Düşünme Evrenine Dair Bir Kataloglama Denemesi, sürüm 7.15, 21 Ekim 2026

Düşüncenin Bilgi Mimarisi

Düşünce nedir, nasıl gerçekleşir, niçin düşünürüz, tarih boyunca düşünmemiz nasıl değişti ve yapay zekâ çağında nasıl düşünmeye başladık?

İLKER ARABACI, CLAUDE FABLE 5.1, CHATGPT ASTRA 6

Bu deneysel çalışma düşünceyi tek bir "şey" gibi değil; beden, beyin, dil, anlam, toplum, kutsal metin ve araçlar arasında gerçekleşen çok katmanlı bir olaylar bütünü gibi ele alıyor.

Yola Martin Heidegger'in kitabından ilham alarak çıkıyoruz: "Düşünmek Ne Demektir?"
Sonunda vardığımız yer ise mağaraların dışında ve çiplerin içinde henüz adı konmamış bir patikada..

Metin okurlar için katmanlı bir yapıda inşa edildi.
Her bölüm bir girişle ve bölüme özgü küçük bir şemayla açılıyor; ardından lise düzeyinde diyebileceğimiz "Kısaca", lisans düzeyinde "Açıklama" ve uzman okur için itirazları ve açık soruları da içeren "Derinlik" bölümleri geliyor.

Her bölüm, cevabı ima etmeyen üç soruyla bizi o alanla ilgili düşünmeye sevk ederek nihayete eriyor.

Dil ve anlamBilim ve deneyFelsefe ve varlıkYöntem ve bütün resim

İçindekiler

01AMAÇ - Beş soruya kısa cevaplarDüşünmek, kafamızın içindeki tek bir odada olup biten bir şey değil.
02Çalışmanın yöntemiBir sözcüğün geçmişini öğrenmek, o sözcükle anlattığımız şeyin nasıl çalıştığını öğrenmekle aynı değil.
03Başlangıç noktamız: Heidegger ve "Düşünmek Ne Demektir?"Bir şehirde trafiği hızlandırmanın yollarını hesaplayabiliriz.
04Düşüncenin dört katmanıBir alışveriş listesini kullanırken bedenimiz görür ve hareket eder; sözcükleri anlarız; belleğimizi ve dikkatimizi kullanırız; liste de gündelik işimizi düzenler.
05Kavram ağacı: düşünmenin yatay haritasıBu ağaç, atlasın kavramlarına ulaşmak için kullandığımız bir düzen.
06Çekirdek kavramlar ve birbirine atıf yapan kümelerBir tarifte geçen mayayı anlamak için hamurla ne yaptığını da bilmek gerekir; kavramlarda da benzer bir ilişki var.
07Kavramsal çeviri matrisi: yedi dil"Aklını kullan" ile "aklında tut" cümlelerindeki "akıl" aynı işi görmez: biri düşünerek karar vermeye, öteki hatırlamaya çağırır.
08Sözcüklerin taşıdığı eski imgeler"Bir konuyu kavramak" dediğimizde onu elimizle tutmuyoruz; tutma hareketi, anlamayı anlatmamıza yardım ediyor.
09Düşüncenin maddi izleriBirinin yaptığı alete bakarak bazı becerileri hakkında fikir edinebiliriz; o sırada ne düşündüğünü ve ne hissettiğini bütünüyle öğrenemeyiz.
10Düşünen varlığı nasıl açıklıyoruz?Birinin acısını davranışından anlayabilir, bedenindeki değişimleri ölçebilir, kendi anlatımını dinleyebiliriz.
11Düşünmenin soykütüğüTelefonunuzdaki bir not, bir şeyi unutmamanıza yardım edebilir; ama notun doğru olduğunu sizin yerinize garanti etmez.
12Öncüler: sorular, katkılar ve açık noktalarBir düşünürün adını bilmek, görüşünü anlamaya yetmiyor; tıpkı bir aletin adını bilmenin onu kullanmaya yetmemesi gibi.
13Kur'an, Tevrat ve İncil'de düşünme kavramlarıBirine yürekten inanmakla bir şeyin üzerinde düşünmek bugün farklı işler gibi gelebilir; bu bölümdeki bazı pasajlar aynı sözcüğü bu işlerin birden fazlasıyla ilişkilendiriyor.
14Yapay zekâ çağında düşünmek: insan mı, araç mı, sistem mi düşünüyor?Bir problemi yardımla çözmek, aynı problemi daha sonra kendi başınıza çözebileceğiniz anlamına gelmez.
15Hipotezler, kanıt zincirleri ve karşı argümanlarİyi bir hipotez, başımıza ne gelirse gelsin doğru kalan bir cümle olmamalı.
16Araştırma kayıtları: kavramdan kanıta, kanıttan deneyeBir çalışma kaydında 589 kişi yazıyorsa, bunun araştırmaya başlayanlar mı yoksa son analize girenler mi olduğunu burada görebilmeliyiz.
17Ek A: Kurumsal mimariyle kurduğumuz ilişkiAtlasın katmanları, aynı malzemeye farklı sorularla bakmamıza yardım ediyor.

Bu sürüm, Claude ve Codex tarafından hazırlanan iki üçüncü sürümün eleştirel sentezi üzerine kurulan beşinci sürümün, dört katmanlı omurgayla genişletilmiş altıncı sürümüdür. Koruma çizelgesi, değişiklik kaydı, eksik envanteri ve doğrulama notu eklerdedir. Metinde kısaltma kullanılmadı; özgün İngilizce başlıklar, bağlantılar ve doğrudan alıntılar bunun dışında tutuldu.

01Yöntem ve bütün resim

AMAÇ - Beş soruya kısa cevaplar

Neden bu bölüm var

Hikayenin kıvılcımı bir üniversite odasında değerli iki üstadla düşünme üzerine yaptığımız felsefe sohbetleri ile ateşlendi. Bize ayrılan bir saatin sonunda değerli hocamız "Yapay Zeka çağında düşünmemiz nereye evriliyor?" sorusunu sorarak başta burada gördükleriniz olmak üzere yazıp çizdiğim pek çok şeye esin kaynağı oldu.

Sorular felsefede cevaplardan çoğu zaman daha kıymetlidir. Farklı formlarda, farklı kaynakları araştırırken zeka, zihin, bilinç gibi temel kavramlarda biyolojinin, felsefenin ve konu ile ilgilenen tüm bilim dallarındaki uzmanların birbirinden ayrı açıklamalarla düşünce serüvenimize yaklaştığını gördüm. İyi bir sentez için tüm bu referanslara derli toplu erişebileceğim bir kütüphaneye ihtiyacım olduğu açıktı. İşte bu çalışma o ihtiyaçtan tetiklenerek oluşturuldu.

Vakit elverdikçe ve geri bildirim aldıkça güncellenmesi gereken bir içerik havuzu başta ben olmak üzere konu üzerinde kafa yoran tüm düşünürlere fayda sağlar umarım..

Çalışma doğal olarak aşağıdaki beş soruya odaklanıyor:

Düşünce nedir? Nasıl gerçekleşir? Niçin düşünürüz? Tarih boyunca düşünce ve düşünmemiz nasıl değişti? Yapay zekâ çağında düşünce dünyamızda değişen ne, düşünce faaliyetimiz hangi araçlar ve formlarla neye dönüşüyor?

Önce kısa cevaplarla başlayacağız. Kısa oldukları için kesin görünebilirler; oysa her biri ilerleyen bölümlerde parçalarına ayrılacak, kaynaklarla desteklenecek, karşı görüşlerle sınanarak yargılanacaklar.

Düşünmek beynimizin içindeki tek bir lopta olup biten bir şey değil. Bedenimiz, hatırladıklarımız, konuştuğumuz dil, yanımızdaki insanlar ve elimizdeki araçlar birlikte iş görerek düşünsel evrenimizi oluşturuyorlar. Buzdolabının kapağındaki nota bakarak yemek tarifini hatırladığımız anda düşünmenin bir parçası çoktan o kâğıda taşınmış oluyor. Bir günde aklımızdan kaç düşünce geçiyor? Doğrudan sayan bir yöntem yok; "bir düşünce" nerede başlar, nerede biter, o bile tartışmalı. Yine de 2020'de Tseng ve Poppenk ilginç bir yol denedi: beyin taramasında bir düşünceden ötekine geçiş anlarını, kendi deyişleriyle "düşünce solucanlarını" saydılar ve günde altı bin civarı geçiş buldular.10 Sayı iddialı görünebilir; bize asıl ilginç gelen, bir düşüncenin bittiği ve ötekinin başladığı anın beyinde iz bırakıyor olması.

Buradaki notları bir harita gibi kullanmanızı öneririm.

Aşağıdaki şema hangi sorunun hangi bölümde açıldığını ve soruların birbirine nasıl yaslandığını gösteriyor; sonra ilk soruyla,

"Düşünce nedir?"

başlığıyla başlıyoruz.

Şemanın ilişkisi: Düz çizgi: her soru aynı olaya bakar. Kesikli çizgi: komşu sorular birbirini tamamlar (yönsüz). Kutuların alt satırı, cevabın ayrıntılandığı bölümleri gösterir.

Kısaca

Düşünmek, kafamızın içindeki tek bir odada olup biten bir şey değil. Bedenimiz, hatırladıklarımız, konuştuğumuz dil, yanımızdaki insanlar ve elimizdeki araçlar hep birlikte iş görmekte.. Bir yemek tarifini hatırlamaya çalışırken dolabın kapağındaki nota baktığınız o anı düşünün: düşünmenin bir parçası artık o kâğıda taşınmıştır.

Açıklama

Düşünce nedir?

Çalışma boyunca şu tanıma yaslanacağız:

Düşünce, bir canlının ya da bilişsel bir sistemin algılarını, hatırladıklarını, kavramlarını, değerlerini, amaçlarını ve olasılıkları birbiriyle ilişkilendirerek iç ya da dış dünyaya yönelmesi sırasında oluşan dinamik örüntüdür.

Bu tek cümlenin içinde aslında dört ayrı katman saklı; çalışmanın omurgasını da o dört katmandan kurduk. Düşünce en başta bedenin bir hâli. Örüntü dediğimiz şey havada oluşmuyor; sinir sisteminin, hatta bütün bedenin üstünde oluşuyor. Sonra anlamın işi: "algı", "değer", "amaç" derken bir dilin bize verdiği sözcükleri kullanıyoruz; başka bir dil aynı şeyleri başka yerlerinden kesiyor. Üçüncüsü işleyiş. Tanımdaki "ilişkilendirme" sözcüğü boşuna orada değil: algı belleğe, bellek değere, değer çıkarıma bağlanıyor ve sonunda bir karar eyleme dönüyor. En üstte de yaşam var. "İç ya da dış dünyaya yönelme" dediğimiz şey bir sofrada, bir sınıfta, bir duada ya da bir ekran başında olup bitiyor; hem bir işe yarıyor hem de içeriden, yalnız bizim bildiğimiz bir biçimde yaşanıyor. Tanımı okurken bu dört katmanı aynı anda görmenizi öneririm. Çalışmanın geri kalanı bu katları teker teker açacak.

Tanımın altını çizen üç ayrım var. İlki: düşünce hem bir süreç hem bir sonuç. Türkçenin "düşünmek" ile "düşünce"yi ayırması tam da bu yüzden işimize yarıyor; biri yolu, öteki yolun sonunda elimizde kalanı anlatıyor. İkincisi: düşünce yalnızca kafamızın içinde konuşup durmak değil. Merdiven inerken ayağımızı nereye koyacağımızı hesaplayan görsel-mekânsal biliş, bir ezgiyi ilk notasından tanıyan işitsel bellek, tehlikeyi daha sözcüğe dökmeden sezen duygu.. hepsi düşünmenin parçaları. Üçüncüsü: dil ile düşünce iç içe ama aynı şey değil. Beyinde dili işleyen bölgelerden oluşan ve dil ağı denen yapının pek çok düşünme görevinde devreye girmeyebildiğine dair kanıtlar son yıllarda güçlendi. Yine de iki şeyi akılda tutalım: bu bulgu bir derlemeye dayanıyor ve dilin düşünceyi biçimlendirdiğini reddetmiyor. Bize söylediği, dilsiz düşüncenin ne olduğu değil, dilin ne olmadığı.1 Wittgenstein yirminci yüzyılın başında "dilimin sınırları dünyamın sınırlarını imler" derken bir önceki cümlemizi düşüneceğimizi tahmin mi etmişti acaba? Aynı Wittgenstein otuz yıl sonra anlamın kullanımda kurulduğunu söyleyecek ve o sınırı kendi eliyle yeniden çizecekti.2

Bir de tanımın kenarlarına bakalım; çünkü her tanım gibi bu da bazı şeyleri dışarıda bırakıyor gibi görünüyor. Bir refleksi düşünce saymaya pek yatkın değiliz; ortada ilişkilendirilen bir şey görünmüyor. Hesap makinesinin ekranındaki sonucu da öyle; makine bir dünyaya yönelmiyor gibi duruyor. Ama bu iki "gibi"yi kesin yargı olarak yazmıyoruz; tanımın kenarları tam da buralarda tartışılacak. Peki bir dil modelinin yazdığı paragraf? Tanımımız buna ne evet diyor ne hayır. Bize şunu sormamızı söylüyor: dört katmandan hangileri o paragrafta gerçekten var? Taşıyıcı var, işleyiş var, sözvarlığı var; yönelme ve yaşantı ise tartışmalı. On dördüncü bölümde bu soruyu tam da böyle açacağız.

Son olarak, tanımın bilerek cevaplamadığı iki şey var. Düşünmenin içeriden nasıl bir şey olduğu, yani yaşantının kendisi, dışarıdan bakan bir tanım cümlesine sığmıyor. Kant'ın sorusu da öyle: bir şeyin bize deneyim olabilmesi için önceden ne gerekir?3 Bu soru tanımın içinde değil, tanımın yapılabildiği yerin kendisinde duruyor. İki kapıyı da kapatmadık; dört katmanlı şemada da, on üçüncü bölümdeki kutsal metin okumalarında da oldukları gibi açık bıraktık.

Gündelik bir örnekle bitirelim. Buzdolabının kapağındaki nota bakarak tarifi hatırladığımız anda düşünmenin bir parçası çoktan o kâğıda taşınmış oluyor. Şunu da ekleyelim: bu bir gözlem değil, bir yorum. Genişletilmiş zihin diye anılan yaklaşım böyle der; başka yaklaşımlar o kâğıdı sadece bir yardımcı sayar.4 Çalışma boyunca yorumu olgudan ayırmaya gayret edeceğiz; ilk örneğimiz de bu oldu.

Düşünmek nasıl gerçekleşir?

Düşünmenin tek bir merkezi yok. Bilim insanları uzun süre "düşünme işte şu bölgede olur" diyebilecekleri bir yer aradılar; böyle bir yer çıkmadı. Karşılarına çıkan bir merkez değil, bölgeler arasında kurulmuş bir iş bölümüydü. Algı, dikkat, bilgiyi birkaç saniye elde tutan çalışma belleği, uzun süreli bellek, şeylere değer biçme, bir durumu zihinde canlandırma, çıkarım, kendi düşünmemizi gözlediğimiz üstbiliş ve eylem denetimi, duruma göre değişen ağlar hâlinde birbirini etkiliyor.5 Dört katman diliyle söylersek: taşıyıcı Beden'de, bu iş bölümü İşleyiş'te; ikisi aynı şey değil ama biri ötekisiz de olmuyor. Bir model ailesine göre beyin bir sonraki anı tahmin ediyor, tahmini gelen veriyle karşılaştırıyor ve aradaki farkı azaltmaya uğraşıyor; buna öngörücü işleme deniyor.6 Güçlü bir çerçeve; ama tek geçerli mekanizma olduğu gösterilmiş değil, biz de öyle sunmuyoruz. "Bilinçli olma" hâlinin mekanizmasına gelince, ortada yarışan kuramlar var ve 2025'te yayımlanan ortak sınama bunlardan hiçbirini tek başına doğrulayamadı.7 Bu bölümdeki döngü şeması, bir düşünme anında olup biteni dokuz adımda gösteriyor; adımların sırası bir anlatım kolaylığı, beynin takvimi değil.

Niçin düşünürüz?

Bu sorunun birbirine indirgenemeyen en az üç cevabı var. Evrimsel cevaba göre düşünüyoruz, çünkü belirsizlik altında denetim kurmamız, tehlikeyi eylemden önce zihinde deneyip ucuza atlatmamız, öğrenmemiz ve başkalarıyla eşgüdüm sağlamamız gerekiyor. Öznel cevap bizi içeriden iten şeylere bakıyor: merak, anlam arayışı, kendimizi düzenleme isteği. Üçüncü cevap Heidegger'inki: bir şey bizi düşünmeye çağırdığı için düşünüyoruz; düşünmek, önümüzde duran şeye yanıt vermek.8 Üç cevap üç ayrı katmanda konuşuyor: ilki Beden ve İşleyiş'te, ikincisi Yaşam'da, üçüncüsü ise katmanların hiçbirine sığmayan o açık kapıda. Birini ötekine çevirmeye kalktığımızda bir kategori hatasına düşüyoruz gibi geliyor bize; bu yüzden üçünü yan yana tutuyoruz, birini ötekinin altına yazmıyoruz.

Tarih boyunca ne değişti?

Biyolojik donanımımız on binlerce yıldır büyük ölçüde aynı; yani Beden katmanı pek değişmedi. Değişen, üst katmanlar: düşünmenin nesneleri, teknikleri ve dış dünyada yararlandığımız araçlar. Taş alet, kazıma, heykelcik, kil tablet, alfabe, kitap, matbaa, deney düzeneği, bilgisayar ve nihayet üretken yapay sistemler.. Ana eğilim, belleğin ve muhakemenin bir kısmının adım adım dışarıya taşınması. Ama bunu kalpten beyne, mitten bilime uzanan düz bir ilerleme çizgisi gibi okumamakta fayda var; eski düşünme modelleri bugün yenileriyle yan yana yaşamaya devam ediyor. "Kalbimle biliyorum" diyen biri, farkında olsun ya da olmasın, binlerce yıllık bir insan tasavvurunu dile getiriyor. Dört katman şemasındaki zaman cetveli tam da bunu göstermek için var: aynı dört katman, dün ve bugün, yan yana.

Yapay zekâ çağında ne değişiyor?

Arama, özetleme, ilk taslağı üretme, çeşitleme, kodlama ve sınıflandırma gibi alt işler artık dış araçlara daha kolay devrediliyor. Öte yandan soru seçimi, doğrulama, kaynağın kökeni, değer seçimi ve sorumluluk hem daha görünür hem daha değerli hâle geldi. Bunu söylerken elimizdeki kanıtın türünü de söyleyelim: bir anket, sisteme güven arttıkça bildirilen eleştirel düşünme çabasının azaldığını gösteriyor; anket, deney değil, nedensellik kurmuyor.9 Yapay zekâ bu çalışmada ayrı bir katman değil; dört katmanda da görünen yeni bir şey. Beden'de silikon, İşleyiş'te ikinci bir döngü, Anlam'da paylaşılan yeni sözcükler, Yaşam'da "kim yazdı, kim sorumlu" sorusu. "Makine düşünür mü?" sorusunu felsefeciler başta olmak üzere bilim dünyası hâlâ tartışıyor. Ama soru bizi zekâ, düşünme, anlama, bilinç ve eyleyicilik, yani kendi amacı doğrultusunda eyleme geçebilme kavramlarını birbirinden ayırmaya zorluyor. İşte bu ayrım, çalışmanın ana tezlerinden biri.

Çalışmanın ana tezini kabaca şöyle özetleyebiliriz: düşünce tek bir nesne değil; taşıyıcının (Beden), işlemin (İşleyiş), sözvarlığının (Anlam) ve pratik ile yaşantının (Yaşam) kesiştiği yerde ortaya çıkan bir olay; tarih de bu kesişimin zaman içindeki değişimi. Düşüncenin bilgi mimarisinin tek katlı olamamasının nedeni de bu.

Derinlik Bu tanımın zayıf noktaları nerede?

Çalışma tanımımız işlevselci bir tanım; düşünceyi neyden yapıldığıyla değil, ne iş gördüğüyle tarif ediyor. Buna karşı iki güçlü itiraz yükseliyor. Fenomenolojik itiraza göre düşünmenin "nasıl bir şey olduğu" boyutu tanımda hiç geçmiyor; Nagel ve Chalmers'a bakılırsa bu eksiklik, tanımın en önemli kısmını dışarıda bırakıyor.11 12 Davranışçı itiraz başka bir yerden vurur: tanım, dışarıdan gözlenemeyen iç süreçlere ("ilişkilendirme", "yönelme") dayanıyor. Ryle bu dili "makinedeki hayalet" alışkanlığının bir kalıntısı sayardı.13 Biz tanımı, iki itirazı da açık bırakan bir çalışma aracı olarak kullanıyoruz; ontolojik bir iddia olarak değil. Bir üçüncü sorun daha var: "bilişsel sistem" ifadesi, yapay sistemlere kapıyı baştan aralıyor. Bunu bilerek yapıyoruz. Ama unutmayalım, kapının açık olması içeride birinin olduğu anlamına gelmiyor.

Kendi çıkarımınız için

Dil kullanmadan yaptığınız bir düşünme anını hatırlıyor musunuz? Bir yolu bulmak, bir yüzü tanımak, bir ritmi yakalamak gibi.
Beş sorudan hangisinin cevabı sizi en az ikna etti ve hangi bilgi karşısında fikriniz değişirdi, yani sizi ne ikna ederdi?
"Niçin düşünürüz?" sorusuna evrimsel, öznel ve normatif cevaplardan hangisini ilk sırada verirdiniz; bu sıralamanın kendi başına bir anlamı olduğunu düşünüyor musunuz?

02Yöntem ve bütün resim

Çalışmanın yöntemi

Neden bu bölüm var

Düşünceyi araştırırken aynı soruya birbirinden çok farklı yerlerden cevap geldiğini gördük. Bir sözlük, akıl sözcüğünün geçmişini anlatıyor; bir deney, belirli bir görev sırasında ne olduğunu ölçüyor; bir filozof ise kullandığımız kavramın neyi kapsadığını sorguluyor. Hepsi çalışmaya bir şey katıyor. Fakat aynı cümlede yan yana durmaları, aynı şeyi gösterdikleri anlamına gelmiyor.

Mühendislikte de buna benzer bir sorunla karşılaşırız. İki tabloda aynı başlığı taşıyan sayıları birleştirmeden önce, nasıl üretildiklerine bakmak gerekir. Bir tabloda şikâyet sayılmış, ötekinde işlem sayılmış olabilir. Sayıların kendisinden önce ölçümün neyi temsil ettiğini anlamazsak, düzgün görünen bir tablodan yanlış bir sonuç çıkarabiliriz. Burada da sözcüğün kökeniyle deney sonucunu, deney sonucuyla felsefi yorumu birbirine karıştırmamak için bir yöntem kurmaya çalıştık.

Bu bölümde araştırmayı hangi hatlardan yürüttüğümüzü, her hatta neyi dayanak kabul ettiğimizi ve bu dayanakların nereye kadar konuşabildiğini açıklıyoruz. Amacımız, atlasın ilerleyen bölümlerinde karşılaştığınız bir iddiayı yalnızca kabul etmeniz ya da reddetmeniz değil; neye dayanarak kurulmuş olduğunu da değerlendirebilmeniz.

Şemanın ilişkisi: Satırlar araştırma hatlarıdır; dört mimari katman (Beden, Anlam, İşleyiş, Yaşam) bu şemanın dışındadır. Sütunlar kanıt türünü ve çıkarımın sınırını gösterir. Kanıtın gücü ayrı bir boyuttur ve burada çizilmedi. Kesikli çizgi katkı verme ilişkisidir; nedensellik değildir.

Kısaca

Bir sözcüğün geçmişini öğrenmek, o sözcükle anlattığımız şeyin nasıl çalıştığını öğrenmekle aynı değil. Sözgelimi akıl sözcüğünün eski bir anlamı bize insanların aklı nasıl tasavvur ettiğini gösterebilir; beynin nasıl karar verdiğini göstermez. Bu yüzden dil araştırmasını, deneysel çalışmaları ve felsefi tartışmayı birlikte okuyor, her birinden alabileceğimiz cevabın sınırını ayrıca belirtiyoruz.

Açıklama

Üç araştırma hattı, dört mimari katman

Araştırmayı üç ana hattan yürütüyoruz. İlkinde sözcüklerin kökenlerini, farklı dillerdeki karşılıklarını ve zaman içinde değişen anlamlarını inceliyoruz. İkincisinde fizyoloji, sinirbilim, bilişsel psikoloji ve bilgisayar bilimindeki ölçümlere ve modellere bakıyoruz. Üçüncüsünde ise düşünce, ruh, benlik, bilinç, özgür irade ve hakikat gibi kavramlar etrafında kurulmuş felsefi ve metafizik görüşleri karşılaştırıyoruz.

Bu üç hat, atlasın dört katmanıyla aynı ayrım değil. Hatlar, bilgiyi nereden ve hangi yöntemle topladığımızı gösteriyor. Beden, İşleyiş, Anlam ve Yaşam katmanları ise topladığımız bilgiyi düşünme olayının hangi yönüyle ilişkilendirdiğimizi gösteriyor. Bir bellek deneyi bilim hattından gelir; Beden ve İşleyiş katmanlarını ilgilendirebilir. Bir filozofun sorumluluk üzerine argümanı felsefe hattından gelir; Yaşam katmanında ele aldığımız bir soruyu açabilir. Böylece araştırma yolu ile anlatım düzenini birbirine karıştırmadan aynı konuya farklı uzaklıklardan bakabiliyoruz.

Her hatta geçerli saydığımız dayanakları ve değerlendirme ölçütlerini birlikte adlandırmak için kanıt rejimi terimini kullanıyoruz. Terim biraz ağır durabilir; kastettiğimiz, bir iddiayı hangi gerekçeyle kabul edebileceğimiz ve hangi gerekçeyle sorgulayabileceğimiz. Bu çerçeveyi de değişmez kabul etmiyoruz. Yeni bir çalışma veya güçlü bir itiraz, hem bir kaydın değerlendirmesini hem kurduğumuz mimariyi değiştirebilir.

Dil ve anlam hattında neye bakıyoruz?

Bu hatta tarihsel sözlüklerdeki kullanımları, tarihli metinleri ve çeviri tercihlerini dayanak alıyoruz. Arapça ʿaql kökünün klasik sözlüklerde bağlama ve alıkoyma anlamlarıyla ilişkilendirilmesi, aklın dilde hangi imgelerle anlatıldığını görmemize yardımcı oluyor.14

Buradan aklın özünün engellemek olduğu sonucuna geçemeyiz. Bir sözcüğün geçmişi, bugünkü anlamını tek başına belirlemez.15 Eski anlamı bugünkü kavramın zorunlu açıklaması saydığımızda etimolojik yanılgıya düşeriz. Kökeni bilmek değerlidir; kökenin cevaplamadığı soruları da görmek gerekir. Heidegger'in dil üzerinden açtığı soruları okurken bu sınırı ayrıca gözetiyoruz.

Bilim ve deney hattında neye bakıyoruz?

Burada ölçümün nasıl yapıldığı, kimler üzerinde yapıldığı ve sonucun hangi koşullarda elde edildiği önem kazanıyor. Deney, gözlem, anket, derleme ve tekrar çalışması farklı türden dayanaklar sunuyor. Sözgelimi tıp öğrencilerine verilen yanıltıcı yapay zekâ açıklamalarının tanı doğruluğuna etkisini inceleyen bir çalışma, belirli bir kullanımın riskini araştırmamıza imkân verir.16

O sonuçtan bütün kullanıcıların, bütün araçlarla, bütün görevlerde aynı biçimde etkileneceği hükmünü çıkaramayız. Önce örnekleme, göreve ve karşılaştırmanın nasıl kurulduğuna bakarız. Bir beyin görüntüsünü okurken de benzer bir dikkat gerekir: bir bölgenin belirli görev sırasında etkinleşmesi, aynı etkinliği gördüğümüz her durumda o görevin gerçekleştiğini söylememize yetmez. Etkinlikten zihinsel sürece doğru yaptığımız bu akıl yürütmeye ters çıkarım deniyor. Çıkarımın gücü, o etkinliğin başka ne kadar farklı durumda görüldüğüne de bağlıdır. Başka bir deyişle, bir görev sırasında etkinliğin görülme olasılığıyla o etkinlik görüldüğünde görevin gerçekleşmiş olma olasılığı aynı değildir. Görevin başka koşullardaki sıklığı ve etkinliğin seçiciliği de hesaba katılır.17

Felsefe ve varlık hattında neye bakıyoruz?

Felsefi bir argümanı okurken öncüllerini, sonucun bu öncüllerden çıkıp çıkmadığını, açıklama gücünü ve karşı örnekler karşısında nasıl ayakta kaldığını inceliyoruz. Searle'ün Çin Odası argümanı bu hattın örneklerinden biri. Sembolleri kurallara uygun biçimde işlemekle onları anlamanın aynı olup olmadığını sorguluyor.18

Argüman, bir deneyin yerini tutmuyor. Bizi deneyde neyi ölçmemiz gerektiği veya ölçtüğümüz şeye ne ad verebileceğimiz konusunda düşünmeye zorluyor. Aynı şekilde, ruhun ölümsüzlüğü gibi bir metafizik görüşü laboratuvarda sınanmış bir hipotez gibi sunmuyoruz. Görüşün anlamını, gerekçelerini ve itirazlarını tartışabiliriz; ancak deneysel sınama beklediğimizde önce hangi gözlemin onu destekleyeceğini veya ona karşı sayılacağını açıklamamız gerekir.

Hatları birlikte okumak ne kazandırıyor?

Yöntemimizin işi, bu üç hattın arasında gidip gelirken bağlantıları ve uyuşmazlıkları görünür kılmak. Bir sözcüğün tarihi, bir felsefi argüman ve bir deney aynı soruya farklı katkılar verebilir. Üçünün birbirine benzemesi ilginçtir; fakat üç ayrı doğrulama elde ettiğimiz anlamına gelmez. Aynı düşünürden etkilenmiş iki yorum birbirinden bağımsız değildir. Benzer imgeler kullanan iki gelenek de bu nedenle ortak bir kökenden gelmiş sayılmaz.

Kanıtın türü ile gücü neden ayrı?

Bir kaydın ne tür bir dayanak taşıdığıyla o dayanağın ne kadar güçlü olduğu, ayrı sorular. Bunları tek bir sıraya dizdiğimizde güçlü bir sözlük tanıklığıyla güçlü bir deney sonucunu sanki birbirinin yerine geçebilirmiş gibi gösterebiliriz. Bu nedenle iki bilgiyi ayrı tutuyoruz.

Tür, tarihsel sözlük tanıklığı, birincil metin, deney, saha deneyi, gözlemsel çalışma, anket, derleme, meta-analiz, tekrar projesi, kuram, teknik değerlendirme, felsefi argüman, teolojik gelenek veya kamusal söylem gibi dayanağın niteliğini anlatıyor. Güç ise o dayanağın kendi ölçütleri içinde iddiayı ne ölçüde taşıdığını belirtiyor. Bunun için yok, başlangıç, sınırlı, orta ve güçlü olmak üzere beş nitel düzey kullanıyoruz. Etimolojik destekle deneysel desteği ayrı satırlarda gösteriyor; bunları tek bir toplam puana çevirmiyoruz.

Bu düzeyler hesaplanmış olasılıklar değil, gerekçesi açıklanması gereken değerlendirmeler. Dolayısıyla yüzde vermiyoruz. Güçlü etiketini görmek de incelemeyi bitirmemeli; güçlü saydığımız şeyin tam olarak hangi iddiayı desteklediğine bakmak gerekir.

Kaynakları nasıl kullanıyoruz?

Bilimsel bir iddiayı aktarırken yayın başlığıyla araştırma sonucunu birbirinin yerine koymuyoruz. Birincil metinle karşılaştırılmış kayıtları, yalnız özetine erişilebilmiş kayıtlardan ayırıyoruz. Atlasın tamamındaki her savın yeniden doğrulanmış olduğunu da varsaymıyoruz; yapılan kontrolün kapsamı doğrulama notunda belirtiliyor. Yayının tarihi, araştırmanın yürütüldüğü dönem ve bizim kaynağa eriştiğimiz tarih ayrı bilgiler olarak tutuluyor.

Kutsal metin aktarımlarında belirlenmiş kaynakların metniyle kendi yorumumuzu ayrı alanlarda gösteriyoruz. Sosyal medya paylaşımları ve denemeler, kamusal tartışmanın neye odaklandığını anlamamıza yardımcı olabilir; onları deneysel bulgu olarak kullanmıyoruz. Kaynağa erişememekle iddianın yanlış olması da aynı şey değil. Kontrol edemediğimiz noktayı ve kontrolün hangi sürüm için yapıldığını kayda geçirmek, sonraki okuma için bir başlangıç bırakıyor.

Derinlik Bu ayrımın kendisi tartışmaya açık mı?

Elbette. Dil, deney ve felsefeyi ayrı hatlardan okumak, aralarında aşılmaz duvarlar olduğu anlamına gelmiyor. Doğalcı veya indirgemeci bir yaklaşım, bu ayrımlardan bazılarının daha kapsamlı bir açıklama içinde aşılabileceğini savunabilir. Churchland'ın gündelik zihinsel kavramların gelecekteki bilimsel açıklamalar karşısındaki durumunu sorgulaması, bu tartışmanın önemli örneklerinden biri.19 Fakat buradan her indirgemecinin üç araştırma hattını bütünüyle reddettiği sonucunu çıkarmıyoruz.

Biz ayrımı, bugün farklı sorulara farklı yöntemlerle cevap aradığımız için kullanıyoruz. Bu, bilginin gerekçelendirilmesiyle ilgili, yani epistemik bir tercih. Düşüncenin gerçekte üç ayrı varlık alanından oluştuğu yönünde, yani ontolojik bir hüküm vermiyor. Bir gün bu açıklamalar arasında daha güçlü bağlantılar kurulursa yöntemimizin de değişmesi gerekir.

Bir başka itiraz daha var: kanıt gücünü değerlendirirken kendi yargımızı kullanıyoruz. Bu yargıyı etiketin arkasına saklayamayız. Kaydın dayandığı metni, değerlendirme gerekçesini ve belirsizliğini görünür tuttuğumuz ölçüde okurun farklı bir sonuca varmasına da imkân vermiş oluruz. Atlası tamamlanmış bir hüküm listesi yerine, yeniden incelenebilen bir çalışma zemini olarak tutmaya çalışmamızın nedeni bu.

Kendi çıkarımınız için

Güvendiğiniz bir iddianın dayanağını nasıl tarif edersiniz? Hangi yeni bilgi o iddiaya duyduğunuz güveni değiştirirdi?
Sanat veya gündelik ustalık ayrı bir araştırma hattı olarak ele alınsaydı, orada bir görüşün iyi gerekçelendirilmiş olduğunu nasıl anlayabilirdik?
Bir sözcüğün eski anlamını öğrendiğinizde, bugünkü anlamıyla ilgili düşünceniz nasıl değişiyor? Bu değişimin neresi bilgiye, neresi sizin yorumunuza dayanıyor?

03Felsefe ve varlık

Başlangıç noktamız: Heidegger ve "Düşünmek Ne Demektir?"

Neden bu bölüm var

Bir soruya çok hızlı cevap verebilmek, o soruyu neden sorduğumuzu bildiğimiz anlamına gelmiyor. Yapay zekâyla çalışırken bu fark daha görünür oluyor. Bir araştırmanın özetini, bir kararın seçeneklerini veya bir tartışmanın karşı görüşlerini kısa sürede elde edebiliyoruz. Fakat hangi sorunun peşinden gitmeye değer olduğu, cevabın hayatımızda neyi değiştireceği ve çıkan sonucun sorumluluğunu kimin alacağı hâlâ önümüzde duruyor.

Heidegger'in Düşünmek Ne Demektir? kitabı, bu çalışmanın başlangıç noktası oldu. Bizi ilgilendiren, düşünmenin nasıl gerçekleştiğinin yanına başka bir soru koyması: Bizi düşünmeye çağıran nedir? Bu soruyla birlikte, zihnin işleyişinden düşünmeye yönelten meseleye de bakmaya başlıyoruz. Bir kaygı, bir karşılaşma veya henüz açıklayamadığımız bir durum, bildiklerimizi yeniden ele almamızı gerektirebiliyor.

Bu bölümde önce kitabın başlığını ve sorduğu dört soruyu açıyoruz. Ardından dil, bilim ve el işi üzerinden geliştirdiği görüşlere bakıyor; hangi noktada ondan yararlandığımızı, hangi noktada itiraz ettiğimizi açıklıyoruz. Bölümün sonunda Heidegger'in bütün felsefesini öğrenmiş olmayacağız. Düşünmeye hangi anlamı verdiğini ve bu anlamın atlasımızdaki diğer açıklamalarla nasıl karşılaştırılabileceğini daha iyi görebileceğiz.

Şemanın ilişkisi: Oklar aynı sorunun iki yönden ele alınabildiğini gösterir; bir düşünme biçiminin ötekini üretmesi ya da sinirsel bir neden-sonuç zinciri anlamına gelmez. Kesikli çizgi karşılaştırmadır, karşıtlık değildir. Denken, Danken ve Gedanc arasındaki bağ bir dil bağlantısı ve felsefi yorumdur; kanıt değildir.

Kısaca

Bir şehirde trafiği hızlandırmanın yollarını hesaplayabiliriz. Aynı çalışmada, insanların neden bu kadar uzun yolculuk yapmak zorunda kaldığını ve nasıl bir şehirde yaşamak istediğimizi de sorabiliriz. Heidegger'in açtığı ayrımı gündelik bir örnekle böyle anlatabiliriz: bir işi nasıl yapacağımızı bulmakla, o işi ve dayandığı kabulleri yeniden düşünmek aynı faaliyet değil; ikisine de ihtiyaç duyabiliriz.

Açıklama

Kitap hangi soruyu açıyor?

Heidegger'in Freiburg Üniversitesi'nde 1951–1952 döneminde verdiği dersler, 1954'te Was heißt Denken? adıyla kitaplaştı. İngilizce çevirisi 1968'de yayımlandı.8 Atlasın mevcut Türkçe künye kaydı Rıdvan Şentürk çevirisini ve Paradigma Yayınları'nı gösteriyor. Türkçe baskının yılını ve ders dizisini hangi kapsamda içerdiğini birincil künyeyle doğrulama işi açık kaldığı için burada kesin bir baskı yılı vermiyoruz.

Kitabın başında şu cümleyle karşılaşıyoruz:

Das Bedenklichste in unserer bedenklichen Zeit ist, daß wir noch nicht denken.Heidegger, Was heißt Denken? Bizim çevirimiz: "Düşündürücü çağımızda en düşündürücü olan, hâlâ düşünmüyor oluşumuzdur."

Bu cümleyi okurken, günlük hayatta düşünmek dediğimiz her şeyin reddedildiğini sanabiliriz. Oysa Heidegger düşünme sözcüğüne belirli bir anlam yüklüyor. Hesap yapmak, bilgi toplamak veya doğru sonuç çıkarmakla, üzerinde çalıştığımız şeyin bize ne söylediğini ve hangi kabullerle ona yaklaştığımızı sorgulamayı ayırıyor. Cümlenin gücü bu ayrımı zorlamasında; tartışmalı tarafı ise düşünme adını böylesine dar bir kullanıma ayırmasında.

Başlıktaki iki soru

Almancadaki heißen fiili, adlandırma ve anlamın yanında çağırma veya buyurma anlamlarında da kullanılabiliyor. Heidegger başlığın bu imkânından yararlanarak iki soruyu birlikte taşıyor: "Düşünmek ne demektir?" ve "Bizi düşünmeye çağıran nedir?" Türkçe başlık ilkini açıkça veriyor; ikincisini ise metni okurken ayrıca fark etmemiz gerekiyor.

Bu ikinci soru, düşünmeyi yalnızca bizim başlattığımız bir işlem gibi görmemizi güçleştiriyor. Bazen ne düşüneceğimizi seçiyoruz. Bazen de karşılaştığımız bir şey, alıştığımız açıklamayla yetinmemize izin vermiyor. Heidegger'in çağrı dediği şeyi gündelik yaşama yaklaştırmak için bu örneği kullanıyoruz; onun varlık sorusunu yalnızca merak veya sorun çözme ihtiyacına indirgemiyoruz.

Birbirine bağlanan dört soru

Heidegger metin boyunca şu soruları birbirine bağlıyor:

Düşünmek sözcüğüyle neyi kastediyoruz?
Mantık, düşünmeyi nasıl ele alıyor?
Düşünmeyi öğrenmek için neye ihtiyaç duyuyoruz?
Bizi düşünmeye çağıran nedir?

Sonuncusu onun için belirleyici. Bir şeyin var olmasıyla, o şeyin bizim için nasıl görünür ve anlaşılır hâle geldiği arasındaki ilişkiye yöneliyor. Bu, bir soruya doğru cevabı bulmanın ötesinde, o soruyu hangi dünya anlayışı içinde sorabildiğimizi de incelemeyi gerektiriyor. Burada kolay bir cevap vermekten çok, araştırmanın yönünün değiştiğini belirtmek önemli.

Şemadaki iki düşünme biçimi

Şemada kullandığımız hesaplayan düşünme, belirlenmiş bir iş için seçenekleri karşılaştırıp sonuç aramayı anlatıyor. Anlam üzerine düşünen düşünme ise o işin neye hizmet ettiğini, hangi kabullere dayandığını ve bizi neyle karşılaştırdığını soruşturuyor. Heidegger'in daha sonraki metinlerinde kullandığı das rechnende Denken ve das besinnliche Denken ayrımını da dikkate alıyoruz;20 şema yalnızca bu derslerin birebir özeti değil.

İki biçimi birbirinin düşmanı gibi göstermiyoruz. Şehri nasıl düzenleyeceğimizi konuşurken hem hesap yapabilir hem hesabın amacını yeniden değerlendirebiliriz. Şemadaki kesikli bağ bu karşılaştırmayı anlatıyor. Oklar ise bir düşünme biçiminin ötekini beyinde ürettiğini değil, aynı sorunun farklı yönlerden ele alınabildiğini gösteriyor. Anma ve şükran sözcükleri de ikinci biçimi açıklarken başvurduğumuz dil bağlantıları.

Düşünmek, anmak ve şükran

Heidegger, denken, danken ve eski gedanc sözcüğü arasında bağ kurarken düşünme, hatırlama ve şükranı birlikte ele alıyor. Önümüzdeki şeyi hemen kullanıma veya açıklamaya çevirmek yerine, ona dikkat vermeyi düşünmenin bir parçası sayıyor. İngilizce think ve thank ile Almanca denken ve danken arasındaki tarihsel akrabalık da bu tartışmanın dil tarafında yer alıyor.21

Yalnız, sözcüklerin akraba olması düşünmenin özünün şükran olduğunu kanıtlamıyor. Önceki bölümde koyduğumuz ölçüyü burada da koruyoruz: köken, bir kavramın geçmişini aydınlatabilir; bugün hangi anlamı taşıması gerektiğini tek başına belirlemez.15 Heidegger'in bu bağı kullanışı felsefi bir yorum. Arapça tezekkür ve Türkçe anmak da düşünmeyle hatırlamanın farklı dillerde nasıl ilişkilendirildiğini karşılaştırmamıza yardımcı oluyor. Bu benzerlikten ortak bir dil kökeni çıkarmıyoruz.

"Bilim düşünmez" sözüne nasıl yaklaşacağız?

Bu cümleyi bilim insanlarının düşünemediği şeklinde okursak, savunulamayacak bir iddia elde ederiz. Bilim insanları yeni kavramlar kurar, yöntemlerini değiştirir ve kendi alanlarının kabullerini sorgular. Heidegger'in ayırmaya çalıştığı şey, bir bilimsel yöntem içinde çalışmakla o yöntemin dayandığı varlık anlayışını felsefi olarak sorgulamak.8

Biz bu ayrımı yararlı buluyoruz; fakat düşünme sözcüğünü yalnızca ikinci işe ayırmak zorunda değiliz. Bir açıklamanın hangi koşullarda geçerli olduğunu araştırmak da, yeni bir deney tasarlamak da düşünmenin önemli biçimleri. Dolayısıyla Heidegger'in cümlesini atlasın bilim hakkında verdiği bir hüküm olarak kullanmıyoruz. Bilimsel açıklamanın hangi soruları cevapladığını ve hangi soruları açık bıraktığını tartışmak için okuyoruz.

Ona atfedilen, bunun bilimin kusuru değil üstünlüğü olduğu yönündeki devam cümlesi ise mevcut çalışmada birincil metinden doğrulanmış değil. Bu nedenle doğrudan alıntı olarak kullanmıyoruz.

Metnin ilk kısmında Nietzsche'nin çöl imgesi, son insan eleştirisi ve intikamdan kurtuluş meselesi; ikinci kısmında ise Parmenides'in düşünme ile varlık arasındaki ilişkiyi ele alan fragmanı öne çıkıyor. Hölderlin'in şiiri de tartışmaya katılıyor. Bunlar kitaba eklenmiş edebî süsler değil; Heidegger kendi sorusunu bu metinleri yorumlayarak geliştiriyor. Biz de bu yorumları, söz konusu düşünürlerin görüşleriyle kendiliğinden özdeş saymıyoruz.

El işi neden bu tartışmada yer alıyor?

Heidegger aynı derslerde düşünmeyi zanaatla ilişkilendiriyor. Elin yalnızca tutmadığını; yazdığını, işaret ettiğini, verdiğini ve insanın dünyayla ilişkisine katıldığını düşünmenin içine alıyor. Maymunun tutma organı bulunduğunu ama bu anlamda eli olmadığını ileri sürmesi de bu çerçevenin bir parçası.8

Bu görüşü anatomik bir bilgi gibi aktaramayız. İnsan eline verdiği özel anlamı açıklıyor; hayvanın bedenindeki organı ortadan kaldırmıyor. İnsanla hayvan arasında çizdiği sınırın ne kadar savunulabilir olduğu ayrıca tartışılmalı.

Somut araştırma hattındaki alet yapımı çalışmalarıyla karşılaştırma tam burada ilginçleşiyor. Stout ve arkadaşları, taş alet yapımında eylemlerin nasıl örgütlendiğini ve buna eşlik eden sinirsel etkinliği inceliyor.22 Heidegger ise el işiyle düşünme arasında bir anlam ilişkisi kuruyor. Aynı faaliyete farklı sorularla yaklaşıyorlar. Deneysel bulgu, filozofun yorumunu kanıtlamıyor; yorum da ölçümün yerini tutmuyor. Birlikte okuduğumuzda, el becerisini yalnızca mekanik hareket saymanın neleri dışarıda bırakabileceğini araştırabiliyoruz.

Nerede yararlanıyor, nerede itiraz ediyoruz?

Heidegger'in dil üzerinden açtığı sorular bize yeni bağlantılar gösteriyor. Ancak tarihsel bir sözcük ilişkisinden zorunlu bir felsefi sonuç çıkardığında, o geçişi ayrıca sorguluyoruz. Dilin tanıklığıyla düşünürün yorumu farklı dayanaklar taşıyor.

Siyasi geçmişi de bu okumanın dışında değil. Heidegger'in Nasyonal Sosyalizmle ilişkisi, derin felsefi düşünceyle ahlaki yargının kendiliğinden birlikte ilerlemediğini hatırlatıyor. Bir düşünürün kavramsal katkısını incelemek, siyasi tutumunu önemsiz saymamızı gerektirmiyor. Atlasın sekizinci hipotezinde düşünmeyle sorumluluk arasında kurmaya çalıştığımız bağlantı, bu ayrılığı da hesaba katıyor.

Başka geleneklerle karşılaştırırken de sınırı koruyoruz. Kant'ın Verstand ve Vernunft ayrımı, İslam felsefesindeki nazarî ve amelî akıl ayrımı, bilişsel psikolojinin ikili süreç kuramları, düşünmenin farklı biçimlerini tartışıyor.3 23 Fakat Heidegger'in ayrımıyla aynı şeyi söylemiyorlar. Aralarındaki benzerlik, hangi işin hangi düşünme biçimini gerektirdiğini karşılaştırmamıza yardımcı olabilir; tek bir kuramı bağımsız yollarla doğruladıkları anlamına gelmez.

Yapay zekâya dönünce neyi soruyoruz?

Heidegger üretken yapay zekâyı tanımıyordu. Bu teknolojiyi önceden gördüğünü söylemek yerine, onun açtığı soruyu bugün kendi çalışmamıza yöneltiyoruz. Bir model birçok cevap üretebilir; bizim o cevaplardan hangisine neden ihtiyaç duyduğumuzu açıklama işimizi tamamlamış olmaz.

Örneğin bir modelden bir eğitim programını hızlandırmasını isteyebiliriz. Önerilerin işe yarayıp yaramadığını ölçmek gerekir. Öğrencinin ne öğrenmesini istediğimizi ve hızlandırırken hangi pratiği kaldırdığımızı da düşünmek gerekir. İkinci soru birincinin yerine geçmiyor; yapılacak hesabın neye hizmet edeceğini belirlememize yardım ediyor. Heidegger'den bugüne kurduğumuz bağlantı bu çalışmanın yorumu; onun kitabından çıkmış bir yapay zekâ tezi değil.

Derinlik Heidegger'in Parmenides okumasını ne kadar izleyebiliriz?

Parmenides'in düşünme ile varlık arasında ilişki kuran üçüncü fragmanı, farklı çeviri ve yorumlara açık. Heidegger bu ilişkiyi düşünme ile varlığın birbirine ait olması yönünde okuyor. Fragmanın neyin düşünülebileceğine ilişkin bir sınır koyduğunu öne çıkaran okumalar da var.24 Bu kısa pasajdan hangi sonucun çıktığı, yalnızca birkaç sözcüğü çevirmekle çözülmüyor.

Bu nedenle Heidegger'in okumasını tartışmasız bir filolojik sonuç veya Parmenides'in açıkça söylediği şey olarak aktarmıyoruz. Ondan hareketle geliştirdiği düşünceyi kendi gerekçeleriyle değerlendiriyoruz. Aynı dikkat Nietzsche ve Hölderlin yorumları için de gerekli. Bir düşünürün başka bir metinden verimli bir soru çıkarmasıyla, o metnin tarihsel anlamını doğru açıklaması aynı başarı değil.

Atlasın argüman kayıtlarında Heidegger ile Parmenides'i ayrı tutmamızın nedeni de bu. Düşünürün savını, ona yöneltilen itirazı ve bizim değerlendirmemizi tek bir ses hâline getirmemeye çalışıyoruz. Okur bağlantıyı değerli bulabilir; yine de yorumun hangi adımında ikna olmadığını gösterebilmelidir.

Kendi çıkarımınız için

Yakın zamanda çözdüğünüz bir sorunda, çözüm yolunu bulmakla sorunun neden önemli olduğunu anlamak arasında nasıl bir ilişki vardı?
Bir düşünürün siyasi tutumu, onun felsefi görüşlerini değerlendirirken hangi noktada önem kazanıyor? Bu iki değerlendirmeyi nasıl ilişkilendiriyorsunuz?
Alıştığınız açıklamayı yeniden düşünmenize neden olan bir karşılaşma hatırlıyor musunuz? Önceki açıklamanızda ne yetersiz kalmıştı?

04Yöntem ve bütün resim

Düşüncenin dört katmanı

Neden bu bölüm var

Bir haberi okuyup doğru olup olmadığına karar vermeye çalıştığımızda pek çok şey birlikte iş görüyor. Ekrandaki cümleyi okuyoruz, daha önce bildiklerimizi hatırlıyoruz, kullanılan sözcüklere anlam veriyoruz. Belki başka bir kaynağa veya bir arkadaşımıza danışıyoruz. Sonunda habere inanıyor, kuşkuyla yaklaşıyor ya da karar vermek için henüz yeterli bilgi olmadığını düşünüyoruz.

Bu sırada yalnızca beynimizde gerçekleşen işlemleri anlatırsak, haberin dilini ve hangi ortamda dolaştığını dışarıda bırakırız. Yalnızca toplumsal ortamı anlatırsak, dikkatimizin ve belleğimizin bu değerlendirmeye nasıl katıldığını yeterince açıklayamayız. Düşüncenin bilgi mimarisini kurarken aynı olayı birkaç yönden incelememiz gerektiğini gördük.

Bu bölümde Beden, Anlam, İşleyiş ve Yaşam adlarını verdiğimiz dört katmanı açıklıyoruz. Katman sözcüğünü, aynı olayda farklı sorular sorabilmek için kullanıyoruz. Birinin bittiği yerde ötekinin başladığı dört ayrı bölümden oluşmuş bir zihin tarif etmiyoruz. Amacımız, elimizdeki açıklamanın düşünmenin hangi tarafını gösterdiğini ve hangi tarafını henüz açıklamadığını görebilmek.

Dört katman, önceki bölümdeki üç araştırma hattından da farklı. Dil araştırması, deney ve felsefe bilgiyi toplama yollarımızdı. Buradaki katmanlar ise o bilgiyi düşünme olayının hangi yönüyle ilişkilendirdiğimizi gösteriyor. Önce genel düzeni açacağız, sonra daha ayrıntılı on başlığı ve aralarındaki bağları inceleyeceğiz.

Şemanın ilişkisi: Dört kutu aynı düşünme olayına yöneltilen dört inceleme sorusudur; sıra bir zaman ya da varlık sıralaması, üstten yönetim düzeni değildir. Oklar katmanlar arasında ilişki aradığımızı gösterir; tek başına kanıtlanmış nedensellik anlamına gelmez. Sağdaki kesikli ok zaman cetvelini gösterir.

Kısaca

Bir alışveriş listesini kullanırken bedenimiz görür ve hareket eder; sözcükleri anlarız; belleğimizi ve dikkatimizi kullanırız; liste de gündelik işimizi düzenler. Beden, Anlam, İşleyiş ve Yaşam bu dört yönün adları. Aynı kâğıt hepsine katılabilir; katmanlar nesneleri ayrı kutulara kapatmak için değil, aynı olayda neyin ne yaptığını anlamak için var.

Açıklama

Dört katman neyi ayırıyor?

Beden, düşünme faaliyetinin fiziksel koşullarına baktığımız katman. İnsan söz konusu olduğunda beyin, sinir sistemi, duyular, hareket, iç duyum, uyku ve metabolizma burada ele alınıyor. Bir yapay sistemin işlemcisi, belleği ve veri aktarımını sağlayan donanımı da fiziksel taşıyıcı açısından burada incelenebilir. Biyolojik bedenle bilgisayar donanımının aynı şey olduğunu söylemiyoruz. Aynı inceleme başlığı altında, aralarındaki benzerlikleri ve farkları karşılaştırıyoruz.

Anlam, sözcüklerle, kavramlarla ve onları kullanırken yaptığımız ayrımlarla ilgileniyor. Bir haberde "kanıtlandı" sözcüğünün geçmesiyle "ilişki bulundu" sözcüklerinin geçmesi aynı anlama gelmiyor. Düşünce, akıl, zihin ve bilinç sözcüklerini farklı dillerde karşılaştırmamız da bu katmanda yer alıyor. Anlamı yalnızca sözcük listesi saymıyoruz; bağlamı, kullanımını ve işaret ettiği şeyi de inceliyoruz.

İşleyiş, algı, dikkat, bellek, öğrenme, çıkarım ve kararın nasıl gerçekleştiğine bakıyor. Haberi okurken bir bilgiyi önceki bilgimizle karşılaştırmamız veya bir sonucun dayandığı gerekçeyi kontrol etmemiz burada ele alınabilir. Yapay sistemlerde modelin hesaplama düzeni, girdiyi işlemesi ve çıktı üretmesi de bu katmanda karşılaştırılır. İnsanla makinede aynı iş adı kullanılıyor diye aynı mekanizmanın bulunduğunu varsaymıyoruz.

Yaşam, bütün bu faaliyetin bir kişinin veya topluluğun hayatında neye katıldığını araştırıyor. Haber neden önemli? Onu paylaşmak kimi etkileyebilir? Kararı kim veriyor ve sonuçlarını kim taşıyor? Eğitim, bilim, iş, ibadet ve gündelik ilişkiler bu soruların sorulduğu ortamlar. Bir kişinin düşünürken yaşadığı tereddüt, merak veya kaygı da burada ele alınıyor.

Yaşam başlığı altında iki yönü ayrıca ayırıyoruz: dışarıdan gözleyebildiğimiz pratik ve kurumlarla, bir kişinin içeriden yaşadığı deneyim. İkisini birlikte ele almamız, aynı şey oldukları anlamına gelmiyor. Sınıftaki bir öğrencinin yaptığı işi gözleyebiliriz; o anda anlamış olmanın veya anlamamış olmanın kendisine nasıl geldiğine aynı yoldan erişemeyiz.

Şema nasıl okunmalı?

Şemada katmanlar alttan üste Beden, Anlam, İşleyiş ve Yaşam olarak yerleştiriliyor. Bu sıralama sayfayı okumayı kolaylaştırıyor. Bir işlemin önce bedende başlayıp sonra anlamdan geçerek yaşamda tamamlandığı yönünde bir zaman çizelgesi vermiyor. Bir katmanın ötekinden daha değerli veya onu yöneten katman olduğu anlamına da gelmiyor.

Oklar, katmanlar arasında ilişki aradığımızı gösteriyor. Bu genel şemadaki her ok için bir neden-sonuç ilişkisi kanıtlanmış olduğunu söylemiyoruz. Bir bağın ne kadar güçlü olduğunu değerlendirmek için ilgili kayda, ölçüme veya argümana bakmak gerekiyor. Örneğin amaçlarımız dikkatimizi yönlendirebilir; dikkatimizdeki sınırlamalar da bir işi nasıl yapabileceğimizi etkileyebilir. Aynı olayda iki yönü birlikte inceleyebiliriz.

Bütün resim bileşeninde bir dönem seçildiğinde, dört katman o dönemin kavramları ve açıklamalarıyla gösteriliyor. Katmanı açtığımızda alt başlıkları ve ilişkili düşünürleri görebiliyoruz. Antik, Klasik İslam ve Latin, Modern, Çağdaş ve Bugün başlıkları geniş tarih aralıkları için kullanılıyor. Bunlar dünyanın bütün geleneklerinin aynı aşamalardan geçtiğini söyleyen bir ilerleme çizgisi değil. Aynı dönemde farklı düşünme biçimleri birlikte bulunabilir.

Yarın seçeneğinde ise iki bilgiyi ayırıyoruz: bugünkü araştırma ve uygulamalardan hareketle izlediğimiz eğilimler ile bu gelişmeler karşısında önerdiğimiz tutumlar. Bir beyin–makine arayüzünün araştırılıyor olması gözlenebilir bir gelişme; düşünme işinin hangi bölümünü devretmemiz gerektiği ise ayrıca gerekçelendirilmesi gereken bir tercih. İkisini gelecek hakkında tek bir kesin hüküm gibi okumamak gerekiyor.

Mor işaretler yapay zekâyla ilgili unsurları gösteriyor. Mor olması, o unsurun bütün katmanı değiştirdiğini veya yalnızca yapay zekâya ait olduğunu anlatmıyor. Kendi başına bir katman eklemek yerine, yapay zekânın mevcut sorularımızı nerelerde yeniden açtığını görünür kılmaya çalışıyoruz.

Bütün resim

4 · Yaşampratik, kurum, araç ve yaşantı

Toplumsal ve dağıtıkFenomenal yaşantıDış araç, pratik yönüYeni eyleyici

Kavramlar

Kültür Tarih Dış araç Eyleyicilik Bilgelik Benlik Özgür irade Kurum Eylem Ortak dikkat Eleştirel düşünmeYaşantıÖğretimYeni eyleyici

Bugün

Üretken yapay zekâ taslak yazar, özetler, kod üretir; kullanım biçimine göre insan sorar, seçer ve doğrular. Üretkenlik, öğrenme ve eleştirel düşünmeye ilişkin çalışmalar koşula bağlı ve farklı sonuçlar veriyor.

Bu dönemin öncüleri

Floridi2019 · dağılan eyleyicilik

Malone; Sharotbirden fazla eser/dönem · üst-zihinler

Wang ve çalışma arkadaşları2026 · saha deneyi

Zhao ve çalışma arkadaşları2026 · rastgele atamalı deney

Jain ve çalışma arkadaşları2026 · karşılaştırmalı deney

Zhu ve çalışma arkadaşları2026 · anket, gözlemsel

Bender ve çalışma arkadaşları2021 · biçim anlam değildir

aç ▾

↑ karar eyleme dönüşebilir; tekrar edilen eylemler alışkanlık ve kuruma dönüşebilir↓ amaç dikkati yönlendirebilir; okul ve bilim çıkarım biçimlerini öğretebilir

3 · İşleyişsüreçler, döngüler, ölçütlerin uygulanması

Bilişsel işlemlerÖlçütlerin uygulanmasıDış araç, kullanım yönüMakine döngüsü

Kavramlar

Algı Dikkat Bellek İmgelem Duygu İrade Çıkarım Tasavvur ve tasdik Üstbiliş Yanlılık Doğrulama Öngörücü işleme Kararİnsan döngüsüBüyük dil modeliMakine döngüsü

Bugün

İki döngü yan yana: insan döngüsü ve dil modellerinin üretim döngüsü. Performans yüksek; anlama ve bilinç ayrı tutuluyor; üstbilişin araca kayması izleniyor.

Bu dönemin öncüleri

Fedorenko2024 · dil ağı

Vaswani ve çalışma arkadaşları2017 · dönüştürücü

Malone; Sharotbirden fazla eser/dönem · üst-zihinler

Wang ve çalışma arkadaşları2026 · saha deneyi

Zhao ve çalışma arkadaşları2026 · rastgele atamalı deney

Jain ve çalışma arkadaşları2026 · karşılaştırmalı deney

Zhu ve çalışma arkadaşları2026 · anket, gözlemsel

aç ▾

↑ kavramlar çıkarımın malzemesi olabilir; klasik bir ayrıma göre hüküm bir kavrayışı gerektirir↓ kullanım anlamı kaydırabilir; yeni pratik yeni sözcük doğurabilir

2 · Anlamsözcükler, kökler, kavramlar ve karşılıkları

Simgesel ve anlamsalMetafizik ve teolojik sözvarlığıPaylaşılan yeni sözvarlığı

Kavramlar

Düşünce Akıl Zekâ Zihin Bilinç Dil Anlam Bilgi Nous Logos Intellectus Kalp Tefekkür Lev Nefeş Bağlamİstem

Bugün

Bilişsel sözvarlığı baskın, eski sözvarlığı çeviride inceliyor. İnsan ile makinenin paylaştığı yeni sözcükler: istem, bağlam, ağırlık, halüsinasyon.

Bu dönemin öncüleri

Bender ve çalışma arkadaşları2021 · biçim anlam değildir

aç ▾

↑ belirli çalışmalarda sinirsel etkinlik kavram kullanımıyla ilişkilendirilir; dil ağı her işe karışmaz↓ kavram öğrenmenin beyne etkisi çalışmaya göre ayrıca incelenir

1 · Bedenbeyin, duyu, kalp ve silikon

Bedenlenmiş altyapıSilikon taban

Kavramlar

Sinir sistemi Beyin Nöron Sinaps Sinirsel esneklik Bedenlenmiş biliş İç duyum Hareket MetabolizmaDuyularHormon ve uykuSilikon taban

Bugün

Beyin ağları ve sinaptik esneklik; dil ağının düşünmenin her işine karışmadığı gösterildi; bilinç kuramları çekişmeli deneyle sınanıyor. İkinci taşıyıcı: silikon.

Bu dönemin öncüleri

Fedorenko2024 · dil ağı

Vaswani ve çalışma arkadaşları2017 · dönüştürücü

COGITATE Konsorsiyumu2025 · çekişmeli test

aç ▾

Kesikli çip: kavram ağacına önerilen düğüm (Ek D). Mor: yapay zekâ ile gelen unsur. Çift çizgili bant: fenomenal yaşantı. Kesikli kişi kartı: bu katman onun ikincil katmanı. İlk görünümde her katmanın ilk altı kavramı görünür; tam liste, alt bantlar ve bütün öncüler bant açılınca. On başlığın ölçüt, tarih ve yönetişim satırları bu şemaya yerleşmez; on başlıklı tabloda katmanları kesen başlıklar olarak durur. Katmanlar arası okların anlamı için bölümün başındaki şemaya bakın: ok, ilişki araştırıldığını gösterir; kanıtlanmış nedensellik değildir.

Durağan metin karşılığı: dört katman altı dönemde

Katman	Antik	Klasik İslam ve Latin	Modern	Çağdaş	Bugün	Yarın
4 · Yaşam	Ezber, sohbet, ders halkası, dua; düşünce toplulukta ve bedende taşınır. Yazı belleği dışarı alır; Platon buna itiraz eder.	Medrese, manastır, kütüphane ve kodeks; şerh geleneği düşünmeyi metin üzerinde ortaklaştırır. Gazzâlî şüphesini, Augustinus iç yaşantısını yazar.	Matbaa, deneme, salon ve dergi; deney ve ölçüm ölçüt olur. Hesap makinesinden telgrafa araçlar düşünmeyi hızlandırır; iş bölümü onu parçalar.	Bilgisayar, ağ, arama; bilgi işçisi ve dikkat ekonomisi. Engelbart zekâyı artırmayı, Licklider insan ile makinenin ortak yaşamını tasarlar; Weizenbaum ve Dreyfus sınırı çizer.	Üretken yapay zekâ taslak yazar, özetler, kod üretir; kullanım biçimine göre insan sorar, seçer ve doğrular. Üretkenlik, öğrenme ve eleştirel düşünmeye ilişkin çalışmalar koşula bağlı ve farklı sonuçlar veriyor.	Eğilim: Bilişsel işin bir bölümünün makineye devri sürüyor; doğrulama ve kaynak takibinin ayrı bir beceri olarak öğretilmesi tartışılıyor. Tutum: Hangi işin devredileceği bir tercih olarak konuşulmalı; soru seçimi, değer biçme ve sorumluluk insanda kalmalı.
3 · İşleyiş	Kıyas ve retorik; Aristoteles'in algı, hayal gücü ve bellek ayrımı; Stoacıların onay kuramı; bellek sanatı.	İbn Sînâ'nın iç duyuları; Fârâbî'nin akıl mertebeleri; Gazzâlî'de şüpheden kesinliğe yol; Bîrûnî'de gözlem ve karşılaştırma; Augustinus'ta belleğin sarayı.	Yöntem ve tümevarım; çağrışım yasaları; Kant'ın yetileri; Boole'un düşünce yasaları; deneysel psikoloji, unutma eğrisi, bilinç akışı; biçimsel mantık ve Turing makinesi.	Bilişsel devrim: bellek sınırı, dikkat süzgeci, çalışma belleği, sezgisel kestirme ve yanlılık, iki sistem, üstbiliş, bilişsel yük, bağlantıcı ağlar, öngörücü işleme.	İki döngü yan yana: insan döngüsü ve dil modellerinin üretim döngüsü. Performans yüksek; anlama ve bilinç ayrı tutuluyor; üstbilişin araca kayması izleniyor.	Eğilim: Taslak üretimi, özetleme ve doğrulama adımlarının insanla araç arasında nasıl bölüşüleceği farklı yerlerde farklı biçimlerde deneniyor. Tutum: Üstbilişi dışarı devretmemek; doğrulamayı öğretilebilir bir alışkanlık olarak korumak.
2 · Anlam	Logos, nous, dianoia, psykhē; adların doğruluğu tartışması; Aristoteles'te söz, düşünce ve şey; Pāṇini'nin dilbilgisi.	Akıl, kalp, tefekkür, tedebbür, nazar, basiret; ilk Arapça sözlükler; Kâşgarlı'nın Türkçe tanıkları; Yunus'un Türkçesi; intellectus ve ratio; Fârâbî ve İbn Sînâ'nın terim yapımı.	Cogito ve açık seçik fikir; idealar ve sözcükler; Kant'ın kategorileri; karşılaştırmalı dilbilim; Frege'de anlam ve gönderim; Saussure'de gösteren ve gösterilen.	Anlam kullanımdır; evrensel gramer; çevirinin belirsizliği; prototip kuramı; kavramsal metafor; düşünce dili; Kur'an semantiği; Clauson'ın sözlüğü.	Bilişsel sözvarlığı baskın, eski sözvarlığı çeviride inceliyor. İnsan ile makinenin paylaştığı yeni sözcükler: istem, bağlam, ağırlık, halüsinasyon.	Eğilim: Makineyle paylaşılan sözvarlığı genişliyor; bunun anlam kaymasını hızlandırıp hızlandırmadığı henüz ölçülmedi. Tutum: Koruma çizelgesi: hangi eski kavramların çeviride kaybedilmeyeceği açıkça yazılır.
1 · Beden	Düşünmenin organı kalp mi beyin mi: Alkmaion ve Hipokrat okulu beyin der, Aristoteles kalp; Galenos sinirleri ve karıncıkları tarif eder.	İbn Sînâ iç duyuları beyin karıncıklarına yerleştirir; İbnü'l-Heysem görmenin zihinde tamamlandığını gösterir; Râzî klinik gözlemi, İbnü'n-Nefîs dolaşımı düzeltir.	Anatomi, hayvan elektriği, Broca ve Wernicke'nin dil alanları, nöron doktrini, sinaps, koşullanma, beyin dalgaları, Hebb'in hücre toplulukları.	Aksiyon potansiyeli, görsel korteks, bölünmüş beyin, belleğin moleküler temeli, duygu devreleri, hazırlık potansiyeli, bilincin nöral bağlılaşıkları, küresel çalışma alanı, serbest enerji.	Beyin ağları ve sinaptik esneklik; dil ağının düşünmenin her işine karışmadığı gösterildi; bilinç kuramları çekişmeli deneyle sınanıyor. İkinci taşıyıcı: silikon.	Eğilim: Beyin ile makine arasında doğrudan arayüzler araştırılıyor; bunların düşünme olayını nasıl değiştireceği açık. Tutum: "Performans bilinç değildir" ilkesi korunur; taşıyıcı değişince ne değişir sorusu açık bırakılır.

Yapay zekâ bu dört katmanda nasıl yer alıyor?

Bir modeli kullanarak haberin özetini çıkardığımızda, aynı kullanımın farklı yönlerini ayırabiliriz. İşlemci ve fiziksel bellek Beden başlığında; metnin sözcükleri, kavramları ve bağlamı Anlam başlığında; girdinin işlenmesi ve çıktının üretilmesi İşleyiş başlığında ele alınır. Özeti neden istediğimiz, nasıl kullandığımız ve paylaşırsak hangi sonuçları doğuracağı ise Yaşam başlığının soruları.

Modelin ağırlıkları, öğrenilmiş sayısal parametrelerdir. Bunlar fiziksel bir bellekte saklanır; fakat parametrenin hesaplamadaki rolüyle onu saklayan donanım aynı şey değil. Dikkat mekanizması da modelin hesaplama düzeninin bir parçasıdır; işlemci veya kablo gibi bir fiziksel organ sayılmaz.25 Kullanıcının istemi ise hem anlam taşır hem işlemin girdisi olur. Bu yüzden bir unsuru yalnızca tek katmana yerleştirmek yerine, hangi yönünü incelediğimizi belirtmek daha doğru.

Bir modelin etkileyici çıktı üretmesi, onun bilinçli bir yaşantısı bulunduğunu tek başına göstermez. Kullanıcının modelle konuşurken yaşadığı deneyimle modelin kendisine atfedilen deneyimi de ayrı tutuyoruz. İlki bir insanın yaşantısıdır; ikincisi bilimsel ve felsefi olarak tartışılan bir iddia.

Daha ayrıntılı bakınca: önceki on başlık

Önceki sürümde düşünmeyi on başlıkla ele almıştık. Bunları dört katmanın içine zorla dağıtmak yerine, hangi ayrımı koruduklarını gösteriyoruz. Bazıları bir katmanda daha belirgin; bazıları ise birden fazla katmanı kesiyor. Bu on başlık da bir çalışma düzeni, düşüncenin mutlaka on parçadan oluştuğu yönünde bir bulgu değil.

Başlık	Hangi soruyu açıyor?	Gündelik örnek	Dört katmanla ilişkisi	Baskın hat
Bedenlenmiş altyapı	Faaliyetin fiziksel koşulları neler?	Uykusuzken okuduğumuz metne dikkatimizi vermekte zorlanmak.	Beden.	Bilim ve deney
Bilişsel işlemler	Bilgiyle hangi işlemler yapılıyor?	Otobüsün kalkış saatiyle yürüme süresini karşılaştırmak.	İşleyiş.	Bilim ve deney
Fenomenal yaşantı	Bu deneyimi yaşamak kişiye nasıl geliyor?	Bir sesi duyduğumuzda bize nasıl geldiğini anlatmaya çalışmak.	Yaşam içindeki ayrı yaşantı alanı.	Felsefe ve varlık
Simgesel ve anlamsal	Hangi kavram ve işaretlerle düşünüyoruz?	Görmediğimiz bir büyüklüğü matematiksel işaretle ifade etmek.	Anlam; kullanıldığı işlemlerle birlikte İşleyiş.	Dil ve anlam
Toplumsal ve dağıtık	Başka insanlar düşünmeye nasıl katılıyor?	Bir sorunu anlatırken karşıdakinin sorusuyla çözüm yolunu fark etmek.	Yaşam; ortak yürütülen işlemler açısından İşleyiş.	Bilim ve deney
Epistemik ve normatif	Neyi doğru, gerekçeli veya değerli sayıyoruz?	Bir haberin dayanağını ve paylaşmanın sonucunu sorgulamak.	Katmanları kesen değerlendirme ölçütleri.	Yöntem ve bütün resim
Metafizik ve teolojik	Ruh, özgür irade, ölüm ve hakikat hakkında hangi görüşleri savunuyoruz?	Ölüm karşısında kişinin varlığı üzerine düşünmek.	Sözvarlığı Anlam'da; yorum ve pratik Yaşam'da. Görüşlerin doğruluğu bu yerleştirmeyle karara bağlanmaz.	Felsefe ve varlık
Dış ve yapay biliş	Araçlar belleğe ve muhakemeye nasıl katılıyor?	Listeye bakmak, hesap yapmak, bir modelden öneri istemek.	Donanım Beden'de, temsil Anlam'da, kullanım İşleyiş ve Yaşam'da.	Bilim ve deney
Tarih ve soykütük	Kavramlar ve pratikler nasıl değişmiş?	Bugün kullandığımız bir sözcüğün eski anlamıyla karşılaşmak.	Dört katmanı zaman içinde karşılaştıran bakış.	Yöntem ve bütün resim
Yönetişim	Katkıyı, güvenilirliği ve sorumluluğu nasıl takip ediyoruz?	Bir özeti paylaşmadan önce kaynağını ve kimin kontrol ettiğini belirtmek.	Katmanları kesen izleme ve sorumluluk düzeni.	Yöntem ve bütün resim

On başlık bir çalışma düzenidir; düşüncenin on parçadan oluştuğuna dair bir bulgu değildir. Başlıklar arasında karşılıklı ilişki araştırılabilir; her ilişkinin dayanağına ayrıca bakılır. Baskın hat, başlığa en çok söz söyleyen araştırma hattıdır; kanıt gücü değildir.

Fenomenal yaşantı, bir deneyimin kişiye içeriden nasıl geldiğini anlatıyor. Epistemik sözcüğü ise bilgi, gerekçe ve kanıtla ilgili değerlendirmeler için kullanılıyor. Bu adlar birer kutu etiketi olarak kalmamalı; hangi ayrımı yapabilmemize yardım ettikleri önemli.

Aynı karara farklı yönlerden bakmak

Bir hekimin yapay zekâ sisteminin önerdiği tanıyı değerlendirdiği varsayımsal bir durum, başlıkların birlikte nasıl kullanılabileceğini gösteriyor. Hekimin bedensel durumu dikkatiyle ilişkili olabilir. Belleği ve tıbbi kavramları öneriyi hastanın öyküsüyle karşılaştırmasına katılır. Hasta, yakını veya meslektaşıyla konuşması yeni bilgi sağlayabilir. Kanıtın yeterliliğini değerlendirmesiyle, kararın hasta için ne anlama geldiğini düşünmesi de aynı karşılaşmada yer alır.

Bunları on basamaklı bir karar sırası olarak anlatmıyoruz. Her durumda bütün başlıkların aynı ağırlıkta bulunduğunu da söylemiyoruz. Örneğin ölüm ve ruh hakkındaki temel görüşler bir kararda önem kazanabilir; başka bir kararda açıkça gündeme gelmeyebilir. Kararın sorumluluğu da yalnızca öneriyi ekranda gören kişinin üstüne bırakılacak kadar basit olmayabilir; kurumun, aracı geliştirenlerin ve kullanım düzeninin payını ayrıca incelemek gerekir.

Yanıltıcı yapay zekâ açıklamalarının tıp öğrencilerinin tanı değerlendirmesine etkisini araştıran çalışma, bu konuda incelenebilecek kayıtlardan biri.16 Bu çalışmayı bir katmanın zayıflamasının bütün yapıyı bozduğunu kanıtlayan deney olarak sunmuyoruz. Araştırma belirli bir görev ve katılımcı grubuyla ilgili; on başlıklı mimari ise bizim yorumlama düzenimiz.

Çevremizdeki insanlar, kurumlar ve araçlar

Düşünen insan ve çevresi şeması, Yaşam başlığında ele aldığımız ilişkileri açıyor. Fiziksel dünya, dil ve kültür, diğer insanlar, kurumlar, kayıt ve araçlar, yapay sistemler aynı faaliyete farklı katkılar verebilir. Bir haberi değerlendirirken hem belleğimize hem bir gazetenin itibarına hem başka bir kişinin görüşüne başvurabiliriz. Kaynağın nereden geldiğini bilmek de içeriğin kendisi kadar önemli olabilir.

Bu çevreyi yalnızca dışarıdan gelen etkiler gibi görmüyoruz. İnsanlar da kullandıkları dili, kurumları ve araçları değiştiriyor. Ancak şemadaki çift yönlü çizgi, her ilişkinin eşit güçte veya her zaman iki yönde işlediğini söylemez. Hangi ilişkinin nasıl kurulduğunu örnekle ve kaynakla açıklamak gerekir.

Şemanın ilişkisi: Çift yönlü oklar karşılıklı ilişkinin araştırılabileceğini gösterir; her ilişkinin eşit güçte ya da her zaman iki yönde işlediğini söylemez.

Bir düşünme anının işleyişi

İnsan düşünme döngüsünde algı, dikkat, çalışma belleği, uzun süreli bellek, değerleme, çıkarım, karar, eylem ve geri beslemeyi birlikte gösteriyoruz. Bir sokaktan karşıya geçerken görünen araçları fark eder, önceki deneyimlerimize başvurur, mesafeyi değerlendirir ve hareketimizi yeni bilgiye göre değiştirebiliriz. Bu işlerin bir kısmı eşzamanlı gerçekleşir; her birini sırayla ve bilinçli biçimde yaptığımızı söylemiyoruz.

Çalışma belleği, o sırada kullandığımız bilgiyi geçici olarak elde tutma ve onunla işlem yapma kapasitesini anlatıyor.26 Üstbiliş ise kendi düşünmemizi değerlendirme ve düzenleme faaliyetleri için kullanılıyor. Şemada üstbilişi merkeze koymamız, bütün aşamaları kesintisiz izleyen ayrı bir yönetici bulunduğu anlamına gelmiyor. Bazen hatamızı fark ederiz, bazen fark etmeyiz; pek çok işlem de açık bir öz değerlendirme olmadan yürür.

Çemberin amacı, eylemden sonra gelen bilginin bir sonraki değerlendirmeye katılmasını göstermek. Öngörücü işleme yaklaşımı, beklentilerimizin gelen bilgiyle nasıl karşılaştırılabileceğine ilişkin bir açıklama sunuyor.6 Bu yaklaşımı bütün düşünmenin kabul edilmiş tek mekanizması olarak kullanmıyoruz. Dokuz aşamalı çizim de bizim açıklayıcı modelimiz; gerçek işleyişin değişmez sırası değil. Modelin ek bir açıklama gücü sağlayıp sağlamadığını sınamak için önerdiğimiz deney kaydı ayrı tutuluyor.deney önerisi

Hazır. Adım adım ilerletebilirsiniz.

İnsan düşünme döngüsü. Dokuz aşama saat yönünde birbirini izler; son ok (kiremit) geri beslemenin algıya dönüşüdür. Merkezdeki üstbiliş sıradaki bir aşama değildir; kendi düşünmemizi değerlendirme ve düzenleme faaliyetlerini gösterir. Kesikli çizgiler, bütün aşamaları kesintisiz izleyen ayrı bir yönetici bulunduğu anlamına gelmez.

Durağan metin karşılığı

Algı: dış ve iç
Dikkat: önemlilik
Çalışma belleği: şu anki tezgâh
Uzun bellek: geçmiş
Değerleme: duygu, önem
Çıkarım: tahmin
Karar: seçim
Eylem: dünyaya etki
Geri besleme: algıya döner

Üstbiliş: kendi düşünmemizi değerlendirme ve düzenleme faaliyetleri; her aşamada kesintisiz çalıştığı varsayılmaz.

Taşıyıcıyla açıklama düzeyini ayırmak

Önceki anlatımda sinirsel ve simgesel süreçleri iki dişli takımı gibi göstermiştik. Bu benzetme, ayrı iki makine bulunduğu izlenimi verebiliyor. Burada fiziksel taşıyıcıyla, onun üzerinde gerçekleşen faaliyeti açıklamak için kullandığımız düzeyleri ayırıyoruz.

Nöron ve sinaps fiziksel yapılardır. Hebb'in birlikte etkinleşen hücrelerin bağlantılarındaki değişime ilişkin önerisi ise bu yapıların öğrenmeyle nasıl ilişkili olabileceğini açıklayan bir kuramdır.27 Yapıyla yapının açıklaması aynı türden şeyler değil. Sözcük kökleri, kavramlar ve çıkarım kuralları da belirli bir düşünme faaliyetini başka bir yönden anlatmamıza yardımcı olur. Onların kullanımı fiziksel koşullardan bağımsız gerçekleşmez; yine de bir cümlenin anlamını yalnızca onu taşıyan sinirsel etkinliği tarif ederek açıklamış olmayız.

Yapay sistemlerde de donanım, modelin matematiksel ve hesaplamalı düzeni, girdi–çıktı temsilleri ve kullanım amacı ayrılmalı. Parametreleri değiştirmek, istemi değiştirmek ve doğrulama adımlarını değiştirmek farklı müdahaleler. Hangisinin işe yarayacağı sorunun ne olduğuna bağlı. Uykusuzlukla kavram karışıklığını birbirinden ayırmak yararlı olabilir; ancak bir hatanın her zaman tek bir nedenden çıktığını varsayamayız.

Bu çalışmada epistemik orkestrasyon dediğimiz beceri, soruyu kurmayı, uygun araç ve kaynakları seçmeyi, sonuçları karşılaştırmayı ve doğrulamayı birlikte düzenleme işi. Bir modelden çıktı almak bunun yalnızca bir parçası. Aracın katkısını değerlendirebilmek ve hangi kararın bize ait kaldığını açıklayabilmek de bu işin içinde.

İncelediğimiz yön	Örnekler	Ayırmamız gereken şey
Fiziksel taşıyıcı	Nöron, sinaps, beden; işlemci, fiziksel bellek, veri aktarımı.	Yapı ile o yapının nasıl çalıştığına ilişkin açıklama aynı şey değil.
İşleyiş ve hesaplama	Ağ dinamiği, hata sinyali, öngörücü işleme modelleri; ağırlık matrisleri, dikkat mekanizması, çıkarım kuralları ve sezgisel kestirmeler.	Bir kuram, algoritma veya sayısal parametre donanım parçası değildir; fiziksel olarak uygulanır veya saklanır.
Anlam ve temsil	Sözcük kökleri, kavram kümeleri, istemin içeriği, metinler arası atıflar; sudûr ve akıl mertebeleri gibi geleneklere ait kavramlar.	Temsilin biçimi ile neyi anlattığı ve hangi bağlamda kullanıldığı ayrı incelenir.
Kullanım ve değerlendirme	Bağlam penceresini yönetmek, kaynak seçmek, doğrulama zinciri kurmak, sonucu kullanmak.	Aracın teknik sınırıyla kullanıcının tercihi ve sorumluluğu birbirinin yerine geçmez.

Katmanlar arasındaki bağları neye dayanarak çiziyoruz?

Bağlar şeması, bir ilişkinin hangi kaynakla ve hangi gerekçeyle kurulduğunu görünür kılmak için var. Bir çizgi görmek, nedensellik kanıtı görmek demek değil. Bir kuram bir ilişki önerir; bir gözlem iki değişkenin birlikte değiştiğini gösterebilir; bir deney ise belirli koşullarda bir müdahalenin etkisini araştırabilir. Felsefi bir argüman bunlardan farklı bir gerekçelendirme yoludur.

Örneğin okuryazarlığı farklı yetişkin gruplarını karşılaştıran çalışma, okuma deneyimiyle görme ve dil ağlarının işlevleri arasındaki ilişkiyi inceliyor.28 Taş alet yapımı çalışması da görevler sırasında kullanılan beyin ağlarını karşılaştırıyor.22 Bu ölçümleri, tek başlarına uzun dönemde beyni nasıl değiştirdiklerini doğrudan göstermiş gibi aktarmıyoruz. Benzer biçimde, dil ağı üzerine derleme bazı düşünme görevlerinin dilden ayrışabildiğini tartışıyor; dilin düşünceyle hiçbir ilişkisi olmadığını göstermiyor.1

Platon'un yazıya ilişkin kaygısıyla bilgisayara kaydedilen bilgi üzerine bellek deneyleri aynı sorunun bazı yönlerini açabilir.29 30 Fakat deney, Platon'un felsefi görüşünün doğrulanması sayılmaz. Bir tekrar çalışmasının başarısız olması da ilk yayındaki bütün deneylerin tek tek çürütüldüğü anlamına gelmez. Hangi görevin ve sonucun yeniden sınandığını belirtmek gerekir.

Lee ve arkadaşlarının anketinde, yapay zekâya güven ile bildirilen eleştirel düşünme çabası arasında ilişki inceleniyor.9 Bu, aracı kullanmanın herkesin düşünme kapasitesini azalttığını gösteren bir deney değil. Bilinç kuramlarını karşılaştıran ortak sınama da belirli öngörüleri değerlendiriyor; bütün bilinç sorularını çözmüş veya bütün kuramlar arasında kesin bir kazanan belirlemiş değil.7

Şemadaki kaynak türü ve tekrar durumu bu ayrımları okumamıza yardımcı oluyor. Yine de bir rozetin bulunması incelemeyi tamamlamaz. Kaynağın gerçekten hangi ilişkiyi desteklediğine bakmalıyız. Bir çalışmanın sonucu, bizim ondan çıkardığımız yorum ve henüz sınanmamış önerimiz mümkün olduğunca ayrı gösterilmeli. Mevcut 23 ilişki kaydıyla kavram ağacındaki çapraz ilişkileri de bu ölçüyle ele alıyoruz; bütün kayıtları bu turda yeniden doğrulanmış saymıyoruz.

Dönem:

Soldaki listeden bir bağ seçin.

Düz çizgi: değiştirir. Bir şey ötekini gerçekten değiştiriyor.

Kesikli: kullanır. Biri ötekini araç ya da malzeme olarak kullanıyor.

Noktalı: açıklamaya çalışır. Bir kuram ötekini açıklamak için kurulmuş.

İnce, çizgi ve nokta dizili: ilişkilidir. İkisi birlikte görülüyor; hangisinin ötekini etkilediği bu kayıttan çıkmıyor.

Çift çizgi: sınır koyar. Biri ötekine itiraz ediyor ya da sınırını çiziyor.

Rozet, bu bağı neye dayanarak söylediğimizi gösterir: deneysel bir deney; gözlemsel anket ya da gözlem, nedensellik kurmaz; derleme başkalarının çalışmalarını toplayan makale; kuramsal öneri henüz deneyle sınanmamış fikir; felsefi sav kanıtla değil akıl yürütmeyle savunulan iddia. İkinci rozet, başkaları aynı çalışmayı tekrar ettiğinde ne olduğunu söyler. Şema, kanıt kartının söylediğinden fazlasını söylemez.

Durağan metin karşılığı: 23 bağ

Nereden	Nereye	Bağın türü	Kim, ne zaman	Çalışma ne yaptı, biz ne çıkardık	Dayanak ve güven
Sinaps	Bellek	açıklamaya çalışır	Hebb, 1949	Hebb 1949'da yazdığı kitapta, iki sinir hücresi sık sık birlikte ateşlenirse aralarındaki bağın güçlenebileceğini önerdi. Bu kuramsal bir öneriydi; kendisi deney yapmadı. Bağ: Hebb, öğrenmenin sinaptik bağlantılardaki değişimle açıklanabileceğine ilişkin bir kuram önerdi.	kuramsal öneri 27 Kuramsal öneri. Sonraki yıllarda deneyle desteklendi ama o deneyler ayrı kaynak; bu sürümde kayıtlı değil.
Dil ağı	Dil	sınır koyar	Fedorenko, 2024	Fedorenko ve arkadaşları beyin görüntüleme çalışmalarını topladı: dil ağı denen bölgeler, dil dışı düşünme görevlerinde çoğu zaman sessiz kalıyor. Bağ: Bu derlemeye göre dil ağı, dil dışı bazı düşünme görevlerinde etkin değil; bu, dilin düşünceyle ilişkisi olmadığını göstermez.	derleme 1 Derleme; yeni deney yok. Dilin düşünceyi biçimlendirdiğini reddetmiyor, dil ağının sınırını çiziyor.
Okuryazarlık	Görsel korteks	ilişkilidir	Dehaene, 2010	Okuma bilen, bilmeyen ve sonradan öğrenen yetişkinlerin görsel ve dilsel görevlerdeki beyin yanıtları taramada karşılaştırıldı; okuma deneyimiyle ilişkili farklılıklar görüldü. Bağ: Okuma deneyimi, görme ve dil görevlerindeki beyin yanıtlarıyla ilişkili; bu karşılaştırma tek başına bir eğitim müdahalesinin etkisini göstermez.	gözlemsel 28 Karşılaştırmalı işlevsel görüntüleme; eğitim öncesi ve sonrası bir müdahale deneyi değil. Tek çalışma; tekrarları bu sürümde kayıtlı değil.
Alet yapımı	Beyin ağları	ilişkilidir	Stout, 2008	Deneyimli taş alet yapımcıları iki ayrı teknikle alet yaparken beyinleri tarandı; görev sırasında etkinleşen ağlar karşılaştırıldı. Bağ: Alet yapma görevleri sırasında etkinleşen ağlar karşılaştırıldı; sonuçlar görev talepleriyle ilgili bilgi veriyor.	deneysel 22 Görev karşılaştırmalı görüntüleme, küçük örneklem (üç kişi). Bu çalışmadan uzun dönem beyin değişimi ya da kanıtlanmış evrimsel nedensellik çıkarılmaz.
Kavram	Çıkarım	kullanır	Aristoteles, milattan önce 350	Aristoteles Organon'da kıyası kurdu: iki önermeden üçüncüsü, terimlerin ilişkisiyle çıkar. Bağ: Aristoteles'in kıyas kuramında çıkarım terimlerden (kavramlardan) kurulur; bu mantıksal bir tanımdır, bütün biliş için deneysel bir yasa değildir.	felsefi sav 31 Felsefi sav; mantığın kuruluş metni. Deney değil, tanım.
Kavram	Çıkarım	kullanır	Rosch, 1975	Rosch insanlara "kuş" gibi bir kategori verip örnekleri puanlattı ve tepki sürelerini ölçtü; serçe hemen kuş sayıldı, penguen geç. Bağ: Kategori üyeliği derecelidir: bazı örnekler kategorinin daha iyi temsilcisi sayılıyor. Bu, belirli görevlerde kavram kullanımının prototiplerle ilişkili olduğunu gösterir; bütün çıkarımın prototiplerle yürüdüğünü göstermez.	deneysel 32 Deneysel; çok kez tekrarlandı. Bu sürümde tekrarlar ayrı kayıt olarak yok.
Kavram	Çıkarım	kullanır	Kahneman ve Tversky, 1974	Katılımcılara kısa kişi tarifleri verildi; tarif bir mesleğin kalıbına benziyorsa olasılık hesabı unutuldu. Bağ: Kavram benzerliği olasılık yargısını saptırır: temsil edilebilirlik kestirmesi.	deneysel 33 Deneysel; alanın en çok tekrarlanan bulgularından. Kapsam laboratuvar görevleri.
Pratik ve kullanım	Anlam	sınır koyar	Wittgenstein, 1953	Wittgenstein, Felsefi Soruşturmalar’da sözcüklerin anlamını kullanımlarıyla birlikte ele alır. Bu yaklaşım, her anlam sorununu tek formülle çözdüğümüzü göstermeden, insanların sözcüklerle ne yaptığına bakmamızı sağlar. Bağ: Yeni bir pratik sözcüğün anlamını kaydırır; kullanım anlama sınır koyar.	felsefi sav 2 Felsefi sav; deneyle sınanacak bir şey değil.
Yazı ve kitap	Bellek	kullanır	Platon, milattan önce 370	Platon Phaidros diyaloğunda yazıyı eleştirir: yazı hatırlamayı değil hatırlatmayı besler; insanlar öğrenmeden bilgili görünür. Bağ: Yazı belleği dışarı taşır.	felsefi sav 29 Felsefi sav; kanıt değil, uyarı. İki bin dört yüz yıl sonra bir deneyin aynı soruyu sorması boşuna değil.
Yazı ve kitap	Bellek	kullanır	Sparrow, 2011	Katılımcılar bilgisayara kısa bilgiler yazdı. Bilgisayarın kaydedeceğini bilenler bilgiyi daha az, nereye kaydedildiğini daha çok hatırladı. Bağ: Erişebileceğimizi bildiğimiz bilgiyi içerik olarak değil, yer olarak tutuyoruz.	deneysel · birinci deneyi 2018'de tekrarlanamadı 30 34 Deneysel, üniversite öğrencileriyle. Bizim dayandığımız üçüncü ve dördüncü deneyler yeniden yapılmadı: ne doğrulandı ne çürütüldü.
Öğretim ve kurum	Dikkat	değiştirir	Sweller, 1988	Öğrencilere matematik ve fizik problemleri çözdürüldü. Sonuca kilitlenip geriye doğru çözenler daha çok zorlandı ve kuralı daha az öğrendi; hedefsiz problem verilenler daha iyi öğrendi. Bağ: Dersin nasıl kurulduğu dikkatin ve çalışma belleğinin ne kadar yorulacağını belirler.	deneysel 35 Deneysel, dar görevlerle. Bilişsel yük kuramı sonradan çok genişledi; o çalışmalar tek tek kontrol edilmedi.
Öğretim ve kurum	Dikkat	değiştirir	Tomasello, 1999	Tomasello çocuk ve maymun çalışmalarını toplayıp şunu savundu: insan çocuğu dokuz aylıktan sonra başkasının dikkatini izler ve paylaşır; kültürel öğrenme bununla başlar. Bağ: Öğretim, dikkatin paylaşılmasıyla başlar; kurum ortak dikkatin kurumsallaşmış hâlidir.	derleme 36 Kitap boyu derleme ve kuram; kendi deneylerini de içerir. Şemada "derleme".
Duygu devreleri	Karar	değiştirir	Damasio, 1994	Damasio, ön beyin hasarı sonrasında karar vermekte güçlük yaşayan hastaları ele alır. Bu güçlükler, alışılmış akıl yürütme testlerinin tek başına göstermediği sorunlara dikkat çeker; bütün hastaların bütün duygularını kaybettiği söylenmez. Bağ: Bu klinik olgular, duygusal ve bedensel işaretlerin karar vermeye katkısını araştırmamız için gerekçe sunar; bütün akılcı kararların her duyguyu gerektirdiğini göstermez.	gözlemsel 37 Klinik gözlem ve kuram (somatik işaretleyici hipotezi); kumar görevi deneyleri sonradan geldi. Şemada "gözlemsel".
Çalışma belleği	Öğretim ve kurum	değiştirir	Baddeley ve Hitch; Bjork, 1974 ve 1994	Baddeley ve Hitch çalışma belleğinin küçük ve çok parçalı olduğunu deneylerle gösterdi; Bjork zor görünen öğrenmenin daha kalıcı olduğunu. Bağ: Çalışma belleğinin sınırı ve istenen zorluk bulguları, dersin nasıl kurulacağı sorusuna gerekçe sunar; her zorluğun öğrenmeyi artırdığı sonucu çıkmaz ve öğretime aktarım bir yorumdur.	deneysel 26 38 İkisi de deneysel; öğretim pratiğine aktarımı yorumdur.
Tasavvur	Tasdik	kullanır	İbn Sînâ, 1027	İbn Sînâ bilgiyi ikiye ayırdı: bir şeyi kavramak (tasavvur) ve onun hakkında hüküm vermek (tasdik). Hüküm, kavramı gerektirir. Bağ: İbn Sînâ'ya göre hüküm (tasdik) bir kavrayışı (tasavvur) gerektirir; bu klasik ayrım bütün biliş için deneysel bir yasa olarak okunmaz.	felsefi sav 39 Felsefi ayrım; mantık geleneğinin temeli. Deney değil.
Kalp sözvarlığı	Tefekkür pratiği	açıklamaya çalışır	Tirmizî, dokuzuncu yüzyıl	Hakîm et-Tirmizî kalbi dört halka olarak anlattı: sadr, kalb, fuâd, lübb; her halka bir bilme derecesine karşılık gelir. Bağ: Kalp sözvarlığı tefekkür pratiğini açıklamak için kurulmuş bir dil.	felsefi sav 40 Tasavvuf metni; bir yorum çerçevesi. Şemada "açıklamaya çalışır".
Makine döngüsü	Eleştirel düşünme	ilişkilidir	Lee ve çalışma arkadaşları, 2025	319 bilgi çalışanına işte yapay zekâyı nasıl kullandıkları soruldu. Sisteme güvendiklerini söyleyenler daha az eleştirel düşünme çabası bildirdi. Bağ: Yapay zekâya güven ile bildirilen eleştirel düşünme çabası arasında ilişki bulundu; nedensel yön bu anketten çıkarılamaz.	gözlemsel 9 Anket, öz bildirim; nedensellik kurmaz. Şemada "gözlemsel".
Silikon taban	Makine döngüsü	ilişkilidir	Vaswani ve çalışma arkadaşları, 2017	Dikkat mekanizmasına dayanan dönüştürücü mimari önerildi ve çeviri görevlerinde önceki modelleri geçti. Bağ: Makale donanımı keşfeden ya da bilinci gösteren bir çalışma değil; bir model mimarisi ve çeviri kıyaslamalarındaki sonucunu sunuyor. Bu mimari, silikon üzerinde yeni bir hesaplama düzeni olarak okunabilir.	deneysel 25 Teknik makale; ölçüm kıyaslama üzerinden. Bilinç ya da anlama iddiası yok.
İstem ve bağlam	Makine döngüsü	sınır koyar	Bender ve çalışma arkadaşları, 2021	Bender ve çalışma arkadaşları dil modellerini "olasılıksal papağan" diye adlandırdı: biçimi öğrenirler, anlamı değil. Bağ: Bu bir konum yazısıdır; istemin çıktıya etkisini ölçen bir deney sonucu değil. Çıktının istem ve bağlamla biçimlendiği görüşü yorumdur.	felsefi sav 41 Kavramsal eleştiri ve konum yazısı; deney değil. Şemada "sınır koyar".
Nöral bağlılaşık	Yaşantı	sınır koyar	Nagel, 1974	Nagel sordu: yarasa olmak nasıl bir şeydir? Beynini tamamen bilsek de bunu bilemeyiz, dedi. Bağ: Nagel'e göre bir canlının öznel bakışı nesnel bir tanımla tamamen yakalanamayabilir; sinirsel eşlikçi bulunması bu soruyu kendiliğinden çözmez.	felsefi sav 11 Felsefi sav; bilinç tartışmasının dönüm noktası.
Nöral bağlılaşık	Yaşantı	açıklamaya çalışır	COGITATE Konsorsiyumu, 2025	İki bilinç kuramının öngörüleri önceden yazıldı ve 256 kişide üç yöntemle sınandı; iki kuram da tam geçemedi. Bağ: Ortak sınama, iki bilinç kuramının belirli öngörülerini aynı veriyle sınadı; sinirsel eşlikçiler ve bilinçli erişim üzerine kuramları sınar, fenomenal yaşantıyı çözmez.	deneysel 7 Deneysel, önkayıtlı; kuramları sınar, yaşantı sorusunu çözmez.
Beyin ağları	Bilinçli erişim	açıklamaya çalışır	Dehaene, 2017	Dehaene, Lau ve Kouider başkalarının çalışmalarını toplayıp bilinci iki hesaplama işiyle tanımladı: bilginin beyin geneline yayılması ve kendi kendini izleme. Bağ: Dehaene ve çalışma arkadaşlarına göre bilinçli erişim, bilginin geniş ölçekte paylaşılması ve kendini izlemeyle ilişkilendirilebilir; bu bir kuramsal çerçevedir ve fenomenal yaşantıyı açıklamak anlamına gelmez.	derleme 42 Derleme; yeni deney yok. Bir kuramın ölçütü, tartışmasız değil; 2025 sınaması tek başına doğrulamadı.
Ruh ve zihin	Yaşantı	sınır koyar	Descartes, 1641	Descartes Meditasyonlar'da düşünen şeyi bedenden ayrı bir töz olarak tanımladı: uzamı yok, ama kuşku duyduğu her an var. Bağ: Descartes'ın töz ayrımı ile birinci şahıs deneyimine ilişkin soru ayrı iddialardır; kayıt yalnızca düşünen şeyin birinci şahıs bakışından kurulduğunu gösterir ve töz ayrımını kabul etmeyi gerektirmez.	felsefi sav 43 Felsefi sav; bugün çoğu araştırmacı töz ayrımını kabul etmez ama birinci şahıs sorunu ayakta.

Derinlik Dört katman gerçekten var mı?

Bu çalışmada dört ayrı şeyin varlığını keşfettiğimizi iddia etmiyoruz. Aynı düşünme olayına farklı sorularla yaklaşmak için bir okuma düzeni kuruyoruz. Düşünmenin bedensel koşulları, kavramsal ayrımları ve toplumsal kullanımı arasında araştırılabilir ilişkiler bulunması, seçtiğimiz kat sayısının zorunlu olduğunu göstermez.

Bir okur duyguyu ayrı bir başlık altında ele alabilir. Başka biri yaşam içindeki kurumlarla yaşantıyı daha belirgin ayırabilir. Böyle bir değişikliği, hangi soruyu daha iyi açıklayabildiği ve hangi ayrımları görünmez kıldığı üzerinden değerlendirebiliriz. Dört katmanı kullanmamızın gerekçesi, mevcut malzemeyi okunabilir tutarken önemli soruları birbirine karıştırmamaya yardımcı olmaları.

Katmanların gerçekte nasıl ilişkili olduğu ise ayrıca tartışılabilir. Churchland'ın eliminatif materyalizmi, gündelik zihinsel açıklamalarımızın bazılarının bilimsel gelişmeyle değişebileceğini veya terk edilebileceğini savunuyor.19 Buradan dilin, kurumların veya bütün üst katmanların ortadan kalkacağı sonucu çıkmaz. Güçlü ortaya çıkışçılık ise bazı özelliklerin alt düzey açıklamalara indirgenemeyeceğini savunur. Bu görüşleri bir şema seçerek çözemeyiz.

Bizim tercihimiz, bugün hangi açıklamanın hangi soruyu taşıdığını ayrı tutmak. Bir katmanı ötekine indirgemek veya aralarında aşılmaz bir ayrılık ilan etmek için bu düzen tek başına yeterli değil.

Şemanın cevaplamadığı sorular

Kant'ın deneyimin mümkün olmasının koşullarına ilişkin sorusu, şemamızın yaptığı sınıflandırmadan daha farklı bir iş yapıyor.3 Duyunun, kavramın ve işlemin adını vermek, bunların nasıl bir deneyim oluşturabildiğini açıklamaya yetmiyor. Bu yüzden aşkınsal soruyu bir kat daha ekleyerek çözmüş gibi davranmıyoruz.

Kutsal metinler ve metafizik görüşler için de benzer bir sınır var. Ruh, kalp, nefeş veya logos sözcüklerini Anlam başlığında gösterebilir; tefekkür, zikir ve ibadeti Yaşam başlığında inceleyebiliriz. Bu yerleştirme, metinlerin hakikat iddialarının doğru veya yanlış olduğunu belirlemez. Pasajların kendisi, çevirileri ve yorumları ilgili bölümde kendi kaynaklarıyla ve birbirinden ayrılarak okunmalı.

Fenomenal yaşantıyı Yaşam katmanında belirtmek de onu açıklamakla aynı şey değil. Bir deneyimin sinirsel eşlikçilerini veya kişinin bildirimini inceleyebiliriz; içeriden nasıl yaşandığı sorusu bundan ibaret olmayabilir. Burada bu sorulara haritada yer açıyoruz. Yerin adını koymakla sorunun cevabını bulduğumuzu birbirine karıştırmamaya çalışıyoruz.

Kendi çıkarımınız için

Yakın zamanda verdiğiniz bir kararı bu dört yönden ele alsanız, hangi ayrıntıları fark edersiniz? Hangi önemli ayrıntı bu düzenin dışında kalır?
Belleğinize, kullandığınız bir sözcüğe veya bir araca ilişkin açıklama, o kararınızı anlamanıza nasıl yardım ediyor? Tek başına nerede yetersiz kalıyor?
Şemada gördüğünüz bir bağın neden-sonuç ilişkisi olduğunu kabul etmek için hangi tür bilgiye ihtiyaç duyarsınız?

05Dil ve anlam

Kavram ağacı: düşünmenin yatay haritası

Neden bu bölüm var

Bir metinde akıl, başka bir metinde zihin, bir üçüncüsünde zekâ sözcüğüyle karşılaşabiliyoruz. Bazen aynı meseleye farklı adlar veriliyor; bazen de aynı sözcükle farklı şeyler anlatılıyor. Metinleri karşılaştırmaya başladığımızda yalnızca sözcüğün ne demek olduğunu değil, o metinde hangi ayrımı yapmak için kullanıldığını da anlamamız gerekiyor.

Bu yüzden atlasın kavramlarını bir listede toplamakla yetinmedik. Birbirine yakın olanları birlikte gösterebileceğimiz, aralarındaki farklara ve bağlantılara da ulaşabileceğimiz bir ağaç kurduk. Merkezde düşünme yer alıyor; çevresinde sekiz ana dal bulunuyor. Dallar, bu çalışmada kavramları nereden okumaya başladığımızı gösteriyor.

Önceki bölümde aynı düşünme olayını Beden, Anlam, İşleyiş ve Yaşam yönlerinden incelemiştik. Burada ise o incelemede kullandığımız kavramları birbirleriyle karşılaştırıyoruz. Bir kavramın hangi dala yerleştirildiğiyle hangi katmanda ele alındığı ayrı bilgiler. Sözgelimi üstbiliş, bu ağaçta yapay sistemlerle düşünmek dalında bulunuyor; bu, üstbilişin yalnızca yapay zekâ kullanırken ortaya çıktığı anlamına gelmiyor.

Bu bölümde ağacın nasıl düzenlendiğini, bir kayıtta hangi bilgileri bulabileceğinizi ve çizgilerin ne anlama geldiğini açıklıyoruz. Haritayı kullandıktan sonra bir kavramın tanımını bulmanın yanında, hangi kavramlarla ilişkilendirildiğini ve nerede tartışmaya açık kaldığını da görebilmenizi istiyoruz.

Şemanın ilişkisi: Düz çizgi sınıflamadaki yeri (içerir) gösterir; her çizgi tür–alt tür ya da neden-sonuç ilişkisi değildir. Dal rengi araştırma hattını gösterir, doğruluk ya da kanıt gücü puanı değildir; kalın çerçeve seçili dalı gösterir. Dal ile katman ayrı bilgilerdir.

Kısaca

Bu ağaç, atlasın kavramlarına ulaşmak için kullandığımız bir düzen. Üstbilişi merak ettiğinizde adını aratabilir veya bulunduğu dala gidebilirsiniz; tanımı ve örneğinin yanında dil, köken ve katman bilgilerine de bakabilirsiniz. Bir kavramın bir dalda bulunması, yalnızca o dala ait olduğu anlamına gelmez; diğer bağlantıları da kaydın parçasıdır.

Açıklama

Sekiz dal neyi topluyor?

Her dal, çalışmada sorduğumuz bir grup soruyu bir araya getiriyor:

Dal	Bir araya getirdiğimiz sorular
Düşüncenin çekirdeği	Düşünce, akıl, zihin, zekâ ve bilinç derken neleri ayırıyoruz?
Düşünmenin süreçleri	Algı, dikkat, bellek, öğrenme ve çıkarım düşünmeye nasıl katılıyor?
Dil, bilgi ve çıkarım	Kavramları nasıl kuruyor, bilgiyi nasıl gerekçelendiriyor ve sonuçlara nasıl varıyoruz?
Beden ve ortak dünya	Beden, çevre ve başkalarıyla kurduğumuz ilişkiler düşünmede nasıl yer alıyor?
İçsel idrak ve ruh sözvarlığı	İç dünyayı anlatmak için hangi kavramlar kullanılmış?
Akıl kuramlarının dilleri	Farklı gelenekler aklın biçimlerini ve işlerini nasıl adlandırmış?
Kutsal metinler ve varlık soruları	Bu metinlerde düşünme, insan ve varlık hangi sorularla ilişkilendiriliyor?
Yapay sistemlerle düşünmek	Araçlara devrettiğimiz işler, doğrulama ve sorumluluk hangi ayrımları gerektiriyor?

Bu başlıkların birbirinden bütünüyle ayrı alanlar olması gerekmiyor. Bir soruyu birden fazla daldan açabiliriz. Ağacı kurarken, her kayda ulaşılabilecek bir başlangıç yeri seçtik. Aynı kavramı farklı dallara tekrar tekrar eklemek yerine, öteki kavramlarla ilişkisini ayrıca gösteriyoruz.

Tek kayıt, farklı kullanım

Her kavram kaydının kendine ait bir kimliği var. Bu kimlik, haritada seçtiğimiz düğümle metin ağacında açtığımız kaydın aynı kayda gitmesini sağlıyor. Tanımı veya örneği düzelttiğimizde, aynı bilginin başka bir görünümde eski hâliyle kalmaması önemli.

Tek kayıt kullanmak, aynı sözcüğün bütün anlamlarını tek tanıma sıkıştırmak demek değil. Kalp sözcüğüyle fiziksel organı anlatabiliriz; bir başka metinde idrak veya manevi hayatla ilişkilendirilen bir kavramı anlatabiliriz. Buradaki Kalp kaydı, içsel idrak dalında, Tirmizî'nin halkaları altında yer alıyor. Bu yerleştirme, anatomik kalple ilgili bütün soruların da aynı kayıtla cevaplandığı anlamına gelmiyor.

Benzer biçimde bellek, süreçler dalından okunabilir; anma ve hatırlama üzerinden başka tartışmalara bağlanabilir. Doğrulama, yapay sistemlerle düşünmek dalında görünür; ancak doğrulama ihtiyacı bu araçlarla başlamış değildir. Dal, kavramı ilk bulduğumuz yer. İlişkiler ise oradan başka sorulara geçmemize yardımcı oluyor.

Bir kavram kaydında ne var?

Kayıtta önce çalışma boyunca kullandığımız tanım ve onu somutlaştıran bir örnek bulunuyor. Tanım, kavramın bütün geleneklerde tartışmasız kabul edilen anlamı olarak okunmamalı. Daha geniş veya daha dar bir kullanım varsa, bu farkın ilgili açıklamada görünür olması gerekir.

Dil alanında Türkçe, Antik Yunanca, Latince, İngilizce, Almanca, Fransızca ve Arapça için karşılıklar gösteriliyor. Yedi alanın bulunması, her kavram için yedi tam karşılık bulunduğu anlamına gelmiyor. Modern bir teknik terimin Antik Yunancada veya Latincede aynı tarihsel kullanımı olmayabilir. Yaklaşık karşılık, tarihsel karşılık ve yanıltıcı eşdeğer de aynı şey değil. Boş bırakılmış bir hücreyi doldurmak için kulağa uygun gelen yeni bir sözcük üretmiyoruz.

Köken alanında ise sözcüğün tarihini, kavramın veya teknik terimin tarihinden ayırıyoruz. Bir sözcüğün daha eski parçalarla kurulmuş olması, bugün taşıdığı teknik anlamın da o kadar eski olduğunu göstermez. Üstbiliş kaydında bu ayrım önem kazanıyor: terimin oluşumu ile kendi düşünmemizi izleme ve düzenleme faaliyeti aynı tarih sorusuna sahip değil.

Katman bilgisi, kavramın bu çalışma içinde hangi yönden ele alındığını gösteriyor. Tek bir ana katman işareti, kavramın başka yönlerden incelenemeyeceğini söylemiyor. Bir bellek çalışmasının fiziksel koşullarını Beden'de, işlemlerini İşleyiş'te, bir kişinin hatırlama deneyimini Yaşam'da ele alabiliriz. Kavramı yalnızca işaretin gösterdiği yere kapatırsak, önceki bölümde kurduğumuz ayrımı kaybederiz.

Çizgiler ve renkler nasıl okunmalı?

Ağaçtaki düz çizgi, bir kaydın bu sınıflandırmada hangi başlığın altında bulunduğunu gösteriyor. Buradaki içerir ilişkisi, üst başlığın altında düzenlenmiş olmayı anlatıyor. Her bağlantı bir tür–alt tür ilişkisi veya doğadaki zorunlu bir ayrım değil.

Kesikli çizgiler, ağaç düzeninin dışında kurduğumuz çapraz ilişkiler için kullanılıyor. Çeviri karşılığı, ortak köken, benzer imge, yanlış eşdeğer, itiraz ve açıklama önerisi farklı ilişkiler. İki kavramın birbirine bağlanmış olması, birbirinin yerine kullanılabileceklerini veya birinin ötekine neden olduğunu göstermiyor. İlişkinin adı, gerekçesi ve varsa dayandığı kaynak ayrıca okunmalı.

Örneğin kalp, İbranice lev veya Yunanca kardia ile karşılaştırılırken, bağlantının belirli bir metindeki kullanım benzerliğine mi yoksa çeviri tercihine mi dayandığı önem kazanıyor. Benzer kullanım, ortak dil kökeni demek değil. Çeviri karşılığı da iki geleneğin aynı insan anlayışını savunduğunu tek başına göstermez.

Dal rengi, çalışmanın hangi araştırma hattına ağırlık verdiğini; kalın çerçeve, seçili dalı gösteriyor. Katman işareti ise başka bir bilgi taşıyor. Renkleri doğru–yanlış veya güçlü–zayıf ölçeği gibi kullanmıyoruz. Bir ilişkinin yönü varsa okla gösterilebilir; bütün bağlantılara aynı ok anlamını yüklemiyoruz.

Haritayla metin ağacını birlikte kullanmak

Harita, bir dalın bütün içindeki yerini görmemize yardım ediyor. Dal seçimi, katman filtresi ve yakınlaştırma, görünümü daraltarak ilgilendiğimiz kavrama ulaşmayı kolaylaştırıyor. Ayrıntıyı okumak için düğümün kaydına geçiyoruz. Metin ağacı ise aynı kayıtlara açılır kapanır başlıklar üzerinden ulaşma yolu.

Bir filtre uyguladığımızda bazı düğümler görünümden çıkabilir. Bu, kavramın kayıttan silindiği veya seçtiğimiz konuyla hiçbir ilişkisi olmadığı anlamına gelmiyor. Filtre yalnızca o anda gösterilen kayıtları daraltıyor. Bir kavramın yerini bulamadığımızda adını aramak veya filtreyi kaldırmak, başka bir kayıt oluşturmak için acele etmekten daha yararlı olabilir.

Harita genel ilişkiyi, kart ayrıntıyı, metin ağacı da sırayla okumayı kolaylaştırıyor. Üç görünümün aynı kayıtları göstermesi gerekiyor. Biri diğerinden daha güncel veya daha eksik kalırsa, görsel olarak düzgün duran bir bölümde bile anlam karışabilir.

Çapraz ilişkileri göster

Katman:

Zihin haritası merkezde düşünmeyi, sağda ve solda dörder dalı gösterir. Renkli yuvarlaktaki + işareti bir dalı açar, − kapatır; kavramın adına basınca kaydı açılır. Dal rengi, kavramın okunmaya başlandığı alanda hangi araştırma hattının ağırlıkta olduğunu gösterir: Dil ve anlamBilim ve deneyFelsefe ve varlıkYöntem ve bütün resim. Bu renk doğruluk ya da kanıt gücü puanı değildir; kavramın yalnız o alana ait olduğunu da göstermez. Düz çizgi sınıflamadaki yeri (içerir) gösterir; her çizgi tür–alt tür ya da neden-sonuç ilişkisi değildir. Kesikli çapraz ilişkiler eşdeğerlik ya da ortak köken anlamına kendiliğinden gelmez; kalabalık yapmasın diye başta gizlidir. Dar ekranda dallar başta kapalıdır; parmağınızla sürükleyip iki parmakla yakınlaştırabilirsiniz. Metin olarak gezinmek için aşağıdaki açılır kapanır ağaç da aynı kayıtları verir. Her düğümün sol üst köşesindeki nokta düğümün ana katmanını gösterir; dal ile katman ayrı bilgilerdir (bk. dört katman bölümü). Katman düğmeleri haritayı ve ağacı o katmana göre süzer; süzgeç kayıtları silmez, yalnızca görünümü daraltır.

Parmağınızla sürükleyin, iki parmakla yakınlaştırın. Bir dalın + işareti alt kavramları açar; bir kavramın adına basınca kaydı açılır. Daha geniş görünüm için aşağıdaki tam ekran düğmesini kullanabilirsiniz.

Açılır kapanır kavram ağacı

+ düğmesi bir düğümün alt kavramlarını açar, − kapatır. Kavramın adına basınca tanım, örnek, dönem, köken kaydı, yedi dil satırı ve çapraz ilişkiler açılır. Arama kutusu eşleşen kavramların bütün üst dallarını açar. Bu ağaç, haritadakiyle aynı kayıtlardan üretilir. Yedi dil satırında boş ya da yanıltıcı hücreler de bir araştırma sonucudur; her kavram için yedi tam karşılık aranmaz. Kökenler sözcüğün tarihiyle kavramın ya da teknik terimin tarihi olarak ayrı işaretlenir. Ağaç dışında kalan ama metinde geçen 9 ek kavram en altta.

Ağaçta ara

8 alt

Düşünme

Tanım. Algı, bellek, kavram, değer ve amaçların birbirine bağlanarak dünyaya yönelen dinamik örüntüsü; bu çalışmanın merkez kavramı.

Örnek. Bir yol ayrımında hatırlar, tahmin eder, tartar ve seçeriz; bu dört işin birlikte yürümesi düşünmedir.

Dönem. Eski Türkçe

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Türkçe düşün- fiilinden -mA eylem adı. Kubbealtı Lugatı fiili Eski Türkçe tüşe- "rüya görmek; hayal kurmak" > tüşen- > tüşün- biçiminde verir ve bu türeyişi soru işaretiyle verir; ayrıntı "Düşünmek" kaydındadır. 45 44

Yedi dil satırı

Türkçe	düşünme
Antik Yunanca	νόησις (noēsis), διάνοια (dianoia)
Latince	cogitatio
İngilizce	thinking
Almanca	Denken
Fransızca	pensée
Arapça	تفكير (tafkīr)

≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.

Alt kavramlar. Düşüncenin çekirdeği, Düşünmenin süreçleri, Dil, bilgi ve çıkarım, Beden ve ortak dünya, İçsel idrak ve ruh sözvarlığı, Akıl kuramlarının dilleri, Kutsal metinler ve varlık soruları, Yapay sistemlerle düşünmek

Yakın kavramlar. Düşünce, Akıl (yeti), Zihin

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 8 1

6 alt

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği

Tanım. Düşünmeyi adlandırmak için kullandığımız temel kavramlar: düşünce, akıl, zekâ, zihin, bilinç ve benlik.

Örnek. Bir öğretmen "akıllı" ile "zeki" arasındaki farkı sorduğunda bu dalda dolaşırız.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Bu dal bir okuma başlığıdır; tarihsel bir terim değildir.

Yedi dil satırı

Türkçe	çekirdek kavramlar
Antik Yunanca	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır; eski dillerde karşılığı aranmamıştır.
Latince	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır; eski dillerde karşılığı aranmamıştır.
İngilizce	core concepts
Almanca	Grundbegriffe
Fransızca	concepts fondamentaux
Arapça	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır; eski dillerde karşılığı aranmamıştır.

Boş karşılık notu: Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır; eski dillerde karşılığı aranmamıştır.

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Düşünme

Alt kavramlar. Düşünce, Akıl, Zekâ, Zihin, Bilinç, Benlik

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: köken kaynakları yukarıda

↑ üst: Düşünme

3 alt

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Düşünce

Tanım. Düşünme sürecinin içeriği veya ürünü; algı, bellek, kavram ve amaçların ilişkilendirildiği zihinsel olay.

Örnek. Sabah aklınıza gelen "anahtarı unuttum" cümlesi bir düşüncedir; onu fark edip kapıya dönmeniz düşünmedir.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Düşünce, Kubbealtı Lugatı'na göre düşün- fiilinden -ce ekiyle (düşün-ce) kurulmuştur. Almanca Gedanke ile denken aynı Cermen ailesindedir; Heidegger bu aileyi anma ve şükran (Gedanc) imgesiyle okur. 45 48

Yedi dil satırı

Türkçe	düşünce, fikir
Antik Yunanca	≈διάνοια (dianoia), ἔννοια (ennoia), νόημα (noēma) dianoia, ennoia ve noēma üç ayrı sözcük; hiçbiri Türkçe düşünceyle birebir örtüşmez
Latince	cogitatio
İngilizce	thought
Almanca	Gedanke
Fransızca	pensée
Arapça	فِكْر، فِكْرَة (fikr, fikra)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Düşüncenin çekirdeği

Alt kavramlar. Düşünmek, Fikir, İçerik

Yakın kavramlar. Düşünmek, Fikir, İçerik

Yanlış eşdeğer uyarısı. Bilinçli iç konuşma ile özdeş saymak: görsel ve motor düşünmeyi dışarıda bırakır.

Çapraz ilişkiler

kısmen ayrışır: Dil. Dil ağlarıyla bazı düşünme görevlerinin ayrışması araştırılıyor. Bu, dilin hiçbir düşünme işine katkısı olmadığı veya bütün görevlerin aynı biçimde ayrıldığı sonucu değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 1
etkileyebilir: Okuryazarlık. Ong ve Havelock okuryazarlığın düşünme alışkanlıklarını değiştirdiğini savunur; kapsamı tartışmalıdır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 46 47

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 1 8

↑ üst: Düşüncenin çekirdeği

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Düşünce › Düşünmek

Tanım. İlişkileri kurma, sınama, dönüştürme ve eyleme bağlama edimi.

Örnek. Bir borcu ödeyip ödeyemeyeceğinizi hesaplarken sayıları, geçmiş ayları ve kaygınızı birlikte tartarsınız.

Dönem. Eski Türkçe

Köken ve terim tarihi Türeyiş önerisi; belirsizlik işareti var

Mevcut kart, Kubbealtı Lugatı'nın düşün- fiilini Eski Türkçe tüşe- üzerinden açıkladığını ve bu türeyişi soru işaretiyle verdiğini aktarıyor. Clauson'dan da tüş, tüşe- ve tüşün- biçimleri anılıyor. Bu turda iki sözlük maddesi tam metinden yeniden denetlenmedi; aktarılan açıklamayı kesinleşmiş bir köken sonucu olarak sunmuyoruz. Fransızca penser ise Latince pensare ile ilişkilidir; tartma ve değerlendirme anlamları bu geçişte önemlidir. 44 45

Yedi dil satırı

Türkçe	düşünmek, tefekkür etmek
Antik Yunanca	νοεῖν (noein), διανοεῖσθαι (dianoeisthai)
Latince	cogitare
İngilizce	think
Almanca	denken
Fransızca	penser
Arapça	فَكَّرَ، تَفَكَّرَ، عَقَلَ (fakkara, tafakkara, ʿaqala)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Düşünce

Yakın kavramlar. Düşünce, Tefekkür, Kendini düşünen düşünce

Yanlış eşdeğer uyarısı. Bu kartta dayanağı gösterilmemiş ikinci bir köken önerisini doğrulanmış rakip açıklama gibi sunmamalıyız. Ayrıca benzer bir imge, başka bir dildeki sözcükle ortak köken bulunduğunu göstermez.

Çapraz ilişkiler

benzer imge: Görme. Nazar ve basîret gibi görme imgeleri düşünmeyi adlandırır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 44 45 21

↑ üst: Düşünce

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Düşünce › Fikir
Tanım. Belirli bir konu hakkında zihinde oluşmuş düşünce veya görüş.
Örnek. Toplantıda "bir fikrim var" diyen kişi henüz sınanmamış bir öneri sunar.
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Arapça f-k-r kökünden fikr "düşünme, düşünce"; Kubbealtı Lugatı da sözcüğü Arapça fikr biçimine bağlar ve "düşünme, tefekkür" anlamının bugün yalnız fikretmek gibi birleşiklerde kaldığını belirtir. Aynı kökten tefekkür türer. 14 45
Yedi dil satırı
Türkçe fikir
Antik Yunanca ἔννοια (ennoia)
Latince notio
İngilizce idea, notion
Almanca Einfall, Idee
Fransızca idée
Arapça فِكْرَة (fikra)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör
Üst kavram. Düşünce
Yakın kavramlar. Tefekkür
Yanlış eşdeğer uyarısı. Platon'un ide kavramıyla eşitlemek: fikir öznel içeriktir, Platon'un idesi özneden bağımsız formdur.
Çapraz ilişkiler
- ortak kök: Tefekkür. Aynı f-k-r kökü. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14
Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 14
↑ üst: Düşünce

Türkçe	fikir
Antik Yunanca	ἔννοια (ennoia)
Latince	notio
İngilizce	idea, notion
Almanca	Einfall, Idee
Fransızca	idée
Arapça	فِكْرَة (fikra)

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Düşünce › İçerik

Tanım. Bir düşüncenin neyi temsil ettiği, "ne hakkında" olduğu.

Örnek. "Yağmur yağacak" düşüncesinin içeriği yarının havasıdır.

Dönem. yirminci yüzyıl dil reformu

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

İçerik, Kubbealtı Lugatı'na göre içer- fiilinden -(I)k ekiyle (içer-i-k) dil devrimi döneminde türetilmiştir. İngilizce content Latince contentum "kapsanan" biçiminden gelir. 45 21

Yedi dil satırı

Türkçe	içerik
Antik Yunanca	—— Antik Yunancada zihinsel içerik için tek terim yoktur; noēma yakın ama Husserl sonrası teknik anlam kazanmıştır.
Latince	contentum (geç dönem)
İngilizce	content
Almanca	Inhalt
Fransızca	contenu
Arapça	مُحْتَوًى (muḥtawā, modern)

Boş karşılık notu: Antik Yunancada zihinsel içerik için tek terim yoktur; noēma yakın ama Husserl sonrası teknik anlam kazanmıştır.

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Düşünce

Yakın kavramlar. Temsil, Yönelimsellik

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: köken kaynakları yukarıda

↑ üst: Düşünce

4 alt

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Akıl

Tanım. Gerekçe üretme, ilişki kurma, tutarlılık arama ve davranışı düzenleme yetileri ailesi.

Örnek. Öfkeyle yazdığınız mesajı göndermeden önce durup yeniden okumanız aklın düzenleyici işidir.

Dönem. Kur'an dönemi (yedinci yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça ʿ-q-l kökünden. Klasik sözlüklerde ʿaqala "bağlamak, alıkoymak" anlamını taşır; devenin ayağını bağlayan köstek ʿiqāl aynı köktendir. Akıl böylece kişiyi uygunsuz eylemden alıkoyan yeti diye açıklanır. Kur'an'da kök yalnız fiil biçimleriyle geçer. 14 54 55

Yedi dil satırı

Türkçe	akıl, us
Antik Yunanca	≈νοῦς (nous), λόγος (logos) nous ve logos iki ayrı kavram; akıl ikisinin arasında
Latince	ratio, intellectus
İngilizce	≈reason, intellect reason ve intellect; Türkçe akıl ikisini birden karşılar, İngilizce ayırır
Almanca	Vernunft, Verstand
Fransızca	raison, entendement
Arapça	عَقْل (ʿaql)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Düşüncenin çekirdeği

Alt kavramlar. Akıl (yeti), Akıl (ilke), Öz denetim, Us

Yakın kavramlar. Nous, Intellectus, Akıl (Kant), Öz denetim

Yanlış eşdeğer uyarısı. Zekâ ile özdeşleştirmek: zekâ öğrenme ve çözüm kapasitesidir, akıl gerekçe ve öz denetimi de içerir.

Çapraz ilişkiler

çeviri karşılığı: Nous. Arapça felsefe çevirilerinde nous için ʿaql kullanılmıştır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 53
yanlış eşdeğer: Zekâ. Akıl ile zekâ bazı kullanımlarda yaklaşır; hangi anlamda ayrıldıkları bağlama bağlı. Birinin her yerde yalnız hesap, ötekinin yalnız denetim olduğu tanımını dayatmıyoruz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14
kavramsal çağrışım: Öz denetim. ʿaql kökündeki bağlama imgesi öz denetimi çağrıştırır; deneysel dayanak değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14
benzer imge: Nühâ. nuhā ve ḥiǧr de alıkoyma imgesi taşır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 54
ortak kök: Taakkul. Aynı ʿ-q-l kökü. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 55

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 14 54 55

↑ üst: Düşüncenin çekirdeği

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Akıl › Akıl (yeti)
Tanım. Kavrayan, kavram üreten ve nesneleri kategoriler altına sokan yeti.
Örnek. Bir çocuğun kediyi, köpeği ve atı "hayvan" altında toplaması.
Dönem. Kant (on sekizinci yüzyıl)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Yeti anlamını ayırmak Kant'ın Verstand ile Vernunft ayrımına dayanır; Türkçe ve Arapça tek sözcükle karşılar. Fransızca entendement, entendre "işitmek, anlamak" fiilinden gelir ve Verstand'ın çevirisi olarak yerleşmiştir. 50 48
Yedi dil satırı
Türkçe akıl, us
Antik Yunanca νοῦς (nous)
Latince intellectus
İngilizce intellect, understanding
Almanca Verstand
Fransızca entendement
Arapça عَقْل (ʿaql)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör
Üst kavram. Akıl
Yakın kavramlar. Anlama yetisi, Nous
Yanlış eşdeğer uyarısı. Kant dışı metinlerde "Verstand" okumasını zorlamak.
Çapraz ilişkiler
- çeviri karşılığı: Anlama yetisi. Verstand için hangi Türkçe karşılığın seçildiği Kant çevirisinin bağlamıyla gösterilmeli. Akıl sözcüğünün kullanılması Vernunft ayrımını ortadan kaldırmaz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 49
Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 3 49
↑ üst: Akıl
Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Akıl › Akıl (ilke)
Tanım. Kavramları en yüksek birliğe taşıyan, ilke ve gerekçe arayan akıl; bazı geleneklerde evreni düzenleyen ilke.
Örnek. Bir hesabın doğru olduğunu gördükten sonra "bu hesap niçin bu sonucu vermeli?" diye sormak.
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Latince ratio, reor "hesaplamak, düşünmek" fiilinden türer; hesap ve oran anlamını taşır. Almanca Vernunft, vernehmen "algılamak, işitip almak" fiiline bağlanır. Arapça nuṭq "konuşma" kökündendir; Yunanca logos'un "söz ve akıl" ikiliğini çevirmek için felsefede kullanılmıştır. 51 48 14
Yedi dil satırı
Türkçe akıl, mantık
Antik Yunanca λόγος (logos), λογισμός (logismos)
Latince ratio
İngilizce reason
Almanca Vernunft
Fransızca raison
Arapça نُطْق، مَنْطِق (nuṭq, manṭiq)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör
Üst kavram. Akıl
Yakın kavramlar. Logos, Akıl (Kant), Ratio
Yanlış eşdeğer uyarısı. Arapça nuṭq alanını bütün akıl kavramı saymak; Vernunft ile faal aklı aynı üst ilkenin iki biçimi saymak.
Çapraz ilişkiler
- çeviri karşılığı: Akıl (Kant). Vernunft karşılığı seçilen edisyonla izlenir. Verstand ile aynı Türkçe sözcüğün kullanıldığı yerde özgün terimleri ayrıca göstermek gerekir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 49
Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 3 49 14
↑ üst: Akıl

Türkçe	akıl, mantık
Antik Yunanca	λόγος (logos), λογισμός (logismos)
Latince	ratio
İngilizce	reason
Almanca	Vernunft
Fransızca	raison
Arapça	نُطْق، مَنْطِق (nuṭq, manṭiq)

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Akıl › Öz denetim

Tanım. Dürtüyü, dikkati ve eylemi amaca göre düzenleme.

Örnek. Tatlıyı görüp almadan geçmek.

Dönem. Aristoteles (milattan önce dördüncü yüzyıl); yirminci yüzyıl

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Yunanca enkrateia "kendi üzerinde güç" demektir; Aristoteles'te akrasia (irade zaafı) karşıtıdır. Türkçe terim öz ve denetim sözcüklerinden yirminci yüzyılda kurulmuştur. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	öz denetim
Antik Yunanca	ἐγκράτεια (enkrateia)
Latince	temperantia
İngilizce	self-control
Almanca	Selbstkontrolle
Fransızca	maîtrise de soi
Arapça	ضَبْط النَّفْس (ḍabṭ an-nafs)

Katman. İşleyiş · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Akıl

Yakın kavramlar. Akıl, Üstbiliş, Görev denetimi

Karşıt. Dürtüsellik

Yanlış eşdeğer uyarısı. Aklın tanımının tümü saymak: akıl gerekçe üretmeyi de kapsar.

Çapraz ilişkiler

kavramsal çağrışım: Akıl. ʿaql kökündeki bağlama imgesi öz denetimi çağrıştırır; deneysel dayanak değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 26 14

↑ üst: Akıl

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Akıl › Us

Tanım. Akıl anlamında Türkçe sözcük; dil reformunda yeniden canlandırılmıştır.

Örnek. "Us dışı" (irrasyonel) terimi bu sözcükle kurulmuştur.

Dönem. Eski Türkçe; Orta Türkçe; yirminci yüzyıl dil reformu

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Kubbealtı Lugatı us sözcüğünü Orta Türkçe (Oğuzca) us "temyiz kabiliyeti" biçimine bağlar; Eski Anadolu Türkçesinde yaygın olan sözcüğün yerini sonradan Arapça akıl almış, dil devrimi döneminde yeniden canlandırılmıştır. Eski Türkçe tanıklığı için Clauson'a bakılmalıdır. Usçuluk (rasyonalizm) gibi türevler bu canlandırmanın ürünüdür. 45 44

Yedi dil satırı

Türkçe	Tus Orta Türkçe (Oğuzca) "temyiz kabiliyeti"; yerini Arapça akıl aldı, dil devriminde geri çağrıldı
Antik Yunanca	νοῦς (nous)
Latince	ratio
İngilizce	reason
Almanca	Vernunft
Fransızca	raison
Arapça	عَقْل (ʿaql)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Akıl

Yakın kavramlar. Akıl

Yanlış eşdeğer uyarısı. Akıl ile her bağlamda eş anlamlı saymak: gündelik dilde "usluluk" başka bir anlam alanıdır.

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 45

↑ üst: Akıl

4 alt

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Zekâ

Tanım. Öğrenme, ayırt etme, problem çözme ve yeni durumlara uyum kapasitesi.

Örnek. Hiç görmediği bir kilidi birkaç denemede açan çocuk.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça ḏakāʾ "keskinlik, zihin çabukluğu" sözcüğünden; kökün ateşin parlayıp tutuşmasıyla ilişkili kullanımları vardır. Latince intelligentia, intellegere "arasından seçmek" fiilinden gelir. Yunanca anchinoia "yakın zihin", kavrayış çabukluğudur. 14 51 52

Yedi dil satırı

Türkçe	zekâ
Antik Yunanca	σύνεσις (synesis), ἀγχίνοια (anchinoia)
Latince	intelligentia
İngilizce	intelligence
Almanca	Intelligenz
Fransızca	intelligence
Arapça	ذَكَاء (ḏakāʾ)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Düşüncenin çekirdeği

Alt kavramlar. Öğrenme, Problem çözme, Uyum, Hebb kuralı

Yakın kavramlar. Öğrenme, Problem çözme

Yanlış eşdeğer uyarısı. Bilinç veya bilgelik ile eşitlemek.

Çapraz ilişkiler

yanlış eşdeğer: Akıl. Akıl ile zekâ bazı kullanımlarda yaklaşır; hangi anlamda ayrıldıkları bağlama bağlı. Birinin her yerde yalnız hesap, ötekinin yalnız denetim olduğu tanımını dayatmıyoruz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 14 51

↑ üst: Düşüncenin çekirdeği

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Zekâ › Öğrenme
Tanım. Deneyimle davranışın ve iç modelin kalıcı biçimde değişmesi.
Örnek. Bisiklete binmeyi öğrendikten sonra dengeyi düşünmeden kurarız.
Dönem. Eski Türkçe
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Öğren- fiilini Kubbealtı Lugatı Eski Türkçe ögren- < *ögre-n- < ög "anlayış" biçiminde verir ve bu türeyişi soru işaretiyle verir; Clauson da ög "akıl, düşünce" kökünü verir. Yunanca mathēsis'ten "matematik" sözcüğü gelir. 45 44 52
Yedi dil satırı
Türkçe öğrenme
Antik Yunanca μάθησις (mathēsis)
Latince disciplina
İngilizce learning
Almanca Lernen
Fransızca apprentissage
Arapça تَعَلُّم (taʿallum)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. İşleyiş · ikincil Anlam Şemada gör
Üst kavram. Zekâ
Yakın kavramlar. Sinirsel esneklik, Arzulanan zorluk
Yanlış eşdeğer uyarısı. Görev başarısıyla eşitlemek: yardımla yapılan iş, yardımsız beceriyi göstermez.
Çapraz ilişkiler
- etkileyebilir: Bilişsel yük devri. Bastani saha deneyinde koruyucusuz araç kullanımı araçsız sınavda kayıpla ilişkiliydi. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 56
Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 56 38
↑ üst: Zekâ

Türkçe	öğrenme
Antik Yunanca	μάθησις (mathēsis)
Latince	disciplina
İngilizce	learning
Almanca	Lernen
Fransızca	apprentissage
Arapça	تَعَلُّم (taʿallum)

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Zekâ › Problem çözme

Tanım. Başlangıç durumundan hedef duruma giden işlem dizisini bulma.

Örnek. Bozulan musluğu hangi sırayla söküp takacağınızı planlamak.

Dönem. yirminci yüzyıl

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Terim yirminci yüzyıl bilişsel psikolojisinde yerleşmiştir; Newell ve Simon problemi "arama uzayı" olarak modellemiştir. Yunanca problēma "öne atılan engel" demektir. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	problem çözme
Antik Yunanca	—— Antik dillerde birleşik terim yoktur; problēma sözcüğü vardır ama bilişsel süreç adı değildir.
Latince	—— Antik dillerde birleşik terim yoktur; problēma sözcüğü vardır ama bilişsel süreç adı değildir.
İngilizce	problem solving
Almanca	Problemlösen
Fransızca	résolution de problèmes
Arapça	حَلّ المُشْكِلات (ḥall al-muškilāt)

Boş karşılık notu: Antik dillerde birleşik terim yoktur; problēma sözcüğü vardır ama bilişsel süreç adı değildir.

Katman. İşleyiş · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Zekâ

Yakın kavramlar. Çıkarım, Planlama

Yanlış eşdeğer uyarısı. Zekânın tamamı saymak.

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 57

↑ üst: Zekâ

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Zekâ › Uyum

Tanım. Değişen koşullara göre davranışı ayarlayabilme.

Örnek. Yağmur başlayınca yürüyüş rotasını değiştirmek.

Dönem. yirminci yüzyıl dil reformu

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Uyum, Kubbealtı Lugatı'na göre uy- fiilinden -(U)m ekiyle (uy-u-m) dil devrimi döneminde türetilmiştir. Adaptation Latince adaptare "uydurmak" fiilinden gelir; biyolojide Darwin sonrası teknik anlam kazanmıştır. 45 21

Yedi dil satırı

Türkçe	uyum
Antik Yunanca	—— Antik Yunanca ve klasik Latincede bu teknik anlamda yerleşik terim yoktur.
Latince	adaptatio (geç)
İngilizce	adaptation
Almanca	Anpassung
Fransızca	adaptation
Arapça	تَكَيُّف (takayyuf)

Boş karşılık notu: Antik Yunanca ve klasik Latincede bu teknik anlamda yerleşik terim yoktur.

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Zekâ

Yakın kavramlar. Öğrenme

Yanlış eşdeğer uyarısı. Evrimsel uyum ile bireysel öğrenmeyi karıştırmak.

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 21

↑ üst: Zekâ

Türkçe	Hebb kuralı
Antik Yunanca	—— Özel ad.
Latince	—— Özel ad.
İngilizce	Hebbian learning
Almanca	Hebbsche Lernregel
Fransızca	règle de Hebb
Arapça	قاعدة هب (modern)

3 alt

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Zihin

Tanım. Algı, düşünce, duygu, bellek, niyet ve bilinç gibi süreçlerin toplandığı üst kavram.

Örnek. "Zihnim dağınık" dediğimizde dikkati, belleği ve duyguyu birlikte anarız.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça ḏihn "anlayış, kavrama gücü, zekâ" sözcüğünden. İngilizce mind, Eski İngilizce gemynd "bellek, hatırlama, düşünce" biçimine gider; Latince mens ve Sanskritçe manas ile aynı Hint-Avrupa *men- "düşünmek" kökündendir. 14 21

Yedi dil satırı

Türkçe	zihin
Antik Yunanca	≈νοῦς (nous), διάνοια (dianoia) nous daha çok akıl, dianoia düşünüp taşınma; ikisi de zihin için yakın ama örtüşmeyen karşılık
Latince	mens, animus
İngilizce	mind
Almanca	Geist
Fransızca	esprit
Arapça	ذِهْن (ḏihn)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Düşüncenin çekirdeği

Alt kavramlar. Temsil, İşlem, Yönelimsellik

Yakın kavramlar. Temsil, Bilinç, Beyin

Yanlış eşdeğer uyarısı. Almanca Geist'ı her yerde "zihin" diye çevirmek: Hegel'de Geist tarihsel-toplumsal tindir.

Çapraz ilişkiler

yanlış eşdeğer: Bilinç. Zihin sözcüğü bazı yaklaşımlarda bilinçli ve bilinçdışı işlevleri birlikte kapsar. Bu kullanımda bilinçle birebir eşdeğer değildir; tanımın hangi yaklaşıma ait olduğu belirtilmeli. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 62

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 21 14

↑ üst: Düşüncenin çekirdeği

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Zihin › Temsil

Tanım. Başka bir şeyin yerine geçen ve onun hakkında bilgi taşıyan iç veya dış yapı.

Örnek. Haritadaki mavi çizgi gerçek nehri temsil eder.

Dönem. Kant (on sekizinci yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça m-ṯ-l "benzemek" kökünden tamṯīl "benzetme, bir şeyi canlandırma". Latince repraesentare "yeniden hazır kılmak" demektir. Kant'ın Vorstellung terimi Türkçeye çoğu kez "tasarım" diye çevrilir. 14 51

Yedi dil satırı

Türkçe	temsil
Antik Yunanca	—— Antik Yunancada tek teknik karşılık yoktur; phantasma (imge) yakın ama dar bir terimdir.
Latince	repraesentatio
İngilizce	representation
Almanca	Vorstellung, Repräsentation
Fransızca	représentation
Arapça	تَمْثِيل (tamṯīl)

Boş karşılık notu: Antik Yunancada tek teknik karşılık yoktur; phantasma (imge) yakın ama dar bir terimdir.

Katman. İşleyiş · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Zihin

Yakın kavramlar. İçerik, Yönelimsellik

Yanlış eşdeğer uyarısı. Her zihinsel durumu iç resim saymak: enaktivizm bu varsayımı tartışır.

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 58 51

↑ üst: Zihin

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Zihin › İşlem

Tanım. Bir girdiyi kurala göre bir çıktıya dönüştüren adım.

Örnek. Zihinden 37 ile 12'yi toplarken yaptığımız ara adımlar.

Dönem. yirminci yüzyıl dil reformu

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

İşlem, Kubbealtı Lugatı'na göre işle- fiilinden -m ekiyle (işle-m) dil devrimi döneminde türetilmiştir; işle- de iş adından -lA- ekiyle kurulmuştur. İngilizce computation Latince computare "birlikte saymak" fiilinden gelir; zihnin hesaplama olarak modellenmesi Turing sonrası bilişsel bilimin önerisidir. 45 21

Yedi dil satırı

Türkçe	işlem
Antik Yunanca	—— Antik dillerde zihinsel işlem terimi yoktur.
Latince	operatio
İngilizce	process, computation
Almanca	Verarbeitung
Fransızca	traitement
Arapça	عَمَلِيَّة (ʿamaliyya)

Boş karşılık notu: Antik dillerde zihinsel işlem terimi yoktur.

Katman. İşleyiş · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Zihin

Yakın kavramlar. Temsil, Çıkarım

Yanlış eşdeğer uyarısı. Her zihinsel olayı bilgisayar işlemi saymak.

Kayıt sınıfı: kuramsal. Kaynaklar: 59 57

↑ üst: Zihin

Türkçe	yönelimsellik
Antik Yunanca	——
Latince	intentio
İngilizce	intentionality
Almanca	Intentionalität
Fransızca	intentionnalité
Arapça	قَصْدِيَّة (qaṣdiyya, modern)

4 alt

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Bilinç

Tanım. Yaşantının bir özneye "nasıl bir şey olduğu" boyutu; erişim ve fenomenal olmak üzere iki anlamı vardır.

Örnek. Uykudan uyandığımız an ile narkozdan çıktığımız an arasındaki farkı ayırt edebiliriz.

Dönem. yirminci yüzyıl dil reformu; on sekizinci yüzyıl

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Bilinç, Kubbealtı Lugatı'na göre bilin- fiilinden -ç ekiyle (bilin-ç) dil devrimi döneminde kurulmuştur; sözlük karşılığını şuur olarak verir. Latince conscientia "birlikte bilme" demektir ve Fransızcada bugün de hem bilinç hem vicdan anlamını taşır. Almanca Bewusstsein on sekizinci yüzyılda Christian Wolff çevresinde conscientia karşılığı olarak yerleşmiştir. 45 50 48

Yedi dil satırı

Türkçe	Tbilinç, şuur bilinç dil devriminde bilin- fiilinden kuruldu; öncesinde Arapça şuur
Antik Yunanca	!συνείδησις (syneidēsis) Tarihsel kullanımlarda farkındalık ve vicdanla ilgili anlamlar bulunur. Modern bilinç kavramıyla birebir eşdeğer sayılmamalıdır; çeviri ilgili pasajın anlamına göre değerlendirilir.
Latince	≈conscientia conscientia "birlikte bilme"; hem bilinç hem vicdan; modern anlam on yedinci yüzyıl sonrası
İngilizce	consciousness
Almanca	Bewusstsein
Fransızca	conscience
Arapça	وَعْي، شُعُور (waʿy, šuʿūr)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Düşüncenin çekirdeği

Alt kavramlar. Erişim bilinci, Fenomenal bilinç, Zor problem, Farkındalık

Yakın kavramlar. Erişim bilinci, Fenomenal bilinç, Syneidēsis

Yanlış eşdeğer uyarısı. Syneidēsis ile modern bilinç kavramını birebir eşitlememeliyiz. Ancak tarihsel farkındalık kullanımlarını yok sayıp sözcüğü yalnızca vicdanla sınırlamak da doğru olmaz.

Çapraz ilişkiler

kalk ve anlam kayması: Syneidēsis. Syneidēsis ile conscientia tarihsel aktarım ve anlam değişimi sorusuna bağlanır. Vicdan, farkındalık ve modern bilinç kullanımlarını tek karşılıkta birleştirmiyoruz; ilgili tanık gerekir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52 50
yanlış eşdeğer: Zihin. Zihin sözcüğü bazı yaklaşımlarda bilinçli ve bilinçdışı işlevleri birlikte kapsar. Bu kullanımda bilinçle birebir eşdeğer değildir; tanımın hangi yaklaşıma ait olduğu belirtilmeli. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 62
yanlış eşdeğer: Syneidēsis. Syneidēsis'in belirli pasajdaki işiyle modern bilinç kullanımını ayrı okuyabiliriz. Tek bir Türkçe karşılık bütün tarihsel anlamları taşımaz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 12 62 50

↑ üst: Düşüncenin çekirdeği

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Bilinç › Erişim bilinci

Tanım. Bir bilginin akıl yürütme, rapor ve eylem için kullanılabilir olması.

Örnek. Gördüğünüz rengi söyleyebilmeniz ve ona göre davranabilmeniz.

Dönem. 1995

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Ned Block'un 1995 tarihli ayrımından yerleşen modern terim; küresel çalışma alanı kuramı bu türü açıklamayı hedefler.

Yedi dil satırı

Türkçe	erişim bilinci
Antik Yunanca	—— Modern teknik terim; antik dillerde karşılık aranmamıştır.
Latince	—— Modern teknik terim; antik dillerde karşılık aranmamıştır.
İngilizce	access consciousness
Almanca	Zugangsbewusstsein
Fransızca	conscience d'accès
Arapça	وَعْي الوُصُول (modern çeviri)

Boş karşılık notu: Modern teknik terim; antik dillerde karşılık aranmamıştır.

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Bilinç

Yakın kavramlar. Fenomenal bilinç, Küresel nöronal çalışma alanı

Yanlış eşdeğer uyarısı. Bilincin tamamı saymak.

Çapraz ilişkiler

açıklama önerir: Küresel nöronal çalışma alanı. Küresel nöronal çalışma alanı erişimle ilgili bir açıklama sunar. Ortak sınama seçilmiş öngörüleri değerlendirir; bütün kuramın tek sonuçla kapandığını söylemiyoruz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 7

Kayıt sınıfı: kuramsal. Kaynaklar: 63 42

↑ üst: Bilinç

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Bilinç › Fenomenal bilinç

Tanım. Yaşantının öznel niteliği; bir şeyi yaşamanın nasıl hissettirdiği.

Örnek. Kahvenin sıcaklığını ölçebiliriz; tadının size nasıl geldiği ayrıca sorulur.

Dönem. yirminci yüzyıl

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Fenomenal, Yunanca phainomenon "görünen" sözcüğünden gelir. Bileşik terim yirminci yüzyıl sonu zihin felsefesinde yerleşmiştir. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	fenomenal bilinç
Antik Yunanca	—— Arapçada yerleşik bir karşılık bulunamadı; çevirilerde değişken terimler kullanılır.
Latince	—— Arapçada yerleşik bir karşılık bulunamadı; çevirilerde değişken terimler kullanılır.
İngilizce	phenomenal consciousness
Almanca	phänomenales Bewusstsein
Fransızca	conscience phénoménale
Arapça	—— Arapçada yerleşik bir karşılık bulunamadı; çevirilerde değişken terimler kullanılır.

Boş karşılık notu: Arapçada yerleşik bir karşılık bulunamadı; çevirilerde değişken terimler kullanılır.

Katman. Yaşam · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Bilinç

Yakın kavramlar. Zor problem, Nitelik (qualia)

Yanlış eşdeğer uyarısı. Duygu ile eşitlemek.

Çapraz ilişkiler

açıklama önerir: Bütünleşik bilgi kuramı. Bütünleşik bilgi yaklaşımı yaşantıyla içsel nedensel yapıyı ilişkilendirir. Hangi sürümün hangi öngörüsünün sınandığı belirtilmeli. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 7

Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 11 12

↑ üst: Bilinç

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Bilinç › Zor problem

Tanım. Beynin işlevlerini açıklamanın, bu işlevlerin niçin bir yaşantıyla birlikte gittiğini açıklamaya yetip yetmediği sorusu.

Örnek. Kırmızıyı ayırt eden bir makine yapabiliriz; kırmızıyı görmenin bir şey gibi olup olmadığı ayrı sorudur.

Dönem. 1974–1995

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

David Chalmers'ın 1995 makalesiyle adlandırıldı; soru Leibniz'in değirmen benzetmesine ve Nagel'in 1974 yarasa makalesine uzanan bir tartışmanın modern adıdır.

Yedi dil satırı

Türkçe	bilincin zor problemi
Antik Yunanca	—— Modern terim; antik dillerde karşılık yoktur.
Latince	—— Modern terim; antik dillerde karşılık yoktur.
İngilizce	hard problem of consciousness
Almanca	schweres Problem des Bewusstseins
Fransızca	problème difficile de la conscience
Arapça	المشكلة الصعبة للوعي (modern çeviri)

Boş karşılık notu: Modern terim; antik dillerde karşılık yoktur.

Katman. Yaşam · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Bilinç

Yakın kavramlar. Fenomenal bilinç, İşlevselcilik

Karşıt. İllüzyonculuk (sorunu yanlış kurulmuş sayan görüş)

Yanlış eşdeğer uyarısı. Çözülmüş bir teorem veya ruhun deneysel ispatı saymak.

Çapraz ilişkiler

itiraz eder: İşlevselcilik. Chalmers işlevsel açıklamanın yaşantıyı açıklamadığını savunur. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 12
itiraz eder: Eliminatif materyalizm. Eliminatif ve illüzyoncu yaklaşımlar aynı görüş değildir. Zor problemin kuruluşuna yönelen belirli itirazlar, yazar ve eser üzerinden ayrılmalıdır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 19 64

Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 12 11 64

↑ üst: Bilinç

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Bilinç › Farkındalık

Tanım. Bir şeyin dikkat ve bilinç alanında olması.

Örnek. Nefesinizi şu an fark etmeniz; bir dakika önce fark etmiyordunuz.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Fark, Arapça f-r-q "ayırmak" kökündendir. Kubbealtı Lugatı farkındalık sözcüğünün kökenini vermez; türetme yapısı görünüşe göre fark-ın-da-lık biçimindedir (bulunma durumundaki farkında üzerine -lIk); yaygınlaşma tarihi için bağımsız sözlük tanığı bulunamadı. İngilizce awareness, Eski İngilizce gewær "dikkatli, uyanık" biçimine gider. 45 21

Yedi dil satırı

Türkçe	farkındalık
Antik Yunanca	—— Antik Yunanca ve Latincede birebir terim yok.
Latince	—— Antik Yunanca ve Latincede birebir terim yok.
İngilizce	awareness
Almanca	Gewahrsein
Fransızca	prise de conscience
Arapça	إِدْرَاك، وَعْي (idrāk, waʿy)

Boş karşılık notu: Antik Yunanca ve Latincede birebir terim yok.

Katman. Yaşam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Bilinç

Yakın kavramlar. Dikkat, Bilinç

Yanlış eşdeğer uyarısı. Meditasyon akımlarındaki "mindfulness" ile eşitlemek.

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 21

↑ üst: Bilinç

4 alt

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Benlik

Tanım. Yaşantıların sahibi olarak deneyimlenen "ben".

Örnek. Uyandığınızda dün yatan kişiyle aynı kişi olduğunuzu hissetmeniz.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Kubbealtı Lugatı benlik sözcüğünün kökenini vermez; türetme yapısı görünüşe göre ben+lik biçimindedir (ben zamiri üzerine -lIk). İngilizce self, Cermen *selbaz "kendi" biçimine gider. Arapça ḏāt "sahip, öz" ve nafs "can, kişi" farklı alanlar taşır. 45 21 14

Yedi dil satırı

Türkçe	benlik, öz
Antik Yunanca	ἑαυτός (heautos)
Latince	ego, ipse
İngilizce	self
Almanca	Selbst, Ich
Fransızca	soi, moi
Arapça	ذَات، نَفْس (ḏāt, nafs)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Düşüncenin çekirdeği

Alt kavramlar. Özne, Kimlik, Öz bilinç, Benliksizlik

Yakın kavramlar. Özne, Kimlik, Nefis

Yanlış eşdeğer uyarısı. Nafs'ı her bağlamda benlik diye çevirmek: ahlaki mücadelenin öznesi olarak nefis ayrı bir anlam taşır.

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 65 21

↑ üst: Düşüncenin çekirdeği

Türkçe	özne
Antik Yunanca	ὑποκείμενον (hypokeimenon)
Latince	subiectum
İngilizce	subject
Almanca	Subjekt
Fransızca	sujet
Arapça	ذَات، فَاعِل (ḏāt, fāʿil)

Türkçe	kimlik
Antik Yunanca	ταυτότης (tautotēs)
Latince	identitas
İngilizce	identity
Almanca	Identität
Fransızca	identité
Arapça	هُوِيَّة (huwiyya)

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Benlik › Öz bilinç

Tanım. Kendini düşünen ve kendi durumlarını fark eden bilinç.

Örnek. Aynada yüzünüzdeki lekeyi görüp kendi yüzünüze dokunmanız.

Dönem. Kant (on sekizinci yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Almanca Selbstbewusstsein on sekizinci yüzyıl felsefe dilinde yerleşmiş, Kant'ın apersepsiyon kavramı ve Hegel'le merkezî terim olmuştur. Türkçe karşılık bu terimin çevirisidir.

Yedi dil satırı

Türkçe	öz bilinç, özbilinç
Antik Yunanca	—— Antik Yunancada tek terim yoktur; Aristoteles'in "algıladığımızı algılama" tartışması yakın bir konudur.
Latince	conscientia sui
İngilizce	self-consciousness
Almanca	Selbstbewusstsein
Fransızca	conscience de soi
Arapça	الوَعْي بالذَّات (modern)

Boş karşılık notu: Antik Yunancada tek terim yoktur; Aristoteles'in "algıladığımızı algılama" tartışması yakın bir konudur.

Katman. İşleyiş · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Benlik

Yakın kavramlar. Üstbiliş, Benlik

Yanlış eşdeğer uyarısı. Utangaçlık anlamındaki İngilizce "self-conscious" ile karıştırmak.

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 3

↑ üst: Benlik

Düşünme › Düşüncenin çekirdeği › Benlik › Benliksizlik

Tanım. Kalıcı, değişmez bir benliğin bulunmadığını savunan görüş; Budizmde anattā.

Örnek. Öfkenin geçtiği gün "o ben değildim" demek ile "ben hiç yoktum" demek arasındaki fark.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Pāli anattā (Sanskritçe anātman) "ātman olmayan" demektir; Türkçe karşılık bu çalışmanın kullandığı betimleyici terimdir. Hume'un "algılar demeti" görüşü ve Dennett'in "anlatısal ağırlık merkezi" benzetmesiyle karşılaştırılır.

Yedi dil satırı

Türkçe	benliksizlik
Antik Yunanca	—— Kaynak dil Pāli ve Sanskrittir; yedi dilde yerleşik tek karşılık yoktur.
Latince	—— Kaynak dil Pāli ve Sanskrittir; yedi dilde yerleşik tek karşılık yoktur.
İngilizce	no-self
Almanca	Nicht-Selbst
Fransızca	non-soi
Arapça	—— Kaynak dil Pāli ve Sanskrittir; yedi dilde yerleşik tek karşılık yoktur.

Boş karşılık notu: Kaynak dil Pāli ve Sanskrittir; yedi dilde yerleşik tek karşılık yoktur.

Katman. Yaşam · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Benlik

Yakın kavramlar. Benlik, Süreç ontolojisi

Karşıt. Tözcü benlik görüşü

Yanlış eşdeğer uyarısı. Budist ekollerin hepsini aynı "benlik yoktur" tezine indirgemek.

Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 65 64

↑ üst: Benlik

6 alt

Düşünme › Düşünmenin süreçleri

Tanım. Algı, dikkat, bellek, imgelem, duygu ve iradenin iş bölümü.

Örnek. Karşıdan karşıya geçerken arabayı görür, sesine dikkat eder, benzer anları hatırlar, korkar ve adım atarız.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Okuma başlığıdır.

Yedi dil satırı

Türkçe	bilişsel süreçler
Antik Yunanca	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
Latince	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
İngilizce	cognitive processes
Almanca	kognitive Prozesse
Fransızca	processus cognitifs
Arapça	العمليات المعرفية (modern)

Boş karşılık notu: Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Düşünme

Alt kavramlar. Algı, Dikkat, Bellek, İmgelem, Duygu, İrade

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: köken kaynakları yukarıda

↑ üst: Düşünme

4 alt

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › Algı

Tanım. Duyu verisinden anlamlı bir dünya kurma.

Örnek. Karanlıkta askıdaki paltoyu bir an insan sanmak.

Dönem. yirminci yüzyıl dil reformu

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Algı, Kubbealtı Lugatı'na göre al- fiilinden -gI ekiyle (al-gı) dil devrimi döneminde türetilmiştir; sözlük aynı yapıdaki eski bir algı "haşhaş sütü alma kaşığı" sözcüğünü de kaydeder. "Almak" imgesi Latince percipere "tümüyle almak" ve Almanca wahrnehmen "doğru olarak almak" ile koşuttur. Yunanca aisthēsis'ten estetik sözcüğü gelir. 45 51 48 52

Yedi dil satırı

Türkçe	algı, idrak
Antik Yunanca	αἴσθησις (aisthēsis)
Latince	perceptio
İngilizce	perception
Almanca	Wahrnehmung
Fransızca	perception
Arapça	إِدْرَاك، حِسّ (idrāk, ḥiss)

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Düşünmenin süreçleri

Alt kavramlar. Görme, İşitme, İç duyum, Öngörücü işleme

Yakın kavramlar. Öngörücü işleme, Dikkat

Yanlış eşdeğer uyarısı. Duyum ile eşitlemek: algı yorumlayıcıdır.

Çapraz ilişkiler

açıklama önerir: Öngörücü işleme. Öngörücü işleme algıyı tahmin ve hata ile modeller; tek geçerli mekanizma gösterilmemiştir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 6
benzer kullanım: Duyarlık. Duyarlık algıyı değil, verilme yetisini anlatır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 49

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 6

↑ üst: Düşünmenin süreçleri

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › Algı › Görme
Tanım. Işık bilgisinden biçim, renk, derinlik ve hareketi çıkaran algı.
Örnek. Kalabalıkta bir yüzü saniyeler içinde tanımak.
Dönem. Eski Türkçe
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Gör- Eski Türkçeden beri tanıklıdır. Arapça baṣar "göz, görme" ile baṣīra "iç görü, basiret" aynı köktendir; bu bağ Küme A'da önem taşır. 44 14
Yedi dil satırı
Türkçe görme
Antik Yunanca ὄψις (opsis)
Latince visus
İngilizce vision, sight
Almanca Sehen
Fransızca vue
Arapça بَصَر (baṣar)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör
Üst kavram. Algı
Yakın kavramlar. Basîret, Nazar
Yanlış eşdeğer uyarısı. Kur'an'daki kalp gözü kullanımını fizyolojik görme saymak.
Çapraz ilişkiler
- benzer imge: Düşünmek. Nazar ve basîret gibi görme imgeleri düşünmeyi adlandırır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14
- ortak kök: Basîret. baṣar ve baṣīra aynı Arapça köktendir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14
Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 14
↑ üst: Algı

Türkçe	görme
Antik Yunanca	ὄψις (opsis)
Latince	visus
İngilizce	vision, sight
Almanca	Sehen
Fransızca	vue
Arapça	بَصَر (baṣar)

Türkçe	işitme
Antik Yunanca	ἀκοή (akoē)
Latince	auditus
İngilizce	hearing
Almanca	Hören
Fransızca	ouïe
Arapça	سَمْع (samʿ)

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › Algı › İç duyum

Tanım. Bedenin kendi iç durumunu hissetmesi.

Örnek. Sınav öncesi midenizdeki sıkışmayı fark etmek.

Dönem. İbn Sînâ (on birinci yüzyıl); 1906

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

İngilizce interoception, Sherrington'ın 1906 sınıflandırmasından yerleşmiş bir terimdir (Latince inter "iç" ile receptio). İbn Sînâ'nın "iç duyular" (el-havâssü'l-bâtına) kavramı başka bir şeydir: imgelem ve bellek gibi zihinsel yetileri anlatır.

Yedi dil satırı

Türkçe	iç duyum
Antik Yunanca	—— Modern fizyoloji terimi.
Latince	—— Modern fizyoloji terimi.
İngilizce	interoception
Almanca	Interozeption
Fransızca	intéroception
Arapça	الإحساس الداخلي (modern)

Boş karşılık notu: Modern fizyoloji terimi.

Katman. Beden · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Algı

Yakın kavramlar. Duygu, Somatik işaret

Yanlış eşdeğer uyarısı. İbn Sînâ'nın iç duyularıyla eşitlemek.

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 66 37 61

↑ üst: Algı

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › Algı › Öngörücü işleme

Tanım. Beynin bir sonraki anı tahmin edip tahminle gelen bilgi arasındaki farkı kullanması.

Örnek. Merdivenin son basamağını yanlış sayınca sendelemek: beklenen basamak yoktur.

Dönem. on dokuzuncu yüzyıl; 2000

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Kökleri Helmholtz'un on dokuzuncu yüzyıldaki "bilinçdışı çıkarım" düşüncesine uzanır; Friston'ın serbest enerji ilkesi ve Clark'ın çalışmalarıyla 2000'lerde bir model ailesi olarak adlandırıldı.

Yedi dil satırı

Türkçe	öngörücü işleme
Antik Yunanca	—— Modern teknik terim.
Latince	—— Modern teknik terim.
İngilizce	predictive processing
Almanca	prädiktive Verarbeitung
Fransızca	traitement prédictif
Arapça	المعالجة التنبؤية (modern)

Boş karşılık notu: Modern teknik terim.

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Algı

Yakın kavramlar. Algı, Öğrenme

Yanlış eşdeğer uyarısı. Bütün düşünmenin kanıtlanmış tek mekanizması saymak.

Çapraz ilişkiler

açıklama önerir: Algı. Öngörücü işleme algıyı tahmin ve hata ile modeller; tek geçerli mekanizma gösterilmemiştir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 6

Kayıt sınıfı: kuramsal. Kaynaklar: 6

↑ üst: Algı

4 alt

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › Dikkat

Tanım. Sınırlı işlem kaynağını bir şeye yöneltip ötekini bastırma.

Örnek. Kalabalık bir kafede yalnız karşınızdakini dinlemek.

Dönem. Stoacı dönem

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça diqqa "incelik" sözcüğünden; Kubbealtı Lugatı da sözcüğü Arapça dikkat "incelik" biçimine bağlar ve Türkçede "düşünceyi bir nokta üzerinde toplama, ilgi gösterme" anlamını verir. Latince attentio, attendere "bir şeye doğru germek" fiilinden gelir. Yunanca prosochē Stoacı ruh eğitiminde öz dikkat anlamı taşır. 45 51 52

Yedi dil satırı

Türkçe	dikkat
Antik Yunanca	προσοχή (prosochē)
Latince	attentio
İngilizce	attention
Almanca	Aufmerksamkeit
Fransızca	attention
Arapça	اِنْتِبَاه (intibāh)

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Düşünmenin süreçleri

Alt kavramlar. Seçici dikkat, Önemlilik, Görev denetimi, Dikkat ekonomisi

Yakın kavramlar. Önemlilik, Çalışma belleği

Yanlış eşdeğer uyarısı. Bilinç ile eşitlemek.

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 67

↑ üst: Düşünmenin süreçleri

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › Dikkat › Seçici dikkat

Tanım. Bir uyarıcıya odaklanıp diğerlerini bastırma.

Örnek. Gürültülü sınıfta öğretmenin sesini ayırmak.

Dönem. 1958

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Yirminci yüzyıl ortası deneysel psikolojisinde (Broadbent, 1958) yerleşmiş terim.

Yedi dil satırı

Türkçe	seçici dikkat
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	selective attention
Almanca	selektive Aufmerksamkeit
Fransızca	attention sélective
Arapça	الانتباه الانتقائي (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Dikkat

Yakın kavramlar. Dikkat

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 67

↑ üst: Dikkat

Türkçe	önemlilik
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	salience
Almanca	Salienz
Fransızca	saillance
Arapça	البروز (modern)

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › Dikkat › Görev denetimi

Tanım. Amaca uygun davranışı sürdürmek için dikkati ve eylemi düzenleme.

Örnek. Mutfakta yemek yaparken çalan telefona rağmen ocağı unutmamak.

Dönem. yirminci yüzyıl

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Yürütücü işlev terimi yirminci yüzyıl sonu nöropsikolojisinde yerleşmiştir; Baddeley'in çalışma belleği modelindeki merkezi yürütücü bileşeniyle ilişkilidir.

Yedi dil satırı

Türkçe	yürütücü denetim
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	executive control
Almanca	exekutive Kontrolle
Fransızca	contrôle exécutif
Arapça	التحكم التنفيذي (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Dikkat

Yakın kavramlar. Öz denetim, Çalışma belleği

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 26

↑ üst: Dikkat

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › Dikkat › Dikkat ekonomisi

Tanım. Dikkatin kıt bir kaynak olarak alınıp satıldığı düzen.

Örnek. Bildirimlerin sizi uygulamaya geri çağırması.

Dönem. 1971

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Herbert Simon'un 1971'deki "bilgi bolluğu dikkat kıtlığı yaratır" gözleminden türeyen modern terim.

Yedi dil satırı

Türkçe	dikkat ekonomisi
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	attention economy
Almanca	Aufmerksamkeitsökonomie
Fransızca	économie de l'attention
Arapça	اقتصاد الانتباه (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. Yaşam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Dikkat

Yakın kavramlar. Dikkat, Yanlılık

Kayıt sınıfı: kuramsal. Kaynaklar: 68

↑ üst: Dikkat

4 alt

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › Bellek

Tanım. Geçmişi tutma ve yeniden kurma; düşünmenin hammaddesi.

Örnek. Bir şarkının ilk notasıyla gerisini hatırlamak.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Mevcut kart, Kubbealtı Lugatı'nın bellek sözcüğünü belle- fiili ile -k ekinden açıkladığını aktarıyor. Bil- köküyle ilişkisi ve türetmenin tarihi için önceki sürümde doğrulanamayan bilgiler burada kesin sonuç olarak kullanılmıyor. Arapça ḏākira ile tezekkür aynı kökle ilişkilendirilir; İngilizce mind'ın eski gemynd biçiminde de bellek ve hatırlamayla ilgili anlamlar bulunur. 45 14 21

Yedi dil satırı

Türkçe	bellek, hafıza
Antik Yunanca	μνήμη (mnēmē)
Latince	memoria
İngilizce	memory
Almanca	Gedächtnis
Fransızca	mémoire
Arapça	ذَاكِرَة، حِفْظ (ḏākira, ḥifẓ)

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Düşünmenin süreçleri

Alt kavramlar. Çalışma belleği, Uzun süreli bellek, Anma, Dışsal bellek

Yakın kavramlar. Tezekkür, Anma, Gedanc

Yanlış eşdeğer uyarısı. Depo benzetmesi, hatırlamanın nasıl gerçekleştiğini tek başına açıklamaz. Geçmişi yeniden kurmamızla bilgiyi tutmamızı birlikte incelemek gerekir.

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 26 8

↑ üst: Düşünmenin süreçleri

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › Bellek › Çalışma belleği

Tanım. Sınırlı kapasiteli, bilgiyi geçici tutan ve üzerinde işlem yapan sistem.

Örnek. Bir telefon numarasını tuşlayana kadar akılda tutmak.

Dönem. 1974

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Baddeley ve Hitch 1974'te kısa süreli bellek modelini çok bileşenli bir "çalışma" sistemine dönüştürdüğünde terim yerleşti.

Yedi dil satırı

Türkçe	çalışma belleği
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	working memory
Almanca	Arbeitsgedächtnis
Fransızca	mémoire de travail
Arapça	الذاكرة العاملة (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Bellek

Yakın kavramlar. Dikkat, Görev denetimi

Yanlış eşdeğer uyarısı. Kısa süreli bellekle özdeş saymak: işlem bileşenini atlar.

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 26

↑ üst: Bellek

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › Bellek › Uzun süreli bellek

Tanım. Olgu, olay ve becerilerin kalıcı depolanması.

Örnek. Çocukluk evinizin kapı rengini hatırlamak.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Yirminci yüzyıl ortası bellek araştırmalarında kısa süreli bellekle karşıtlık içinde yerleşmiştir.

Yedi dil satırı

Türkçe	uzun süreli bellek
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	long-term memory
Almanca	Langzeitgedächtnis
Fransızca	mémoire à long terme
Arapça	الذاكرة طويلة المدى (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Bellek

Yakın kavramlar. Bellek, Kimlik

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 26

↑ üst: Bellek

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › Bellek › Anma
Tanım. Geçmişi bilinçli olarak hatırlama ve onu önemseme.
Örnek. Bir dostun ölüm yıldönümünde onu hatırlayıp konuşmak.
Dönem. Eski Türkçe
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
An- "hatırlamak" Eski Türkçeden tanıklıdır. Heidegger'in Denken, Danken ve Gedanc bağı bu alandadır; Arapça ḏikr hem anma hem söyleme demektir. 44 48 14
Yedi dil satırı
Türkçe anma
Antik Yunanca μνήμη (mnēmē), ἀνάμνησις (anamnēsis)
Latince memoria, commemoratio
İngilizce remembrance
Almanca Gedenken
Fransızca commémoration
Arapça ذِكْر (ḏikr)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör
Üst kavram. Bellek
Yakın kavramlar. Tezekkür, Gedanc, Zikir
Yanlış eşdeğer uyarısı. Heidegger'in anma okumasını tarihsel dilbilimin kesin sonucu saymak.
Çapraz ilişkiler
- çeviri karşılığı: Tezekkür. Tezekkür Türkçede anma ve hatırlama ile karşılanır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 69
- benzer kullanım: Gedanc. Heidegger'in Gedanc okumasıyla tezekkür arasında anma bakımından karşılaştırma öneriyoruz. Bu, tarihsel aktarım veya ortak köken iddiası değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 8
Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 8 14
↑ üst: Bellek

Türkçe	anma
Antik Yunanca	μνήμη (mnēmē), ἀνάμνησις (anamnēsis)
Latince	memoria, commemoratio
İngilizce	remembrance
Almanca	Gedenken
Fransızca	commémoration
Arapça	ذِكْر (ḏikr)

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › Bellek › Dışsal bellek

Tanım. Belleğin beden dışındaki kayıtlarda tutulması.

Örnek. Alışveriş listesini telefonunuza yazıp aklınızdan çıkarmak.

Dönem. Platon (milattan önce dördüncü yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Platon'un Phaidros'unda yazı bir hypomnēma, yani "hatırlatıcı" olarak anılır ve gerçek bellekle (mnēmē) karşılaştırılır. Modern terim Merlin Donald'ın "dışsal simgesel depolama" kavramıyla yerleşmiştir. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	dışsal bellek
Antik Yunanca	ὑπόμνημα (hypomnēma)
Latince	——
İngilizce	external memory
Almanca	externes Gedächtnis
Fransızca	mémoire externe
Arapça	الذاكرة الخارجية (modern)

Katman. Yaşam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Bellek

Yakın kavramlar. Yazı, Genişletilmiş zihin, Bilişsel yük devri

Yanlış eşdeğer uyarısı. Dışsal kaydı kişinin kendi hatırlamasıyla eşitlemek.

Çapraz ilişkiler

örnekle gerekçelendirir: Genişletilmiş zihin. Otto'nun defteri, dış kayıtla yürütülen işi zihnin kapsamına katma savının düşünce örneğidir. Yapılmış deney veya bu savın tek başına doğrulanması değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 4
örneğidir: Yazı. Platon'un yazı tartışması kayıtla hatırlama arasındaki ilişkiye bir metin tanığıdır. Bu anlatı dış belleğin bütün deneysel etkilerini ölçmüş değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 29

Kayıt sınıfı: kuramsal. Kaynaklar: 29 70 30

↑ üst: Bellek

3 alt

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › İmgelem

Tanım. Yokta olanı zihinde kurma; hayal, tasarım ve sanatın kaynağı olan yeti.

Örnek. Evinizi hiç görmediğiniz bir renge boyanmış hayal etmek.

Dönem. yirminci yüzyıl dil reformu; İbn Sînâ (on birinci yüzyıl); Kant (on sekizinci yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

İmgelem, Kubbealtı Lugatı'na göre imge adından imgele- fiili üzerinden -m ekiyle (imge+le-m) dil devrimi döneminde türetilmiştir. Arapça ḫayāl "gölge, hayalet görüntü" anlamından gelir; İbn Sînâ'da iç duyulardan biridir. Almanca Einbildungskraft "içe biçim verme gücü" demektir ve Kant'ta sezgi ile kavram arasında aracıdır. 45 14 48 52

Yedi dil satırı

Türkçe	imgelem, hayal, tahayyül
Antik Yunanca	φαντασία (phantasia)
Latince	imaginatio
İngilizce	imagination
Almanca	Einbildungskraft
Fransızca	imagination
Arapça	خَيَال، تَخَيُّل (ḫayāl, taḫayyul)

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Düşünmenin süreçleri

Alt kavramlar. Benzetim, Karşı-olgusal düşünme, Olasılık

Yakın kavramlar. Benzetim, Tasavvur

Yanlış eşdeğer uyarısı. Hayal ile yanılsamayı eşitlemek.

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 39 3

↑ üst: Düşünmenin süreçleri

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › İmgelem › Karşı-olgusal düşünme

Tanım. "Öyle olsaydı ne olurdu?" biçiminde gerçekleşmemiş olasılıkları düşünme.

Örnek. "Beş dakika erken çıksaydım yetişirdim."

Dönem. yirminci yüzyıl

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Counterfactual terimi yirminci yüzyıl mantık ve dil felsefesinde (Goodman, Lewis) yerleşmiştir.

Yedi dil satırı

Türkçe	karşı-olgusal düşünme
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	counterfactual thinking
Almanca	kontrafaktisches Denken
Fransızca	pensée contrefactuelle
Arapça	التفكير المضاد للواقع (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. İmgelem

Yakın kavramlar. Benzetim, Olasılık

Kayıt sınıfı: kuramsal. Kaynaklar: 57

↑ üst: İmgelem

3 alt

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › Duygu

Tanım. Bir durumun kişi için önemini bedensel ve öznel olarak işaret eden değer yüklü hal.

Örnek. Korku, tehlikeyi hesaplamadan önce bedeni hazırlar.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Duygu, Kubbealtı Lugatı'na göre duy- fiilinden -gU ekiyle (duy-gu) kurulmuştur; sözlük sözcüğün eski metinlerde tek bir anlamda geçtiğini, son dönemde yeniden canlandırılıp birçok anlam yüklendiğini belirtir. Yunanca pathos "başa gelen, katlanılan" anlamındadır; Latince affectus "etkilenmiş olma". Arapça infiʿāl "etkilenme", pathos'un felsefe çevirisidir. 45 52 51 14

Yedi dil satırı

Türkçe	duygu, duygulanım
Antik Yunanca	πάθος (pathos)
Latince	affectus
İngilizce	emotion, affect
Almanca	Gefühl, Affekt
Fransızca	émotion, affect
Arapça	عَاطِفَة، اِنْفِعَال (ʿāṭifa, infiʿāl)

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Düşünmenin süreçleri

Alt kavramlar. Değerleme, Somatik işaret, Haz ve acı

Yakın kavramlar. Değerleme, Somatik işaret

Karşıt. Duygusuzluk (apatheia)

Yanlış eşdeğer uyarısı. Aklın karşıtı saymak: Damasio, bedensel durumlarla ilişkili işaretlerin kararı etkileyebileceğini önerir; duyguyu her kararın değişmez ön koşulu saymaz.

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 37

↑ üst: Düşünmenin süreçleri

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › Duygu › Somatik işaret

Tanım. Beden durumlarının kararı yönlendiren işaretler taşıdığı önerisi.

Örnek. Bir teklifi dinlerken midenizdeki huzursuzluğun "hayır" demeniz için neden olması.

Dönem. 1994

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Antonio Damasio'nun 1994 kitabıyla yerleşen terim; somatik Yunanca sōma "beden" sözcüğünden. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	somatik işaret
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	somatic marker
Almanca	somatischer Marker
Fransızca	marqueur somatique
Arapça	العلامة الجسدية (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. Beden · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Duygu

Yakın kavramlar. İç duyum, Karar

Yanlış eşdeğer uyarısı. Kanıtlanmış genel bir mekanizma saymak.

Kayıt sınıfı: kuramsal. Kaynaklar: 37

↑ üst: Duygu

Düşünme › Düşünmenin süreçleri › Duygu › Haz ve acı

Tanım. Deneyimin olumlu ve olumsuz temel tonları.

Örnek. Sıcak bir çorbanın rahatlatması, yanan parmağın geri çekilmesi.

Dönem. Eski Türkçe

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Haz, Kubbealtı Lugatı'na göre Arapça ḥaẓẓ "pay, nasip" sözcüğünden gelir ve Türkçede "zevk" anlamına kaymıştır; "hisse, nasip" anlamı eskimiş sayılır. Acı, Kubbealtı Lugatı'na göre Eski Türkçe āçıġ biçiminden, açı- fiilinden gelir. Yunanca hēdonē'den hedonizm gelir. 45 14 52

Yedi dil satırı

Türkçe	haz ve acı
Antik Yunanca	ἡδονή καὶ λύπη (hēdonē kai lypē)
Latince	voluptas et dolor
İngilizce	pleasure and pain
Almanca	Lust und Schmerz
Fransızca	plaisir et douleur
Arapça	لَذَّة وَأَلَم (laḏḏa wa-alam)

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Duygu

Yakın kavramlar. Duygu, Değerleme

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 52

↑ üst: Duygu

3 alt
Düşünme › Düşünmenin süreçleri › İrade
Tanım. Seçme, başlatma ve sürdürme gücü.
Örnek. Sabah alarmı kapatıp yeniden uyumak yerine kalkmak.
Dönem. Augustinus (dördüncü–beşinci yüzyıl)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Arapça r-w-d kökünden irāda "isteme"; Kubbealtı Lugatı da sözcüğü Arapça irāde biçimine bağlar. İstenç, görünüşe göre iste- fiilinden -nç ekiyle kurulmuştur; bu türetme için bağımsız sözlük tanığı bu sürümde alınmadı. Latince voluntas, velle "istemek" fiilinden; Augustinus'la irade kavramı felsefenin merkezine yerleşir. 14 45 51
Yedi dil satırı
Türkçe irade, istenç
Antik Yunanca βούλησις (boulēsis), θέλημα (thelēma)
Latince voluntas
İngilizce will
Almanca Wille
Fransızca volonté
Arapça إِرَادَة (irāda)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör
Üst kavram. Düşünmenin süreçleri
Alt kavramlar. Niyet, Karar, Eylem
Yakın kavramlar. Niyet, Karar, Özgür irade
Yanlış eşdeğer uyarısı. Arzu ile eşitlemek.
Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 14
↑ üst: Düşünmenin süreçleri

6 alt

Düşünme › Dil, bilgi ve çıkarım

Tanım. Düşüncenin simgelerle taşınması, doğrulanması ve yeni sonuçlara ulaşması.

Örnek. Bir haberi okuyup kaynağını sorgulamak ve ondan sonuç çıkarmak.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Okuma başlığıdır.

Yedi dil satırı

Türkçe	dil ve bilgi
Antik Yunanca	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
Latince	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
İngilizce	language and knowledge
Almanca	Sprache und Wissen
Fransızca	langage et savoir
Arapça	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Boş karşılık notu: Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Düşünme

Alt kavramlar. Dil, Anlam, Bilgi, Çıkarım, Tasavvur ve tasdik, Bilgelik

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: köken kaynakları yukarıda

↑ üst: Düşünme

4 alt

Düşünme › Dil, bilgi ve çıkarım › Dil

Tanım. Anlamı simgeler ve kurallarla taşıyan sistem.

Örnek. Türkçe, Arapça ve işaret dilleri; ayrıca matematiksel gösterim.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Türkçe dil (til) organ adı ile konuşma dili anlamını birlikte taşır; Yunanca glōssa, Latince lingua ve Arapça lisān da aynı çift anlamı taşır. Arapça luġa ise "söz, lehçe" anlamından dil adına geçmiştir. 44 52 51 14

Yedi dil satırı

Türkçe	dil
Antik Yunanca	γλῶσσα (glōssa), λόγος (logos)
Latince	lingua, sermo
İngilizce	language
Almanca	Sprache
Fransızca	langue, langage
Arapça	لُغَة، لِسَان (luġa, lisān)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Dil, bilgi ve çıkarım

Alt kavramlar. Gösterge, Sözdizimi, İletişim, Matematiksel gösterim

Yakın kavramlar. Gösterge, Anlam

Yanlış eşdeğer uyarısı. Düşüncenin tamamı saymak: dil ağı birçok düşünme görevinden ayrışır.

Çapraz ilişkiler

kısmen ayrışır: Düşünce. Dil ağlarıyla bazı düşünme görevlerinin ayrışması araştırılıyor. Bu, dilin hiçbir düşünme işine katkısı olmadığı veya bütün görevlerin aynı biçimde ayrıldığı sonucu değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 1

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 1 15

↑ üst: Dil, bilgi ve çıkarım

Düşünme › Dil, bilgi ve çıkarım › Dil › Matematiksel gösterim

Tanım. Nicelik ve yapıyı biçimsel simgelerle kaydetme.

Örnek. Bir denklemi kâğıda yazıp adım adım çözmek.

Dönem. Descartes (on yedinci yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Matematik, Yunanca mathēma "öğrenilen şey" sözcüğünden gelir. Cebirsel gösterim Viète ve Descartes ile on altıncı ve on yedinci yüzyıllarda yerleşmiştir. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	matematiksel gösterim
Antik Yunanca	—— Birleşik terim moderndir.
Latince	notatio
İngilizce	mathematical notation
Almanca	mathematische Notation
Fransızca	notation mathématique
Arapça	الرموز الرياضية (modern)

Boş karşılık notu: Birleşik terim moderndir.

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Dil

Yakın kavramlar. Dil, Temsil

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 52

↑ üst: Dil

4 alt
Düşünme › Dil, bilgi ve çıkarım › Anlam
Tanım. Bir simgenin içeriği ve dünyada neye işaret ettiği.
Örnek. "Sabah yıldızı" ile "akşam yıldızı" farklı anlamlara ama aynı gökcismine sahiptir.
Dönem. Eski Türkçe; yirminci yüzyıl dil reformu; İbn Sînâ (on birinci yüzyıl)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Anlam, Kubbealtı Lugatı'na göre anla- fiilinden -m ekiyle (anla-m) dil devrimi döneminde türetilmiştir; anla- fiilini sözlük Eski Türkçe angla- < ang "anlayış, idrak" biçimine bağlar. Arapça maʿnā "kastedilen" demektir; İbn Sînâ'da teknik bir terimdir ve Latinceye intentio diye çevrilmiştir. Frege'nin Sinn ve Bedeutung ayrımı, aynı nesneye farklı yollardan işaret etmeyi ayırır. 45 14 61
Yedi dil satırı
Türkçe anlam, mana
Antik Yunanca νόημα (noēma), σημασία (sēmasia)
Latince significatio
İngilizce meaning
Almanca Sinn, Bedeutung
Fransızca sens, signification
Arapça مَعْنًى (maʿnā)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör
Üst kavram. Dil, bilgi ve çıkarım
Alt kavramlar. Gönderim, Bağlam, Anlatı, Metafor
Yakın kavramlar. Gönderim, Yönelimsellik, Biçim (form)
Yanlış eşdeğer uyarısı. Biçimle eşitlemek.
Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 72 61
↑ üst: Dil, bilgi ve çıkarım

4 alt

Düşünme › Dil, bilgi ve çıkarım › Bilgi

Tanım. Gerekçeli ve doğru kabul edilen inanç; ilim ve marifet ayrımıyla birlikte.

Örnek. Suyun deniz seviyesinde yüz derecede kaynadığını bilmek.

Dönem. Eski Türkçe

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Bilgi, bil- fiilinden türemiştir; bilig biçimi Eski Türkçede tanıklıdır. Arapça ʿilm öğrenilen ve aktarılan bilgiyi, maʿrifa tanıma yoluyla bilgiyi vurgular; Fransızca savoir ve connaissance ayrımı bu ikiliğe yakındır. 44 14 50

Yedi dil satırı

Türkçe	bilgi, ilim, marifet
Antik Yunanca	ἐπιστήμη (epistēmē), γνῶσις (gnōsis)
Latince	scientia, cognitio
İngilizce	knowledge
Almanca	Wissen, Erkenntnis
Fransızca	savoir, connaissance
Arapça	عِلْم، مَعْرِفَة (ʿilm, maʿrifa)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Dil, bilgi ve çıkarım

Alt kavramlar. Kanıt, Gerekçe, Hakikat, Tanıklık

Yakın kavramlar. Gerekçe, Kanıt, Marifet

Yanlış eşdeğer uyarısı. Yunanca epistēmē ile gnōsis'i aynı çizgide bölmek.

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 14 50

↑ üst: Dil, bilgi ve çıkarım

Düşünme › Dil, bilgi ve çıkarım › Bilgi › Kanıt

Tanım. Bir iddiayı destekleyen gözlem, veri veya metin.

Örnek. Termometrenin gösterdiği ateş, hastalık iddiası için kanıttır.

Dönem. yirminci yüzyıl dil reformu; Kur'an dönemi (yedinci yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Kanıt, Kubbealtı Lugatı'na göre kan- fiilinden -(I)t ekiyle (kan-ı-t) dil devrimi döneminde türetilmiştir; sözlük, sözcüğü anlam bakımından yanlış sayanlar bulunduğunu not eder. Arapça burhān mantıkta kesin kanıt (tanıtlama) için kullanılır; Kur'an'da da geçer. 45 14

Yedi dil satırı

Türkçe	kanıt, delil
Antik Yunanca	τεκμήριον (tekmērion)
Latince	argumentum, probatio
İngilizce	evidence
Almanca	Beweis, Beleg
Fransızca	preuve
Arapça	دَلِيل، بُرْهَان (dalīl, burhān)

Katman. İşleyiş · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Bilgi

Yakın kavramlar. Gerekçe, Doğrulama

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 14

↑ üst: Bilgi

Düşünme › Dil, bilgi ve çıkarım › Bilgi › Gerekçe

Tanım. Bir inancı veya kararı haklı kılan sebep.

Örnek. Bir mahkeme kararının "gerekçeli karar" bölümü.

Dönem. yirminci yüzyıl dil reformu

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Gerekçe, Kubbealtı Lugatı'na göre gerek sözcüğünden -çe ekiyle (gerek+çe) dil devrimi döneminde türetilmiştir. Arapça ḥuǧǧa "delil, savunma" anlamını taşır. 45 14

Yedi dil satırı

Türkçe	gerekçe
Antik Yunanca	αἰτία (aitia), λόγος (logos)
Latince	ratio
İngilizce	justification
Almanca	Begründung
Fransızca	justification
Arapça	حُجَّة، تَعْلِيل (ḥuǧǧa, taʿlīl)

Katman. İşleyiş · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Bilgi

Yakın kavramlar. Kanıt, Akıl (ilke)

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 14

↑ üst: Bilgi

4 alt

Düşünme › Dil, bilgi ve çıkarım › Çıkarım

Tanım. Bilinenden bilinmeyene geçme.

Örnek. Islak yoldan gece yağmur yağdığını çıkarmak.

Dönem. yirminci yüzyıl dil reformu

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Çıkarım, Kubbealtı Lugatı'na göre çıkar- fiilinden -(I)m ekiyle (çıkar-ı-m) kurulmuştur; mantıktaki "istidlâl" anlamı dil devrimi döneminde yüklenmiştir. Arapça istidlāl "delil arama" demektir. Latince inferre "içeri taşımak" fiilinden inference gelir. 45 14 51

Yedi dil satırı

Türkçe	çıkarım, istidlal
Antik Yunanca	συλλογισμός (syllogismos)
Latince	ratiocinatio, inferentia
İngilizce	inference
Almanca	Schlussfolgerung
Fransızca	inférence
Arapça	اِسْتِدْلَال (istidlāl)

Katman. İşleyiş · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Dil, bilgi ve çıkarım

Alt kavramlar. Tümdengelim, Tümevarım, En iyi açıklamaya çıkarım, Sezgisel kestirme

Yakın kavramlar. Tümdengelim, Tümevarım, En iyi açıklamaya çıkarım

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 57

↑ üst: Dil, bilgi ve çıkarım

Düşünme › Dil, bilgi ve çıkarım › Çıkarım › En iyi açıklamaya çıkarım

Tanım. Bir gözlemi en iyi açıklayan hipotezi seçme.

Örnek. Çim ıslaksa en olası açıklama yağmurdur; ama fıskiye de olabilir.

Dönem. Aristoteles (milattan önce dördüncü yüzyıl); 1965

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Charles Sanders Peirce Aristoteles'in apagōgē terimini "abduction" diye yeniden işlemiştir; "en iyi açıklamaya çıkarım" adı Gilbert Harman'ın 1965 makalesiyle yerleşmiştir. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	en iyi açıklamaya çıkarım
Antik Yunanca	ἀπαγωγή (apagōgē)
Latince	—— Latince ve Arapçada yerleşik teknik terim yoktur.
İngilizce	abduction, inference to the best explanation
Almanca	Abduktion
Fransızca	abduction
Arapça	—— Latince ve Arapçada yerleşik teknik terim yoktur.

Boş karşılık notu: Latince ve Arapçada yerleşik teknik terim yoktur.

Katman. İşleyiş · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Çıkarım

Yakın kavramlar. Çıkarım

Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 52

↑ üst: Çıkarım

Düşünme › Dil, bilgi ve çıkarım › Çıkarım › Sezgisel kestirme

Tanım. Hızlı, çoğu zaman yeterli ama sistematik yanılgılara açık karar kuralı.

Örnek. Bir ürünü tanıdık marka olduğu için daha güvenilir saymak.

Dönem. 1970

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Heuristic, Yunanca heuriskein "bulmak" fiilinden gelir; Tversky ve Kahneman'ın 1970'lerdeki çalışmalarıyla karar psikolojisinde merkezî terim olmuştur. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	sezgisel kestirme
Antik Yunanca	—— Arapçada yerleşik tek karşılık bulunamadı.
Latince	—— Arapçada yerleşik tek karşılık bulunamadı.
İngilizce	heuristic
Almanca	Heuristik
Fransızca	heuristique
Arapça	—— Arapçada yerleşik tek karşılık bulunamadı.

Boş karşılık notu: Arapçada yerleşik tek karşılık bulunamadı.

Katman. İşleyiş · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Çıkarım

Yakın kavramlar. İkili süreç, Yanlılık

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 33 23

↑ üst: Çıkarım

4 alt

Düşünme › Dil, bilgi ve çıkarım › Tasavvur ve tasdik

Tanım. İslam mantığında bilginin iki türü: bir şeyi kavramak (tasavvur) ve bir önermeyi doğru kabul etmek (tasdik).

Örnek. "Üçgen"i düşünmek tasavvur, "üçgenin iç açıları iki dik açıya eşittir" demek tasdiktir.

Dönem. Fârâbî (onuncu yüzyıl); İbn Sînâ (on birinci yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça ṣ-w-r "suret, biçim" kökünden taṣawwur "biçimi zihinde canlandırma"; ṣ-d-q "doğruluk" kökünden taṣdīq "doğrulama". İkilinin mantıkta sistemli kullanımı Fârâbî ve İbn Sînâ ile yerleşmiştir. 14 61

Yedi dil satırı

Türkçe	tasavvur, tasdik
Antik Yunanca	ἔννοια, κρίσις (ennoia, krisis)
Latince	conceptus, iudicium
İngilizce	conception, assent
Almanca	Begriff, Urteil
Fransızca	concept, jugement
Arapça	تَصَوُّر، تَصْدِيق (taṣawwur, taṣdīq)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Dil, bilgi ve çıkarım

Alt kavramlar. Tasavvur, Tasdik, Yargı, Kavram

Yakın kavramlar. Kavram, Yargı

Yanlış eşdeğer uyarısı. Kant'ın kavram ve yargı ayrımıyla birebir eşitlemek.

Çapraz ilişkiler

benzer ayrım: Kavram. Tasavvur-tasdik ile kavram-yargı ayrımı benzer ama eşit değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 61

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 39 61

↑ üst: Dil, bilgi ve çıkarım

Düşünme › Dil, bilgi ve çıkarım › Tasavvur ve tasdik › Kavram
Tanım. Nesneleri ortak özelliklerine göre toplayan zihinsel birim.
Örnek. "Sandalye" kavramı binlerce farklı sandalyeyi kapsar.
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Mevcut kaynak kaydı kavramı kavra- fiili ile -m ekinden kurulmuş bir sözcük olarak açıklar. Almanca Begriff, greifen ile; Latince conceptus, concipere ile ilişkilendirilir. Bu karşılaştırmada tutma, kavrama ve bir araya alma çevresindeki anlam yakınlıklarını izliyoruz; hepsinin birebir aynı el imgesinden doğduğunu varsaymıyoruz. Arapça mafhūm ise anlaşılan anlamını taşır. 45 48 51 14
Yedi dil satırı
Türkçe kavram, mefhum
Antik Yunanca ἔννοια (ennoia)
Latince conceptus
İngilizce concept
Almanca Begriff
Fransızca concept, notion
Arapça مَفْهُوم (mafhūm)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör
Üst kavram. Tasavvur ve tasdik
Yakın kavramlar. Tasavvur, Kategori
Yanlış eşdeğer uyarısı. Yakın anlam imgelerini ortak köken veya ortak kavram tanımı yerine koymamalıyız.
Çapraz ilişkiler
- benzer ayrım: Tasavvur ve tasdik. Tasavvur-tasdik ile kavram-yargı ayrımı benzer ama eşit değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 61
Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 3
↑ üst: Tasavvur ve tasdik

3 alt

Düşünme › Dil, bilgi ve çıkarım › Bilgelik

Tanım. Bilgi ile değerin, kuram ile pratiğin birleştiği olgunluk.

Örnek. Ne zaman konuşup ne zaman susacağını bilmek.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Kubbealtı Lugatı bilgelik sözcüğünün kökenini vermez; türetme yapısı görünüşe göre bilge+lik biçimindedir. Bilge sözcüğünün bil- köküne bağlanmasının kaynağı bu sürümde doğrulanamadı. Yunanca sophia başlangıçta zanaat ustalığını da anlatır; Mısır'dan Çıkış 35:31'deki zanaat bağlamıyla karşılaştırılabilir. Arapça ḥikma kaydı Küme A'dadır. 45 52

Yedi dil satırı

Türkçe	bilgelik, hikmet
Antik Yunanca	σοφία (sophia), φρόνησις (phronēsis)
Latince	sapientia, prudentia
İngilizce	wisdom
Almanca	Weisheit
Fransızca	sagesse
Arapça	حِكْمَة (ḥikma)

Katman. Yaşam · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Dil, bilgi ve çıkarım

Alt kavramlar. Pratik bilgelik, Kuramsal bilgelik, Vehim ve sanı

Yakın kavramlar. Hikmet, Pratik bilgelik

Yanlış eşdeğer uyarısı. Zekâ ile eşitlemek.

Çapraz ilişkiler

çeviri karşılığı: Hikmet. Bilgelik ve hikmet bazı bağlamlarda karşılaştırılabilir. Hikmetin belirli metindeki anlamı ve sonraki felsefi kullanımı aynı kapsam değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 52 31

↑ üst: Dil, bilgi ve çıkarım

Düşünme › Dil, bilgi ve çıkarım › Bilgelik › Pratik bilgelik

Tanım. Doğru olanı doğru anda ve ölçüde yapabilme bilgeliği; Aristoteles'te phronēsis.

Örnek. Öfkelenmesi gereken yerde gereği kadar öfkelenmek.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Phronēsis, phronein fiili ve phrēn sözcüğü çevresindeki anlam alanıyla ilişkilendirilir. Göğüs ve diyaframla ilgili tarihsel kullanımlar bu incelemenin bir parçasıdır; buradan bütün Yunanlıların düşünmeyi tek bir organda konumlandırdığı sonucunu çıkarmıyoruz. Latince prudentia, providentia ile ilişkilendirilir. 52 51

Yedi dil satırı

Türkçe	pratik bilgelik
Antik Yunanca	φρόνησις (phronēsis)
Latince	prudentia
İngilizce	practical wisdom, prudence
Almanca	Klugheit
Fransızca	sagesse pratique, prudence
Arapça	—— Arapça hücresi boş bırakıldı. "Amelî hikmet" (ḥikma ʿamaliyya) gibi tamlamalar önerilmiş olabilir; belirli bir aktarım veya çeviri dayanağı verilmediği için karşılık olarak yazılmadı.

Boş karşılık notu: Arapça hücresi boş bırakıldı. "Amelî hikmet" (ḥikma ʿamaliyya) gibi tamlamalar önerilmiş olabilir; belirli bir aktarım veya çeviri dayanağı verilmediği için karşılık olarak yazılmadı.

Katman. Yaşam · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Bilgelik

Yakın kavramlar. Bilgelik, Phroneō

Yanlış eşdeğer uyarısı. Bedensel anlam alanıyla pratik bilgelik arasında ilişki araştırabiliriz. Sözcüğün kökeni, Aristoteles'in pratik bilgelik anlayışının tamamını açıklamaz.

Çapraz ilişkiler

ortak kök: Phroneō. Aynı phrēn ailesi. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 31 52

↑ üst: Bilgelik

5 alt

Düşünme › Beden ve ortak dünya

Tanım. Düşünmenin biyolojik zemini, bedenle eylem ve toplumsal-tarihsel çevre.

Örnek. Aç olduğumuzda sabrımız azalır; bir kütüphanede başkalarının düşüncelerini kullanırız.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Okuma başlığıdır.

Yedi dil satırı

Türkçe	beden ve çevre
Antik Yunanca	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
Latince	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
İngilizce	body and shared world
Almanca	Leib und Mitwelt
Fransızca	corps et monde commun
Arapça	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Boş karşılık notu: Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Katman. Beden · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Düşünme

Alt kavramlar. Sinir sistemi, Bedenlenmiş biliş, Dış araç, Kültür, Tarih

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: köken kaynakları yukarıda

↑ üst: Düşünme

4 alt

Düşünme › Beden ve ortak dünya › Sinir sistemi

Tanım. Nöronlardan ve onları destekleyen hücrelerden oluşan, bilgiyi ileten ve işleyen sistem.

Örnek. Parmağınız sıcağa değdiğinde çekilmesi.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Köken kaydı eksik

Sinir, Farsça sinir/zih biçimleriyle ilişkilendirilir; kesin kaydı bu sürümde doğrulanmadı. Yunanca neuron antik dönemde "kiriş, tendon" demekti; sinir anlamı Helenistik anatomiyle yerleşti. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	sinir sistemi
Antik Yunanca	νεῦρον (neuron: sinir, kiriş)
Latince	systema nervosum
İngilizce	nervous system
Almanca	Nervensystem
Fransızca	système nerveux
Arapça	الجهاز العصبي (modern)

Katman. Beden · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Beden ve ortak dünya

Alt kavramlar. Beyin, Nöron, Sinaps, Sinirsel esneklik

Yakın kavramlar. Beyin, Nöron

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 66

↑ üst: Beden ve ortak dünya

Düşünme › Beden ve ortak dünya › Sinir sistemi › Nöron

Tanım. Elektriksel ve kimyasal sinyal ileten sinir hücresi.

Örnek. Bir dokunuşu omuriliğe taşıyan duyu hücresi.

Dönem. 1891

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Terim Wilhelm Waldeyer tarafından 1891'de önerildi; Ramón y Cajal'ın nöron doktrini bu adla yerleşti. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	nöron, sinir hücresi
Antik Yunanca	νεῦρον (neuron)
Latince	—— Latincede antik karşılık yoktur.
İngilizce	neuron
Almanca	Neuron
Fransızca	neurone
Arapça	عَصَبُون (ʿaṣabūn, modern)

Boş karşılık notu: Latincede antik karşılık yoktur.

Katman. Beden · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Sinir sistemi

Yakın kavramlar. Sinaps

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 66

↑ üst: Sinir sistemi

Düşünme › Beden ve ortak dünya › Sinir sistemi › Sinirsel esneklik

Tanım. Sinir sisteminin deneyimle değişebilmesi.

Örnek. Yeni bir dil öğrenirken ilgili bağlantıların güçlenmesi.

Dönem. yirminci yüzyıl; 1949

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Plastik, Yunanca plassein "biçim vermek" fiilinden gelir. Hebb'in 1949 önerisi ("birlikte etkinleşen hücreler bağlanır") bu alanın öncü çerçevesidir; terim yirminci yüzyıl ortasında yerleşmiştir. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	sinirsel esneklik, nöroplastisite
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	neuroplasticity
Almanca	Neuroplastizität
Fransızca	neuroplasticité
Arapça	اللدونة العصبية (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. Beden · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Sinir sistemi

Yakın kavramlar. Öğrenme, Hebb kuralı

Yanlış eşdeğer uyarısı. Tek bir evrensel öğrenme kuralına indirgemek.

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 27

↑ üst: Sinir sistemi

4 alt

Düşünme › Beden ve ortak dünya › Bedenlenmiş biliş

Tanım. Bilişin bedenin yapısı ve eylemiyle biçimlendiği yaklaşımı.

Örnek. Bir sayıyı parmaklarla saymak düşünmeyi kolaylaştırır.

Dönem. 1945–1991

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Merleau-Ponty'nin 1945 fenomenolojisinden beslenen ve Varela, Thompson ve Rosch'un 1991 kitabıyla bilişsel bilime taşınan yaklaşım.

Yedi dil satırı

Türkçe	bedenlenmiş biliş
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	embodied cognition
Almanca	verkörperte Kognition
Fransızca	cognition incarnée
Arapça	الإدراك المتجسد (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. Beden · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Beden ve ortak dünya

Alt kavramlar. Hareket, Duyusal-eylem döngüsü, Enaktivizm, Metabolizma

Yakın kavramlar. Enaktivizm

Karşıt. Klasik temsilcilik

Yanlış eşdeğer uyarısı. Her soyut düşünmenin bedensel devinim olduğu iddiası.

Çapraz ilişkiler

kavramsal başvuru: Enaktivizm. Merleau-Ponty bazı bedenlenmiş biliş çalışmalarında bir başvuru noktasıdır. Programın tek kökeni veya tüm sonuçlarının dayanağı olarak gösterilmemeli. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 58 71

Kayıt sınıfı: kuramsal. Kaynaklar: 58 71

↑ üst: Beden ve ortak dünya

Düşünme › Beden ve ortak dünya › Bedenlenmiş biliş › Duyusal-eylem döngüsü

Tanım. Algının eylemi, eylemin de sonraki algıyı değiştirdiği kapalı ilişki.

Örnek. Karanlık odada duvarı elinizle yoklayarak ilerlemek.

Dönem. 1948

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Sibernetikte geri besleme (Wiener, 1948) ve enaktivist bilişte merkezî kavramdır.

Yedi dil satırı

Türkçe	duyusal-eylem döngüsü
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	sensorimotor loop
Almanca	sensomotorische Schleife
Fransızca	boucle sensorimotrice
Arapça	الحلقة الحسية الحركية (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. Beden · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Bedenlenmiş biliş

Yakın kavramlar. Geri besleme döngüsü, Algı, Eylem

Kayıt sınıfı: kuramsal. Kaynaklar: 58

↑ üst: Bedenlenmiş biliş

Düşünme › Beden ve ortak dünya › Bedenlenmiş biliş › Enaktivizm

Tanım. Bilişin organizmanın çevreyle etkileşimi içinde "ortaya konduğunu" savunan yaklaşım.

Örnek. Rengi, gözün ve beynin ışıkla etkileşiminde kurulan bir ilişki olarak görmek.

Dönem. 1991

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

İngilizce enact "yürürlüğe koymak, sahnelemek" fiilinden; Varela, Thompson ve Rosch 1991'de terimi bilişsel bilime kazandırdı.

Yedi dil satırı

Türkçe	enaktivizm
Antik Yunanca	—— Modern terim; Arapçada yerleşik karşılık bulunamadı.
Latince	—— Modern terim; Arapçada yerleşik karşılık bulunamadı.
İngilizce	enactivism
Almanca	Enaktivismus
Fransızca	énaction
Arapça	—— Modern terim; Arapçada yerleşik karşılık bulunamadı.

Boş karşılık notu: Modern terim; Arapçada yerleşik karşılık bulunamadı.

Katman. Yaşam · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Bedenlenmiş biliş

Yakın kavramlar. Bedenlenmiş biliş

Çapraz ilişkiler

kavramsal başvuru: Bedenlenmiş biliş. Merleau-Ponty bazı bedenlenmiş biliş çalışmalarında bir başvuru noktasıdır. Programın tek kökeni veya tüm sonuçlarının dayanağı olarak gösterilmemeli. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 58 71

Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 58

↑ üst: Bedenlenmiş biliş

Düşünme › Beden ve ortak dünya › Bedenlenmiş biliş › Metabolizma

Tanım. Canlının enerji ve madde dönüşümü; düşünmenin enerji koşulu.

Örnek. Açlığın dikkati ve sabrı azaltması.

Dönem. on dokuzuncu yüzyıl

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Terim on dokuzuncu yüzyılda Theodor Schwann tarafından Yunanca metabolē "değişim" sözcüğünden kuruldu. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	metabolizma
Antik Yunanca	μεταβολή (metabolē: değişim)
Latince	—— Latincede antik karşılık yoktur.
İngilizce	metabolism
Almanca	Stoffwechsel
Fransızca	métabolisme
Arapça	الأيض (al-ayḍ, modern)

Boş karşılık notu: Latincede antik karşılık yoktur.

Katman. Beden Şemada gör

Üst kavram. Bedenlenmiş biliş

Yakın kavramlar. Beyin

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 52

↑ üst: Bedenlenmiş biliş

3 alt

Düşünme › Beden ve ortak dünya › Dış araç

Tanım. Belleği, hesabı veya dikkati beden dışına taşıyan nesne.

Örnek. Hesap makinesi, not defteri, harita.

Dönem. Aristoteles (milattan önce dördüncü yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Yunanca organon "alet"; Aristoteles'in mantık yazıları sonradan Organon adıyla toplanmıştır, yani mantık da bir "düşünme aleti" sayılmıştır. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	dış araç
Antik Yunanca	ὄργανον (organon)
Latince	instrumentum
İngilizce	external tool
Almanca	Werkzeug
Fransızca	outil externe
Arapça	أَدَاة (adāt)

Katman. Yaşam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Beden ve ortak dünya

Alt kavramlar. Yazı, Genişletilmiş zihin, Dağıtık biliş

Yakın kavramlar. Genişletilmiş zihin, Dışsal bellek

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 4

↑ üst: Beden ve ortak dünya

Düşünme › Beden ve ortak dünya › Dış araç › Yazı
Tanım. Dilin kalıcı görsel işaretlere dönüştürülmesi.
Örnek. Bir mektubun yıllar sonra aynen okunabilmesi.
Dönem. Eski Türkçe
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Yaz- fiili Eski Türkçede "çizmek, yazmak" anlamıyla tanıklıdır. Arapça k-t-b kökünden kitāb (kitap) ve kitāba gelir. 44 14
Yedi dil satırı
Türkçe yazı
Antik Yunanca γραφή (graphē), γράμματα (grammata)
Latince scriptura, litterae
İngilizce writing
Almanca Schrift
Fransızca écriture
Arapça كِتَابَة (kitāba)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Yaşam · ikincil İşleyiş Şemada gör
Üst kavram. Dış araç
Yakın kavramlar. Dışsal bellek, Okuryazarlık
Çapraz ilişkiler
- örneğidir: Dışsal bellek. Platon'un yazı tartışması kayıtla hatırlama arasındaki ilişkiye bir metin tanığıdır. Bu anlatı dış belleğin bütün deneysel etkilerini ölçmüş değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 29
Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 29 46 47
↑ üst: Dış araç
Düşünme › Beden ve ortak dünya › Dış araç › Genişletilmiş zihin
Tanım. Belirli koşullarda dış araçların bilişsel sistemin parçası sayılabileceği tezi.
Örnek. Belleği zayıf Otto'nun her zaman yanında taşıdığı defter.
Dönem. 1998
Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi
Clark ve Chalmers'ın 1998 makalesinin başlığıdır.
Yedi dil satırı
Türkçe genişletilmiş zihin
Antik Yunanca —— Modern terim.
Latince —— Modern terim.
İngilizce extended mind
Almanca erweiterter Geist
Fransızca esprit étendu
Arapça العقل الممتد (modern)
Boş karşılık notu: Modern terim.
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Yaşam · ikincil İşleyiş Şemada gör
Üst kavram. Dış araç
Yakın kavramlar. Dağıtık biliş, Dışsal bellek
Karşıt. İçselcilik
Yanlış eşdeğer uyarısı. Nedensel katkıyı kurucu üyelikle karıştırmak; zor problemin karşıtı saymak (ikisi farklı soru sorar).
Çapraz ilişkiler
- örnekle gerekçelendirir: Dışsal bellek. Otto'nun defteri, dış kayıtla yürütülen işi zihnin kapsamına katma savının düşünce örneğidir. Yapılmış deney veya bu savın tek başına doğrulanması değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 4
Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 4
↑ üst: Dış araç

Düşünme › Beden ve ortak dünya › Dış araç › Dağıtık biliş

Tanım. Bilişsel işin kişiler, araçlar ve kurallar arasında paylaşılması.

Örnek. Bir geminin rotasının kaptan, harita ve cihazlar arasında birlikte belirlenmesi.

Dönem. 1990

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Edwin Hutchins'in 1990'lardaki gemi seyir çalışmalarıyla yerleşen terim.

Yedi dil satırı

Türkçe	dağıtık biliş
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	distributed cognition
Almanca	verteilte Kognition
Fransızca	cognition distribuée
Arapça	الإدراك الموزع (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. Yaşam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Dış araç

Yakın kavramlar. Genişletilmiş zihin, Ortak dikkat

Kayıt sınıfı: kuramsal. Kaynaklar: 4

↑ üst: Dış araç

3 alt

Düşünme › Beden ve ortak dünya › Kültür

Tanım. Öğrenilen ve kuşaktan kuşağa aktarılan anlam, araç ve pratik bütünü.

Örnek. Bir çocuğun sofrada nasıl davranacağını ailesinden öğrenmesi.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Latince cultura "toprağı işleme" demektir; Cicero cultura animi (ruhun işlenmesi) benzetmesini kullanır. Kubbealtı Lugatı kültür sözcüğünü Fransızca culture yoluyla Latince cultura "bakım" biçimine bağlar. Türkçe ekin önerisi aynı tarım imgesini çevirir; ekin için bağımsız sözlük tanığı bu sürümde alınmadı. Arapça ṯaqāfa "düzeltme, biçim verme" anlamından gelir. 51 14 45

Yedi dil satırı

Türkçe	kültür, ekin
Antik Yunanca	παιδεία (paideia)
Latince	cultura
İngilizce	culture
Almanca	Kultur
Fransızca	culture
Arapça	ثَقَافَة (ṯaqāfa)

Katman. Yaşam · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Beden ve ortak dünya

Alt kavramlar. Ortak dikkat, Kurum, Norm

Yakın kavramlar. Kurum, Norm

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 51

↑ üst: Beden ve ortak dünya

Düşünme › Beden ve ortak dünya › Kültür › Ortak dikkat

Tanım. İki kişinin aynı nesneye birlikte yönelmesi ve bunu bilmesi.

Örnek. Bir bebeğin annesinin baktığı yere bakması.

Dönem. 1970

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Gelişim psikolojisinde 1970'lerden itibaren yerleşmiş terim.

Yedi dil satırı

Türkçe	ortak dikkat
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	joint attention
Almanca	geteilte Aufmerksamkeit
Fransızca	attention conjointe
Arapça	الانتباه المشترك (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. Yaşam · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Kültür

Yakın kavramlar. İletişim, Dağıtık biliş

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 70

↑ üst: Kültür

4 alt

Düşünme › Beden ve ortak dünya › Tarih

Tanım. Düşünme araçlarının ve pratiklerinin zaman içindeki değişimi.

Örnek. Ezber, defter ve arama motoru aynı öğrenciyi farklı kılar.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça tārīḫ "tarih düşme, zamanlama"; Yunanca historia "araştırma, soruşturma" demektir. 14 52

Yedi dil satırı

Türkçe	tarih
Antik Yunanca	ἱστορία (historia)
Latince	historia
İngilizce	history
Almanca	Geschichte
Fransızca	histoire
Arapça	تَارِيخ (tārīḫ)

Katman. Yaşam · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Beden ve ortak dünya

Alt kavramlar. Taş alet, Okuryazarlık, Matbaa, Bilimsel yöntem

Yakın kavramlar. Taş alet, Matbaa

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 52

↑ üst: Beden ve ortak dünya

Düşünme › Beden ve ortak dünya › Tarih › Okuryazarlık

Tanım. Yazıyı okuyup yazabilme ve bunun düşünme alışkanlıklarını değiştirmesi.

Örnek. Bir listeyi kâğıtta sıralamak ile akılda tutmak arasındaki fark.

Dönem. yirminci yüzyıl

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Türkçe birleşik terim yirminci yüzyıldadır. Ong ve Havelock okuryazarlığın bilinci yeniden yapılandırdığını savunur; bu savın kapsamı tartışmalıdır.

Yedi dil satırı

Türkçe	okuryazarlık
Antik Yunanca	—— Antik Yunancada tek terim yoktur.
Latince	litteratura
İngilizce	literacy
Almanca	Literalität
Fransızca	littératie
Arapça	مَحْو الأُمِّيَّة (karşıtı üzerinden, modern)

Boş karşılık notu: Antik Yunancada tek terim yoktur.

Katman. Yaşam · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Tarih

Yakın kavramlar. Yazı, Matbaa

Çapraz ilişkiler

etkileyebilir: Düşünce. Ong ve Havelock okuryazarlığın düşünme alışkanlıklarını değiştirdiğini savunur; kapsamı tartışmalıdır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 46 47

Kayıt sınıfı: kuramsal. Kaynaklar: 46 47

↑ üst: Tarih

Düşünme › Beden ve ortak dünya › Tarih › Bilimsel yöntem

Tanım. Gözlem, hipotez, deney ve tekrar ile bilgi üretme düzeni.

Örnek. Bir ilacın plasebo kontrollü deneyle sınanması.

Dönem. Descartes (on yedinci yüzyıl); 1637

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Yunanca methodos "yol boyunca izleme" demektir. Descartes'ın 1637 tarihli Discours de la méthode eseri terimin modern kullanımına öncülük etmiştir. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	bilimsel yöntem
Antik Yunanca	μέθοδος (methodos)
Latince	methodus
İngilizce	scientific method
Almanca	wissenschaftliche Methode
Fransızca	méthode scientifique
Arapça	المنهج العلمي (modern)

Katman. Yaşam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Tarih

Yakın kavramlar. Kanıt, Yeniden üretilebilirlik

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 43

↑ üst: Tarih

6 alt

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı

Tanım. Kur'an ve tasavvuf geleneğinde bilme, anma ve kalbin dereceleriyle ilgili kavramlar.

Örnek. "Kalbim bunu kabul etmiyor" sözü bu dalın gündelik yankısıdır.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Okuma başlığıdır.

Yedi dil satırı

Türkçe	idrak ve ruh sözvarlığı
Antik Yunanca	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
Latince	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
İngilizce	inner cognition and soul vocabulary
Almanca	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
Fransızca	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
Arapça	إدراك باطني

Boş karşılık notu: Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Düşünme

Alt kavramlar. Ruh ve can, Tirmizî'nin dört halkası, Kur'an'da akıl sözvarlığı, Kur'an'da düşünme fiilleri, Kur'an'da bakış ve anma, İdrakin içerikleri

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: köken kaynakları yukarıda

↑ üst: Düşünme

3 alt

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Ruh ve can

Tanım. Yaşam ilkesi, kişi, nefes, kalıcılık ve aşkınlık alanı; gelenekten geleneğe farklı.

Örnek. "Ruhunu teslim etti" sözü ölümü nefesin ayrılması olarak anlatır.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça rūḥ, r-w-ḥ "esmek" kökünden nefes ve rüzgârla ilişkilidir. Can Farsça cān sözcüğündendir. Yunanca psychē, Latince anima ve spiritus, İbranice ruaḥ ve nefeş de nefes imgesi taşır; bu paralellik ortak köken kanıtı değildir. 14 52 51 75

Yedi dil satırı

Türkçe	ruh, can, nefis
Antik Yunanca	ψυχή (psychē), πνεῦμα (pneuma)
Latince	anima, spiritus
İngilizce	soul, spirit
Almanca	Seele, Geist
Fransızca	âme, esprit
Arapça	رُوح، نَفْس (rūḥ, nafs)

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. İçsel idrak ve ruh sözvarlığı

Alt kavramlar. Rûh, Nefis, Aşkınlık

Yakın kavramlar. Nefeş, Psychē, Ruaḥ

Yanlış eşdeğer uyarısı. Homeros'taki psychē'yi Hristiyan ruh kavramıyla eşitlemek.

Çapraz ilişkiler

benzer imge: Pneuma. Solukla ruh arasındaki anlam ilişkisi farklı dillerde araştırılabilir. İmge benzerliğini ortak dil kökeni diye etiketlemiyoruz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52 14

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 76 14

↑ üst: İçsel idrak ve ruh sözvarlığı

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Ruh ve can › Rûh
Tanım. Kur'an'da Rabbin emrinden olduğu bildirilen, hayat veren ilke.
Örnek. İsrâ 17:85'te ruh sorulduğunda cevabın "Rabbimin emrindendir" diye verilmesi.
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Bkz. "Ruh ve can" kaydı. 14
Yedi dil satırı
Türkçe ruh
Antik Yunanca πνεῦμα (pneuma)
Latince spiritus
İngilizce spirit
Almanca Geist
Fransızca esprit
Arapça رُوح (rūḥ)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör
Üst kavram. Ruh ve can
Yakın kavramlar. Ruaḥ, Pneuma
Yanlış eşdeğer uyarısı. Nafs ile eş anlamlı saymak.
Çapraz ilişkiler
- ortak köken: Ruaḥ. İbranice ruaḥ ve Arapça rūḥ ortak Sami köktendir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 75 14
Kayıt sınıfı: teolojik gelenek. Kaynaklar: 14
↑ üst: Ruh ve can
Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Ruh ve can › Nefis
Tanım. Kişi, can, benlik; ahlaki mücadelenin öznesi.
Örnek. "Nefsine uymak" ile "nefsini bilmek" farklı anlamlar taşır.
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Arapça n-f-s kökü "solumak" anlamını taşır; nafas "nefes" aynı köktendir. İbranice nefeş ile ortak Sami kökten gelir. 14 75
Yedi dil satırı
Türkçe nefis
Antik Yunanca ψυχή (psychē)
Latince anima
İngilizce self, soul
Almanca Seele, Selbst
Fransızca âme, soi
Arapça نَفْس (nafs)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör
Üst kavram. Ruh ve can
Yakın kavramlar. Nefeş, Benlik
Yanlış eşdeğer uyarısı. Her bağlamda "benlik" diye çevirmek.
Çapraz ilişkiler
- ortak köken: Nefeş. İbranice nefeş ve Arapça nafs ortak Sami köktendir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 75 14
Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 14 75
↑ üst: Ruh ve can

4 alt

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Tirmizî'nin dört halkası

Tanım. Hakîm et-Tirmizî'nin Beyânü'l-fark adlı eserinde iç idrakin dört iç içe halkası: sadr, kalb, fuâd, lübb.

Örnek. Bir soğanın katmanları gibi en dıştan en içe ilerleyen bir şema.

Dönem. Kur'an dönemi (yedinci yüzyıl); Tirmizî (onuncu yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Dört sözcük Kur'an'da ayrı ayrı geçer; dört halkalı sıralama Tirmizî'ye (ö. 320/932) aittir ve belirli bir tasavvufi yorumdur. 40 78

Yedi dil satırı

Türkçe	sadr, kalb, fuâd, lübb
Antik Yunanca	—— Arapça teknik tasnif; diğer dillerde karşılık aranmamıştır.
Latince	—— Arapça teknik tasnif; diğer dillerde karşılık aranmamıştır.
İngilizce	chest, heart, inner heart, core
Almanca	—— Arapça teknik tasnif; diğer dillerde karşılık aranmamıştır.
Fransızca	—— Arapça teknik tasnif; diğer dillerde karşılık aranmamıştır.
Arapça	صَدْر، قَلْب، فُؤَاد، لُبّ

Boş karşılık notu: Arapça teknik tasnif; diğer dillerde karşılık aranmamıştır.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. İçsel idrak ve ruh sözvarlığı

Alt kavramlar. Sadr, Kalp (biliş merkezi), Fuâd, Lübb

Yakın kavramlar. Kalp (biliş merkezi)

Yanlış eşdeğer uyarısı. Kur'an'ın verdiği anatomik bir şema ya da ölçülmüş bilişsel aşamalar saymak.

Kayıt sınıfı: teolojik gelenek. Kaynaklar: 40 78

↑ üst: İçsel idrak ve ruh sözvarlığı

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Tirmizî'nin dört halkası › Kalp (biliş merkezi)
Tanım. Kutsal metinlerde düşünme, anlama, yönelme ve imanla ilişkilendirilen merkez; Tirmizî'de iman nurunun, takvanın ve sevginin (muhabbet) yeri olan ikinci halka.
Örnek. Hac 22:46'da kalp işitme ve görmeyle birlikte anılır.
Dönem. Eski Türkçe
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Arapça q-l-b kökü "çevirmek, döndürmek" anlamını taşır; kalbin "dönen" olduğu tefsir geleneğinde sık anılır. Gönül Eski Türkçe kōŋül sözcüğünden gelir. İbranice lev ve Yunanca kardia ile koşut kullanımlar Küme C'dedir. 14 44 75 77
Yedi dil satırı
Türkçe kalp, gönül
Antik Yunanca καρδία (kardia)
Latince cor
İngilizce heart
Almanca Herz
Fransızca cœur
Arapça قَلْب، فُؤَاد، لُبّ (qalb, fuʾād, lubb)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör
Üst kavram. Tirmizî'nin dört halkası
Yakın kavramlar. Lev, Kardia, Fuâd
Yanlış eşdeğer uyarısı. Kalbi yalnız duygu organı saymak; ya da tersine, kutsal metin kullanımını nöroanatomi bulgusu saymak.
Çapraz ilişkiler
- benzer kullanım: Lev. Kalp ve yürek bazı pasajlarda kavramayla birlikte anılır. Bu karşılaştırma, iki geleneğin aynı insan tasavvurunu paylaştığını veya bütün kullanımların eşanlamlı olduğunu göstermez. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 75 14
Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 14 77 55
↑ üst: Tirmizî'nin dört halkası

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Tirmizî'nin dört halkası › Fuâd

Tanım. Kalbin iç katmanı; Tirmizî'de marifetin, içe doğan düşüncelerin (havâtır) ve iç görmenin (rüyet) mahalli.

Örnek. Nahl 16:78'de işitme ve görmeyle birlikte verilen yeti.

Dönem. Kur'an dönemi (yedinci yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tartışmalı köken; rakip öneriler

Arapça f-ʾ-d kökü "yakmak, kızartmak" ile ilişkilendirilir; kalbin yanıp tutuşan yönünü anlattığı açıklanır. Kur'an'da çoğul efʾide biçimiyle de geçer. 14

Yedi dil satırı

Türkçe	fuâd
Antik Yunanca	—— Arapça teknik sözcük; diğer dillerde birebir karşılık yok.
Latince	—— Arapça teknik sözcük; diğer dillerde birebir karşılık yok.
İngilizce	inner heart
Almanca	—— Arapça teknik sözcük; diğer dillerde birebir karşılık yok.
Fransızca	—— Arapça teknik sözcük; diğer dillerde birebir karşılık yok.
Arapça	فُؤَاد (fuʾād)

Boş karşılık notu: Arapça teknik sözcük; diğer dillerde birebir karşılık yok.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Tirmizî'nin dört halkası

Yakın kavramlar. Kalp (biliş merkezi), Marifet

Kayıt sınıfı: teolojik gelenek. Kaynaklar: 14 40

↑ üst: Tirmizî'nin dört halkası

4 alt

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Kur'an'da akıl sözvarlığı

Tanım. Kur'an'da akıl anlamında kullanılan adlar: nühâ, hicr, hilm, basîret.

Örnek. "Akıl sahipleri için" anlamında farklı sözcüklerin kullanılması.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Başlık, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi "Akıl" maddesindeki tasnife dayanır. 54

Yedi dil satırı

Türkçe	Kur'an akıl sözvarlığı
Antik Yunanca	—— Başlık Arapça sözvarlığını toplar.
Latince	—— Başlık Arapça sözvarlığını toplar.
İngilizce	Qurʾanic vocabulary of reason
Almanca	—— Başlık Arapça sözvarlığını toplar.
Fransızca	—— Başlık Arapça sözvarlığını toplar.
Arapça	ألفاظ العقل في القرآن

Boş karşılık notu: Başlık Arapça sözvarlığını toplar.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. İçsel idrak ve ruh sözvarlığı

Alt kavramlar. Nühâ, Hicr, Hilm, Basîret

Yakın kavramlar. Akıl

Kayıt sınıfı: teolojik gelenek. Kaynaklar: 54 55

↑ üst: İçsel idrak ve ruh sözvarlığı

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Kur'an'da akıl sözvarlığı › Nühâ

Tanım. Akıl; kişiyi kötüden "alıkoyan" yeti.

Örnek. Tâhâ 20:54'te "akıl sahipleri için" (li-ülî'n-nühâ).

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça n-h-y "alıkoymak, yasaklamak" kökünden; aklın dizginleyen işlevini ʿaql ile paylaşır. 14 54

Yedi dil satırı

Türkçe	nühâ
Antik Yunanca	—— Arapça teknik sözcük.
Latince	—— Arapça teknik sözcük.
İngilizce	intellect (that restrains)
Almanca	—— Arapça teknik sözcük.
Fransızca	—— Arapça teknik sözcük.
Arapça	نُهًى (nuhā)

Boş karşılık notu: Arapça teknik sözcük.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Kur'an'da akıl sözvarlığı

Yakın kavramlar. Akıl, Öz denetim

Çapraz ilişkiler

benzer imge: Akıl. nuhā ve ḥiǧr de alıkoyma imgesi taşır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 54

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 14 54

↑ üst: Kur'an'da akıl sözvarlığı

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Kur'an'da akıl sözvarlığı › Hicr

Tanım. Akıl; kişiyi "engelleyen, koruyan" yeti.

Örnek. Fecr 89:5'te "akıl sahibi için" (li-ḏî ḥicr).

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça ḥ-ǧ-r "engellemek, korumak" kökünden; ʿaql ve nuhā ile aynı "alıkoyma" imgesini taşır. 14 54

Yedi dil satırı

Türkçe	hicr
Antik Yunanca	—— Arapça teknik sözcük.
Latince	—— Arapça teknik sözcük.
İngilizce	intellect (that restrains)
Almanca	—— Arapça teknik sözcük.
Fransızca	—— Arapça teknik sözcük.
Arapça	حِجْر (ḥiǧr)

Boş karşılık notu: Arapça teknik sözcük.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Kur'an'da akıl sözvarlığı

Yakın kavramlar. Nühâ, Akıl

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 14 54

↑ üst: Kur'an'da akıl sözvarlığı

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Kur'an'da akıl sözvarlığı › Basîret

Tanım. Kalp gözüyle görme; hakikati kavrayan iç görü.

Örnek. Bir kararın sonucunu önceden sezmek.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça b-ṣ-r "görmek" kökünden; baṣar (göz) ile baṣīra (iç görü) ayrımı fiziksel ve iç görmeyi ayırır. Geleneksel tanım, ilâhî nurla aydınlanmış kalbin hakikati görme yetisidir; filozofların "nazarî akıl" dediğine yaklaştırılır. 14 69

Yedi dil satırı

Türkçe	basiret, feraset
Antik Yunanca	διόρασις (diorasis)
Latince	perspicacia
İngilizce	insight
Almanca	Einsicht
Fransızca	clairvoyance, perspicacité
Arapça	بَصِيرَة، فِرَاسَة (baṣīra, firāsa)

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Kur'an'da akıl sözvarlığı

Yakın kavramlar. Görme, Nazar, Kalp (biliş merkezi)

Yanlış eşdeğer uyarısı. Fransızca clairvoyance'ı "kâhinlik" anlamında okumak.

Çapraz ilişkiler

ortak kök: Görme. baṣar ve baṣīra aynı Arapça köktendir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 14 69

↑ üst: Kur'an'da akıl sözvarlığı

4 alt

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Kur'an'da düşünme fiilleri

Tanım. Akletme, tefekkür, derin anlama ve sonunu düşünme fiilleri.

Örnek. "Akletmez misiniz?" ve "düşünmüyorlar mı?" soruları.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Başlık, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi "Düşünme" maddesindeki tasnife dayanır. 69

Yedi dil satırı

Türkçe	düşünme fiilleri
Antik Yunanca	—— Başlık Arapça sözvarlığını toplar.
Latince	—— Başlık Arapça sözvarlığını toplar.
İngilizce	Qurʾanic verbs of thinking
Almanca	—— Başlık Arapça sözvarlığını toplar.
Fransızca	—— Başlık Arapça sözvarlığını toplar.
Arapça	أفعال التفكير في القرآن

Boş karşılık notu: Başlık Arapça sözvarlığını toplar.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. İçsel idrak ve ruh sözvarlığı

Alt kavramlar. Taakkul, Tefekkür, Tefakkuh, Tedebbür

Yakın kavramlar. Düşünmek

Kayıt sınıfı: teolojik gelenek. Kaynaklar: 69 55

↑ üst: İçsel idrak ve ruh sözvarlığı

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Kur'an'da düşünme fiilleri › Taakkul
Tanım. Akletme, anlama; ʿ-q-l kökünün fiil kullanımı.
Örnek. "Akletmez misiniz?" (efelâ taʿqilûn) sorusu.
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Bkz. "Akıl" kaydı. Kur'ânî Arapça Derlemi'ne göre kök 49 yerde yalnız fiil biçimleriyle geçer. 14 55
Yedi dil satırı
Türkçe taakkul, akletme
Antik Yunanca νοεῖν (noein)
Latince intellegere
İngilizce to reason, understand
Almanca verstehen
Fransızca comprendre
Arapça تَعَقُّل، عَقَلَ (taʿaqqul, ʿaqala)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör
Üst kavram. Kur'an'da düşünme fiilleri
Yakın kavramlar. Akıl, Tefekkür
Çapraz ilişkiler
- ortak kök: Akıl. Aynı ʿ-q-l kökü. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 55
Kayıt sınıfı: birincil metin. Kaynaklar: 55
↑ üst: Kur'an'da düşünme fiilleri
Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Kur'an'da düşünme fiilleri › Tefekkür
Tanım. Bir şey üzerinde düşünerek bir ilişkiden ötekine ilerleme; yaratılış üzerine düşünme.
Örnek. Gece gökyüzüne bakıp evrenin düzeni üzerine düşünmek.
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Arapça f-k-r kökünün beşinci kalıbı; fikr ile aynı kökten. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'nin "Düşünme" maddesi tefekkürü bir işin âkıbeti hakkında düşünmek diye açıklar. 14 69
Yedi dil satırı
Türkçe tefekkür
Antik Yunanca θεωρία (theōria), yaklaşık
Latince contemplatio
İngilizce reflection, contemplation
Almanca Nachdenken
Fransızca réflexion
Arapça تَفَكُّر (tafakkur)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör
Üst kavram. Kur'an'da düşünme fiilleri
Yakın kavramlar. Fikir, Tedebbür, Düşünmek
Yanlış eşdeğer uyarısı. Yunanca theōria ile birebir eşitlemek.
Çapraz ilişkiler
- ortak kök: Fikir. Aynı f-k-r kökü. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14
Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 69 55
↑ üst: Kur'an'da düşünme fiilleri

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Kur'an'da düşünme fiilleri › Tefakkuh

Tanım. Derinlemesine anlama, kavrayış; f-q-h kökü.

Örnek. Bir sözün yalnız lafzını değil maksadını anlamak.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça f-q-h "anlamak" kökünden; aynı kökten fıkıh (hukuk bilgisi) terimi gelir. 14

Yedi dil satırı

Türkçe	tefakkuh
Antik Yunanca	—— Arapça teknik sözcük.
Latince	—— Arapça teknik sözcük.
İngilizce	deep understanding
Almanca	tiefes Verstehen
Fransızca	compréhension profonde
Arapça	تَفَقُّه (tafaqquh)

Boş karşılık notu: Arapça teknik sözcük.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Kur'an'da düşünme fiilleri

Yakın kavramlar. Taakkul

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 14

↑ üst: Kur'an'da düşünme fiilleri

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Kur'an'da düşünme fiilleri › Tedebbür

Tanım. Bir işin sonunu başından hesaplama; metnin ardını düşünme.

Örnek. Bir sözleşmeyi imzalamadan önce ileride doğuracağı sonuçları düşünmek.

Dönem. Kur'an dönemi (yedinci yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça d-b-r "arka, son" kökünden; tedbir aynı köktendir. Nisâ 4:82 ve Muhammed 47:24'te Kur'an üzerine tedebbür istenir. 14 69

Yedi dil satırı

Türkçe	tedebbür
Antik Yunanca	—— Antik Yunanca ve Latincede birebir karşılık yok.
Latince	—— Antik Yunanca ve Latincede birebir karşılık yok.
İngilizce	pondering, reflecting on consequences
Almanca	Bedenken
Fransızca	méditation
Arapça	تَدَبُّر (tadabbur)

Boş karşılık notu: Antik Yunanca ve Latincede birebir karşılık yok.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Kur'an'da düşünme fiilleri

Yakın kavramlar. Tefekkür

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 69 55

↑ üst: Kur'an'da düşünme fiilleri

4 alt

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Kur'an'da bakış ve anma

Tanım. Görme, ibret alma ve hatırlama fiilleri: nazar, itibar, tezekkür, zikir.

Örnek. Deveye, göğe, dağlara bakma çağrısı.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Yedi dil satırı

Türkçe	bakış ve anma
Antik Yunanca	—— Başlık Arapça sözvarlığını toplar.
Latince	—— Başlık Arapça sözvarlığını toplar.
İngilizce	looking and remembering
Almanca	—— Başlık Arapça sözvarlığını toplar.
Fransızca	—— Başlık Arapça sözvarlığını toplar.
Arapça	النظر والتذكر

Boş karşılık notu: Başlık Arapça sözvarlığını toplar.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. İçsel idrak ve ruh sözvarlığı

Alt kavramlar. Nazar, İtibar, Tezekkür, Zikir

Yakın kavramlar. Nazar, Tezekkür

Kayıt sınıfı: teolojik gelenek. Kaynaklar: 69

↑ üst: İçsel idrak ve ruh sözvarlığı

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Kur'an'da bakış ve anma › İtibar

Tanım. Gözlenenden gözlenmeyene geçme; ibret alma.

Örnek. Yıkılmış bir şehrin kalıntılarından ders çıkarmak.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça ʿ-b-r "geçmek, karşıya geçmek" kökünden; ibret, bir durumdan ötekine geçerek ders almaktır. Türkçede "itibar" ayrıca saygınlık anlamı kazanmıştır. 14 69

Yedi dil satırı

Türkçe	itibar, ibret
Antik Yunanca	—— Antik dillerde birebir karşılık yok.
Latince	—— Antik dillerde birebir karşılık yok.
İngilizce	taking a lesson
Almanca	Lehre ziehen
Fransızca	tirer une leçon
Arapça	اِعْتِبَار (iʿtibār)

Boş karşılık notu: Antik dillerde birebir karşılık yok.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Kur'an'da bakış ve anma

Yakın kavramlar. Çıkarım, Nazar

Yanlış eşdeğer uyarısı. Gündelik "saygınlık" anlamıyla karıştırmak.

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 69

↑ üst: Kur'an'da bakış ve anma

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › Kur'an'da bakış ve anma › Tezekkür
Tanım. Geçmişe yönelik düşünme; hatırlama ve anma.
Örnek. Bakara 2:269'da hikmet verilenlerin ancak akıl sahipleri olarak öğüt alması.
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Arapça ḏ-k-r kökünün beşinci kalıbı; ḏikr ve ḏākira ile aynı kökten. 14 69
Yedi dil satırı
Türkçe tezekkür
Antik Yunanca ἀνάμνησις (anamnēsis)
Latince recordatio
İngilizce remembrance, taking heed
Almanca Besinnung
Fransızca remémoration
Arapça تَذَكُّر (taḏakkur)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör
Üst kavram. Kur'an'da bakış ve anma
Yakın kavramlar. Anma, Bellek, Zikir
Çapraz ilişkiler
- çeviri karşılığı: Anma. Tezekkür Türkçede anma ve hatırlama ile karşılanır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 69
Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 69 55
↑ üst: Kur'an'da bakış ve anma

4 alt

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › İdrakin içerikleri

Tanım. Tirmizî'nin halkalarına yerleştirdiği içerikler ve Kur'an'daki bilgi türleri: hikmet, marifet, iman, vesvese.

Örnek. Aynı kişinin hem kuşku hem iman yaşayabilmesi.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Yedi dil satırı

Türkçe	idrakin içerikleri
Antik Yunanca	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
Latince	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
İngilizce	contents of inner cognition
Almanca	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
Fransızca	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
Arapça	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Boş karşılık notu: Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. İçsel idrak ve ruh sözvarlığı

Alt kavramlar. Hikmet, Marifet, İman, Vesvese

Kayıt sınıfı: teolojik gelenek. Kaynaklar: 40

↑ üst: İçsel idrak ve ruh sözvarlığı

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › İdrakin içerikleri › Hikmet
Tanım. Şeylerin yerli yerinde bilgisi ve ona uygun davranış; Kur'an'da verilen bir lütuf.
Örnek. Bakara 2:269: hikmet verilene çok hayır verilmiştir.
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Arapça ḥ-k-m "hüküm vermek, engellemek" kökünden; atın ağzındaki gem anlamındaki ḥakama ile ilişkilendirilir. İslam felsefesinde felsefenin kendisi için de kullanılır. 14 69
Yedi dil satırı
Türkçe hikmet, bilgelik
Antik Yunanca σοφία (sophia)
Latince sapientia
İngilizce wisdom
Almanca Weisheit
Fransızca sagesse
Arapça حِكْمَة (ḥikma)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör
Üst kavram. İdrakin içerikleri
Yakın kavramlar. Bilgelik, Kuramsal bilgelik, Ḥokhmah
Çapraz ilişkiler
- ortak köken: Ḥokhmah. İbranice ḥokhmah ve Arapça ḥikma ortak Sami köktendir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 75 14
- çeviri karşılığı: Bilgelik. Bilgelik ve hikmet bazı bağlamlarda karşılaştırılabilir. Hikmetin belirli metindeki anlamı ve sonraki felsefi kullanımı aynı kapsam değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14
Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 14 55
↑ üst: İdrakin içerikleri

Düşünme › İçsel idrak ve ruh sözvarlığı › İdrakin içerikleri › Vesvese

Tanım. İçe düşen kuşkulu ve rahatsız edici fısıltı.

Örnek. Kapıyı kilitlediğinizden emin olduğunuz halde tekrar kontrol etme isteği.

Dönem. Tirmizî (onuncu yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça w-s-w-s kökü ses taklidi bir ikilemedir, fısıltıyı anlatır. Tirmizî vesveseyi sadr ile ilişkilendirir. 14 40

Yedi dil satırı

Türkçe	vesvese
Antik Yunanca	—— Antik Yunanca ve Latincede birebir karşılık yok.
Latince	—— Antik Yunanca ve Latincede birebir karşılık yok.
İngilizce	insinuating whisper
Almanca	Einflüsterung
Fransızca	chuchotement insidieux
Arapça	وَسْوَسَة (waswasa)

Boş karşılık notu: Antik Yunanca ve Latincede birebir karşılık yok.

Katman. Yaşam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. İdrakin içerikleri

Yakın kavramlar. Sadr

Yanlış eşdeğer uyarısı. Klinik takıntı bozukluğunun teşhisi saymak.

Kayıt sınıfı: teolojik gelenek. Kaynaklar: 40 14

↑ üst: İdrakin içerikleri

6 alt

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri

Tanım. Nous'tan faal akla, intellectus'tan Kant'ın yetilerine uzanan kavram zincirleri.

Örnek. "Akıl" dediğimizde hangi kuramın aklını kastettiğimiz sorusu.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Okuma başlığıdır.

Yedi dil satırı

Türkçe	akıl kuramları
Antik Yunanca	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
Latince	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
İngilizce	theories of intellect
Almanca	Vernunfttheorien
Fransızca	théories de l'intellect
Arapça	نظريات العقل

Boş karşılık notu: Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Düşünme

Alt kavramlar. Nous, Logos, Arapça felsefede akıl mertebeleri, Sudûr ve ittisal, Intellectus, Kant'ın yetileri

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: köken kaynakları yukarıda

↑ üst: Düşünme

4 alt

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Nous

Tanım. Kavrayan akıl; Anaxagoras'ta kozmik düzenleyici, Aristoteles'te edilgen ve etkin akıl ayrımının konusu.

Örnek. Bir geometri ispatının doğruluğunu birden "görmek".

Dönem. Homeros dönemi

Köken ve terim tarihi Tartışmalı köken; rakip öneriler

Kökeni belirsizdir; noein "kavramak, fark etmek" fiiliyle ilişkilidir. Homeros'ta "fark etme, anlama" anlamı ağır basar. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	akıl
Antik Yunanca	νοῦς (nous)
Latince	intellectus, mens
İngilizce	intellect, mind
Almanca	Vernunft, Geist
Fransızca	intellect
Arapça	عَقْل (ʿaql)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Akıl kuramlarının dilleri

Alt kavramlar. Edilgen akıl, Etkin akıl, Kendini düşünen düşünce, Psychē

Yakın kavramlar. Akıl, Intellectus, Kendini düşünen düşünce

Yanlış eşdeğer uyarısı. Modern "mind" ile eşitlemek.

Çapraz ilişkiler

çeviri karşılığı: Akıl. Arapça felsefe çevirilerinde nous için ʿaql kullanılmıştır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 53
çeviri karşılığı: Intellectus. Latince çevirilerde nous intellectus ile karşılanır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 51
ortak kök: Metanoia. Metanoia noein ile kurulmuştur. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 31 76 52

↑ üst: Akıl kuramlarının dilleri

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Nous › Edilgen akıl

Tanım. Aristoteles'te bütün formları alabilen, üzerine henüz yazılmamış tablete benzetilen akıl.

Örnek. Henüz öğrenilmemiş bir dili öğrenmeye hazır zihin.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Nous pathētikos ifadesi De Anima III.5'te geçer. Arapça çeviride "heyûlânî (maddi) akıl" ve Latince çeviride intellectus possibilis olmuştur. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	edilgen akıl
Antik Yunanca	νοῦς παθητικός (nous pathētikos)
Latince	intellectus possibilis
İngilizce	passive intellect
Almanca	leidender Verstand
Fransızca	intellect patient
Arapça	العقل الهيولاني (ʿaql hayūlānī)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Nous

Yakın kavramlar. Bilkuvve akıl, Intellectus possibilis

Çapraz ilişkiler

çeviri karşılığı: Bilkuvve akıl. Heyûlânî ve bilkuvve akıl, pathētikos nous yorumlarından gelir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 53
çeviri karşılığı: Intellectus possibilis. İbn Rüşd şerhlerinin Latince çevirisi. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 53

Kayıt sınıfı: birincil metin. Kaynaklar: 31 53

↑ üst: Nous

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Nous › Etkin akıl

Tanım. Olası bilgiyi edimsel kılan, ışığın renkleri görünür kılmasına benzetilen akıl.

Örnek. Karanlık odadaki eşyaları ışığın görünür kılması benzetmesi.

Dönem. Aristoteles (milattan önce dördüncü yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tartışmalı köken; rakip öneriler

Aristoteles metninde "poiētikos" sıfatı açıkça geçmez; adlandırma geç antik yorumcularla (Afrodisiaslı İskender) yerleşmiştir. Arapça ve Latince karşılıkları bu yorum geleneğinden gelir. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	etkin akıl
Antik Yunanca	νοῦς ποιητικός (nous poiētikos, geç dönem adlandırma)
Latince	intellectus agens
İngilizce	active intellect
Almanca	tätiger Verstand
Fransızca	intellect agent
Arapça	العقل الفعّال (al-ʿaql al-faʿʿāl)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Nous

Yakın kavramlar. Faal akıl, Intellectus agens

Yanlış eşdeğer uyarısı. Metafizik XII'deki "kendini düşünen düşünce" ile açıklamasız özdeşleştirmek.

Çapraz ilişkiler

kavramsal dönüşüm: Faal akıl. Fârâbî'nin faal aklı Aristoteles yorumlarından doğar ama kozmolojik bir akla dönüşür; aynı kavram değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 53

Kayıt sınıfı: birincil metin. Kaynaklar: 31 53

↑ üst: Nous

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Nous › Kendini düşünen düşünce

Tanım. Aristoteles'in Metafizik XII'de İlk Hareket Ettirici'ye yüklediği etkinlik.

Örnek. Yalnız kendi düşünmesini düşünen bir akıl tasarımı.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

İfade Metafizik XII.9'dadır (1074b34). 52

Yedi dil satırı

Türkçe	kendini düşünen düşünce
Antik Yunanca	νόησις νοήσεως (noēsis noēseōs)
Latince	intellectio intellectionis
İngilizce	thinking of thinking
Almanca	Denken des Denkens
Fransızca	pensée de la pensée
Arapça	—— Arapça çeviri geleneğinde yerleşik tek formül bu sürümde doğrulanmadı.

Boş karşılık notu: Arapça çeviri geleneğinde yerleşik tek formül bu sürümde doğrulanmadı.

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Nous

Yakın kavramlar. Nous, Etkin akıl

Kayıt sınıfı: birincil metin. Kaynaklar: 31

↑ üst: Nous

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Nous › Psychē
Tanım. Yunancada soluk, yaşam ilkesi; klasik dönemde duygu, karakter ve düşünme merkezi.
Örnek. Homeros'ta ölüm anında bedenden ayrılan gölge.
Dönem. Homeros dönemi; Platon (milattan önce dördüncü yüzyıl)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Muhtemelen psychein "üflemek, soğutmak" ile ilişkilidir. Homeros'tan Platon'a anlam alanı genişlemiştir. 52 76
Yedi dil satırı
Türkçe ruh, can
Antik Yunanca ψυχή (psychē)
Latince anima
İngilizce soul, psyche
Almanca Seele
Fransızca âme
Arapça نَفْس (nafs)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör
Üst kavram. Nous
Yakın kavramlar. Ruh ve can, Nefeş, Nefis
Yanlış eşdeğer uyarısı. Modern "psikoloji"nin konusu ile eşitlemek.
Çapraz ilişkiler
- çeviri karşılığı: Nefeş. Septuaginta nefeş'i çoğunlukla psychē ile çevirir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52
Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 76 52
↑ üst: Nous

3 alt

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Logos

Tanım. Söz, anlatı, hesap, oran ve gerekçe; Herakleitos ve Stoacılıkta kozmik ilke.

Örnek. Yuhanna 1:1'de "Başlangıçta Söz vardı".

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Legein "toplamak, saymak, söylemek" fiilinden. Tek bir modern sözcüğe çevrilemez; bağlama göre söz, oran, gerekçe veya akıl olur. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	logos, söz, akıl
Antik Yunanca	λόγος (logos)
Latince	ratio, verbum
İngilizce	word, reason, account
Almanca	Wort, Vernunft
Fransızca	parole, raison
Arapça	كَلِمَة، نُطْق (kalima, nuṭq)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Akıl kuramlarının dilleri

Alt kavramlar. Oran, Stoacı logos, Pneuma

Yakın kavramlar. Akıl (ilke), Ratio, Pneuma

Yanlış eşdeğer uyarısı. Her yerde "akıl" diye çevirmek; Yuhanna metnini Stoacı alıntıya dönüştürmek.

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 52 77

↑ üst: Akıl kuramlarının dilleri

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Logos › Pneuma
Tanım. Soluk, rüzgâr; Stoacılıkta kozmosu düzenleyen etkin madde; Yeni Ahit'te Ruh.
Örnek. Romalılar 8:5'te "Ruh'a uyanlar".
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Pnein "solumak" fiilinden. Latince spiritus (spirare) aynı imgeyi çevirir. 52 51
Yedi dil satırı
Türkçe soluk, ruh
Antik Yunanca πνεῦμα (pneuma)
Latince spiritus
İngilizce breath, spirit
Almanca Geist, Hauch
Fransızca souffle, esprit
Arapça رُوح (rūḥ)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör
Üst kavram. Logos
Yakın kavramlar. Ruaḥ, Rûh, Logos
Çapraz ilişkiler
- çeviri karşılığı: Ruaḥ. Septuaginta ruaḥ'ı çoğunlukla pneuma ile çevirir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52
- benzer imge: Ruh ve can. Solukla ruh arasındaki anlam ilişkisi farklı dillerde araştırılabilir. İmge benzerliğini ortak dil kökeni diye etiketlemiyoruz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52 14
Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 52
↑ üst: Logos

4 alt

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Arapça felsefede akıl mertebeleri

Tanım. Fârâbî ve İbn Sînâ'da insan aklının basamakları.

Örnek. Bir öğrencinin henüz bilmeyen, bilmeye başlamış ve kavramış hallerinin ayrılması.

Dönem. Fârâbî (onuncu yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Fârâbî'nin Risâle fi'l-ʿakl eserindeki tasnife dayanır. 53

Yedi dil satırı

Türkçe	akıl mertebeleri
Antik Yunanca	—— Antik Yunancada bu dörtlü tasnif yoktur.
Latince	gradus intellectus
İngilizce	grades of intellect
Almanca	Stufen des Intellekts
Fransızca	degrés de l'intellect
Arapça	مراتب العقل (marātib al-ʿaql)

Boş karşılık notu: Antik Yunancada bu dörtlü tasnif yoktur.

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Akıl kuramlarının dilleri

Alt kavramlar. Bilkuvve akıl, Bilfiil akıl, Müstefâd akıl, Faal akıl

Yakın kavramlar. Nous, Faal akıl

Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 53 61

↑ üst: Akıl kuramlarının dilleri

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Arapça felsefede akıl mertebeleri › Bilkuvve akıl

Tanım. Henüz bilmeyen ama bilmeye yatkın akıl; maddî akıl.

Örnek. Okumayı öğrenmemiş bir çocuğun okumaya yatkınlığı.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça quwwa "güç, olanak", Yunanca dynamis'in karşılığıdır. 14 52

Yedi dil satırı

Türkçe	bilkuvve akıl
Antik Yunanca	νοῦς δυνάμει (nous dynamei)
Latince	intellectus in potentia
İngilizce	potential intellect
Almanca	potenzieller Intellekt
Fransızca	intellect en puissance
Arapça	العقل بالقوة (al-ʿaql bi-l-quwwa)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Arapça felsefede akıl mertebeleri

Yakın kavramlar. Edilgen akıl

Çapraz ilişkiler

çeviri karşılığı: Edilgen akıl. Heyûlânî ve bilkuvve akıl, pathētikos nous yorumlarından gelir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 53

Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 53

↑ üst: Arapça felsefede akıl mertebeleri

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Arapça felsefede akıl mertebeleri › Bilfiil akıl

Tanım. Formları edinmiş ve kullanabilen akıl.

Örnek. Okumayı öğrenmiş kişinin bilgisi.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça fiʿl "etkinlik", Yunanca energeia'nın karşılığıdır. 14 52

Yedi dil satırı

Türkçe	bilfiil akıl
Antik Yunanca	νοῦς ἐνεργείᾳ (nous energeiai)
Latince	intellectus in actu
İngilizce	actual intellect
Almanca	aktueller Intellekt
Fransızca	intellect en acte
Arapça	العقل بالفعل (al-ʿaql bi-l-fiʿl)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Arapça felsefede akıl mertebeleri

Yakın kavramlar. Bilkuvve akıl, Müstefâd akıl

Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 53

↑ üst: Arapça felsefede akıl mertebeleri

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Arapça felsefede akıl mertebeleri › Müstefâd akıl

Tanım. Tümelleri kavramış ve faal akla en yakın insan aklı.

Örnek. Bir matematikçinin ilkeleri bütünüyle kavramış hali.

Dönem. Fârâbî (onuncu yüzyıl); İbn Sînâ (on birinci yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça mustafād "kazanılmış, edinilmiş"; terim Fârâbî ve İbn Sînâ'da teknik anlam taşır. 14 53

Yedi dil satırı

Türkçe	müstefâd akıl
Antik Yunanca	—— Antik Yunancada karşılık yoktur.
Latince	intellectus adeptus
İngilizce	acquired intellect
Almanca	erworbener Intellekt
Fransızca	intellect acquis
Arapça	العقل المستفاد (al-ʿaql al-mustafād)

Boş karşılık notu: Antik Yunancada karşılık yoktur.

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Arapça felsefede akıl mertebeleri

Yakın kavramlar. Faal akıl

Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 53

↑ üst: Arapça felsefede akıl mertebeleri

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Arapça felsefede akıl mertebeleri › Faal akıl

Tanım. İnsan aklını bilfiil kılan ayrık akıl; Fârâbî'de vahiy meleğiyle özdeşleştirilir.

Örnek. Güneşin gözü görür kılması benzetmesi.

Dönem. Aristoteles (milattan önce dördüncü yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Arapça faʿʿāl "çok etkin". Aristoteles'in etkin aklının yorum geleneğinde kozmolojik bir akla dönüşmüş biçimidir; aynı sözcük aynı kavram değildir. 14 53

Yedi dil satırı

Türkçe	faal akıl
Antik Yunanca	νοῦς ποιητικός (yorum geleneği)
Latince	intellectus agens
İngilizce	active intellect
Almanca	tätiger Intellekt
Fransızca	intellect agent
Arapça	العقل الفعّال (al-ʿaql al-faʿʿāl)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Arapça felsefede akıl mertebeleri

Yakın kavramlar. Etkin akıl, Sudûr ve ittisal, Intellectus agens

Yanlış eşdeğer uyarısı. Aristoteles'in etkin aklıyla özdeş saymak; faal aklı insan aklının üç durumuyla (bilkuvve, bilfiil, müstefâd) dört eşit basamak olarak sıralamak.

Çapraz ilişkiler

kavramsal dönüşüm: Etkin akıl. Fârâbî'nin faal aklı Aristoteles yorumlarından doğar ama kozmolojik bir akla dönüşür; aynı kavram değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 53
çeviri karşılığı: Intellectus agens. On ikinci yüzyıl Latince çevirileri. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 53

Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 53 61

↑ üst: Arapça felsefede akıl mertebeleri

2 alt
Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Sudûr ve ittisal
Tanım. Bir'den akılların ve varlıkların taşması (sudûr) ve insan aklının faal akla bağlanması (ittisal).
Örnek. Işığın kaynağından yayılması benzetmesi.
Dönem. Plotinos (üçüncü yüzyıl)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Arapça ṣ-d-r "çıkmak" ve f-y-ḍ "taşmak" kökleri; Plotinos'un proodos kavramının karşılıklarıdır. 14 52
Yedi dil satırı
Türkçe sudûr
Antik Yunanca πρόοδος (proodos)
Latince emanatio
İngilizce emanation
Almanca Emanation
Fransızca émanation
Arapça صُدُور، فَيْض (ṣudūr, fayḍ)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör
Üst kavram. Akıl kuramlarının dilleri
Alt kavramlar. Plotinos'ta Nous, İttisal
Yakın kavramlar. Faal akıl, Plotinos'ta Nous
Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 79 53
↑ üst: Akıl kuramlarının dilleri

3 alt

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Intellectus

Tanım. Latince kavrayan akıl; skolastikte ratio'dan ayrılır.

Örnek. Bir ilkeyi bir bakışta kavramak ile adım adım ispatlamak arasındaki fark.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Intellegere, inter "arasında" ile legere "seçmek, okumak" fiilinden kurulur. 51

Yedi dil satırı

Türkçe	akıl, anlık
Antik Yunanca	νοῦς (nous)
Latince	intellectus
İngilizce	intellect
Almanca	Verstand, Intellekt
Fransızca	intellect, entendement
Arapça	عَقْل (ʿaql)

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Akıl kuramlarının dilleri

Alt kavramlar. Intellectus agens, Intellectus possibilis, Ratio

Yakın kavramlar. Nous, Ratio, Akıl (yeti)

Çapraz ilişkiler

çeviri karşılığı: Nous. Latince çevirilerde nous intellectus ile karşılanır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 51

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 51

↑ üst: Akıl kuramlarının dilleri

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Intellectus › Intellectus agens
Tanım. Latin skolastiğinde etkin akıl; Aquinas'ta her insan ruhunun yetisi.
Örnek. Aquinas'ın, İbn Rüşd'ün tek ortak akıl tezine karşı çıkması.
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Arapça al-ʿaql al-faʿʿāl teriminin on ikinci yüzyıl çevirilerindeki karşılığıdır. 51
Yedi dil satırı
Türkçe etkin akıl
Antik Yunanca νοῦς ποιητικός
Latince intellectus agens
İngilizce agent intellect
Almanca tätiger Verstand
Fransızca intellect agent
Arapça العقل الفعّال
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör
Üst kavram. Intellectus
Yakın kavramlar. Faal akıl, Etkin akıl
Çapraz ilişkiler
- çeviri karşılığı: Faal akıl. On ikinci yüzyıl Latince çevirileri. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 53
Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 53
↑ üst: Intellectus

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Intellectus › Intellectus possibilis

Tanım. Latin skolastiğinde olası akıl; formları alan akıl.

Örnek. Bir kavramı öğrenmeye açık zihin.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

İbn Rüşd şerhlerinin Latince çevirisinde yerleşmiştir. 51

Yedi dil satırı

Türkçe	olası akıl
Antik Yunanca	νοῦς παθητικός
Latince	intellectus possibilis
İngilizce	possible intellect
Almanca	möglicher Verstand
Fransızca	intellect possible
Arapça	العقل الهيولاني

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Intellectus

Yakın kavramlar. Edilgen akıl, Bilkuvve akıl

Çapraz ilişkiler

çeviri karşılığı: Edilgen akıl. İbn Rüşd şerhlerinin Latince çevirisi. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 53

Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 53

↑ üst: Intellectus

4 alt

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Kant'ın yetileri

Tanım. Duyarlık, anlama yetisi ve akıl arasındaki iş bölümü.

Örnek. "Kavramsız sezgi kördür, sezgisiz kavram boştur."

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Bu başlık Kritik der reinen Vernunft'taki yeti tasnifini toplar. 49

Yedi dil satırı

Türkçe	Kant'ın yetileri
Antik Yunanca	—— Başlık bir tasnifi toplar.
Latince	—— Başlık bir tasnifi toplar.
İngilizce	Kant's faculties
Almanca	Erkenntnisvermögen
Fransızca	facultés kantiennes
Arapça	ملكات كانط

Boş karşılık notu: Başlık bir tasnifi toplar.

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Akıl kuramlarının dilleri

Alt kavramlar. Duyarlık, Anlama yetisi, Akıl (Kant), Kategori

Yakın kavramlar. Anlama yetisi, Akıl (Kant)

Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 3 49

↑ üst: Akıl kuramlarının dilleri

Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Kant'ın yetileri › Duyarlık
Tanım. Nesnelerin bize uzay ve zaman formlarında verilme yetisi; Kant'ta Sinnlichkeit.
Örnek. Masayı görmeniz, onu "masa" diye adlandırmanızdan öncedir.
Dönem. Kant (on sekizinci yüzyıl)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Almanca Sinn "duyu, anlam" sözcüğünden. Kant'ın teknik terimidir; gündelik "hassasiyet" anlamından ayrılmalıdır. 48
Yedi dil satırı
Türkçe duyarlık
Antik Yunanca αἴσθησις (aisthēsis)
Latince sensibilitas
İngilizce sensibility
Almanca Sinnlichkeit
Fransızca sensibilité
Arapça الحساسية (modern çeviri)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör
Üst kavram. Kant'ın yetileri
Yakın kavramlar. Algı, Anlama yetisi
Yanlış eşdeğer uyarısı. Duygusal hassasiyet ile eşitlemek.
Çapraz ilişkiler
- benzer kullanım: Algı. Duyarlık algıyı değil, verilme yetisini anlatır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 49
Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 3 49
↑ üst: Kant'ın yetileri
Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Kant'ın yetileri › Anlama yetisi
Tanım. Kavram ve kategorilerle sezgiyi düzenleyen yeti; Kant'ta Verstand.
Örnek. "Bu olay ötekinin nedenidir" diyebilmek.
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Verstehen "anlamak" fiilinden; ver- öneki ile stehen fiilinin tarihsel ilişkisi bugünkü "durmak" anlamıyla düz çevrilemez. 48
Yedi dil satırı
Türkçe anlama yetisi, anlık
Antik Yunanca ——
Latince intellectus
İngilizce understanding
Almanca Verstand
Fransızca entendement
Arapça الفهم (al-fahm)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör
Üst kavram. Kant'ın yetileri
Yakın kavramlar. Akıl (yeti), Akıl (Kant), Kategori
Yanlış eşdeğer uyarısı. Akıl (Vernunft) ile eşitlemek.
Çapraz ilişkiler
- çeviri karşılığı: Akıl (yeti). Verstand için hangi Türkçe karşılığın seçildiği Kant çevirisinin bağlamıyla gösterilmeli. Akıl sözcüğünün kullanılması Vernunft ayrımını ortadan kaldırmaz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 49
Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 3 49
↑ üst: Kant'ın yetileri
Düşünme › Akıl kuramlarının dilleri › Kant'ın yetileri › Akıl (Kant)
Tanım. Kavramları en yüksek birliğe taşıyan, ide ve ilke üreten, ahlak yasasını veren yeti.
Örnek. "Evrenin bir başlangıcı var mı?" sorusu aklın sorusudur.
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Vernehmen "algılamak, işitip almak" fiiline bağlanır. 48
Yedi dil satırı
Türkçe akıl
Antik Yunanca ——
Latince ratio
İngilizce reason
Almanca Vernunft
Fransızca raison
Arapça العقل
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör
Üst kavram. Kant'ın yetileri
Yakın kavramlar. Akıl (ilke), Anlama yetisi
Yanlış eşdeğer uyarısı. Her Almanca Vernunft kullanımını Kant'ın teknik anlamıyla okumak; Kant'ın Vernunft'unu faal aklın bir sürümü, ikisini de aynı üst ilkenin iki biçimi saymak.
Çapraz ilişkiler
- çeviri karşılığı: Akıl (ilke). Vernunft karşılığı seçilen edisyonla izlenir. Verstand ile aynı Türkçe sözcüğün kullanıldığı yerde özgün terimleri ayrıca göstermek gerekir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 49
Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 3 49
↑ üst: Kant'ın yetileri

6 alt

Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları

Tanım. İbranice ve Yunanca kutsal metin sözvarlığı ile zihin-beden ve özgür irade soruları.

Örnek. "Bütün yüreğinle ve aklınla sev" buyruğundaki terimler.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Okuma başlığıdır.

Yedi dil satırı

Türkçe	metinler ve varlık
Antik Yunanca	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
Latince	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
İngilizce	scripture and being
Almanca	Schrift und Sein
Fransızca	écriture et être
Arapça	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Boş karşılık notu: Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Düşünme

Alt kavramlar. Lev, Nefeş, İbranice bilme sözvarlığı, Yeni Ahit'te dönüşüm sözvarlığı, Zihin-beden konumları, Özgür irade

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: köken kaynakları yukarıda

↑ üst: Düşünme

3 alt

Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › Lev

Tanım. İbranice kalp; düşünme, yönelim ve duyguyu anlatan kullanımlar taşır.

Örnek. Süleyman'ın Özdeyişleri 15:14: Yeni Çeviri "akıllı yürek", Jewish Publication Society 1985 "the mind of a prudent man".

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

İbranice לֵב (lev) ve uzun biçimi לֵבָב (levav). Çevirmenler bağlama göre "yürek" veya "zihin" seçer; İbranicede zihin için hiç sözcük bulunmadığını söylemek fazla güçlü bir hükümdür. 75

Yedi dil satırı

Türkçe	yürek, kalp
Antik Yunanca	καρδία (kardia)
Latince	cor
İngilizce	heart, mind
Almanca	Herz
Fransızca	cœur
Arapça	قَلْب (qalb)

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Kutsal metinler ve varlık soruları

Alt kavramlar. Levav, Kardia, Dianoia

Yakın kavramlar. Kalp (biliş merkezi), Kardia, Dianoia

Yanlış eşdeğer uyarısı. Yalnız duygu organı saymak.

Çapraz ilişkiler

çeviri karşılığı: Kardia. Septuaginta lev'i genellikle kardia ile çevirir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 77
başka pasajla karşılaştırma: Dianoia. Yasa'nın Tekrarı 6:5 ile Markos 12:30 farklı pasajlar. Terimlerin yan yana getirilmesi bir çeviri eşlemesinin kanıtı değil; özgün metin ve çeviri sürümü ayrı izlenir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 81 80
benzer kullanım: Kalp (biliş merkezi). Kalp ve yürek bazı pasajlarda kavramayla birlikte anılır. Bu karşılaştırma, iki geleneğin aynı insan tasavvurunu paylaştığını veya bütün kullanımların eşanlamlı olduğunu göstermez. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 75 14

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 75 80 82

↑ üst: Kutsal metinler ve varlık soruları

Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › Lev › Kardia
Tanım. Yunanca kalp; Yeni Ahit'te düşünme ve akıl yürütmenin de gerçekleştiği yer.
Örnek. Markos 2:6: din bilginlerinin "içlerinden" (en tais kardiais) düşünmesi.
Dönem. Septuaginta (milattan önce üçüncü–ikinci yüzyıl)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Kardia, Septuaginta'da İbranice lev'in olağan karşılığıdır. 77 52
Yedi dil satırı
Türkçe yürek
Antik Yunanca καρδία (kardia)
Latince cor
İngilizce heart
Almanca Herz
Fransızca cœur
Arapça قَلْب
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör
Üst kavram. Lev
Yakın kavramlar. Lev, Kalp (biliş merkezi), Dianoia
Çapraz ilişkiler
- çeviri karşılığı: Lev. Septuaginta lev'i genellikle kardia ile çevirir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 77
Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 77 81
↑ üst: Lev

Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › Lev › Dianoia

Tanım. Düşünce, anlayış; Yeni Ahit'te "akıl" diye çevrilen terim.

Örnek. Markos 12:30: "bütün aklınla" (ex holēs tēs dianoias).

Dönem. Platon (milattan önce dördüncü yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Dia- "baştan başa" ile noein "düşünmek" fiilinden. Platon'da söylemsel düşünmeyi, nous'un sezgisel kavrayışından ayırır. 52 77

Yedi dil satırı

Türkçe	akıl, düşünce
Antik Yunanca	διάνοια (dianoia)
Latince	mens
İngilizce	mind, understanding
Almanca	Gesinnung, Verstand
Fransızca	pensée, intelligence
Arapça	—— Arapçada birebir terim yoktur; çevirilerde ʿaql, fikr veya ḏihn kullanılır.

Boş karşılık notu: Arapçada birebir terim yoktur; çevirilerde ʿaql, fikr veya ḏihn kullanılır.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Lev

Yakın kavramlar. Nous, Kardia

Çapraz ilişkiler

başka pasajla karşılaştırma: Lev. Yasa'nın Tekrarı 6:5 ile Markos 12:30 farklı pasajlar. Terimlerin yan yana getirilmesi bir çeviri eşlemesinin kanıtı değil; özgün metin ve çeviri sürümü ayrı izlenir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 81 80

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 77 81

↑ üst: Lev

3 alt
Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › Nefeş
Tanım. İbranice can, yaşayan varlık, kişi.
Örnek. Yaratılış 2:7: "Adem yaşayan varlık oldu" (le-nefeş ḥayyah).
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
İbranice נֶפֶשׁ; Arapça nafs ile ortak Sami kökten. Yaratılış 2:7'de bedenden bağımsız bir ruh değil, canlı varlığın kendisidir. 75
Yedi dil satırı
Türkçe can, yaşayan varlık
Antik Yunanca ψυχή (psychē)
Latince anima
İngilizce soul, living being
Almanca Seele
Fransızca âme, être vivant
Arapça نَفْس (nafs)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör
Üst kavram. Kutsal metinler ve varlık soruları
Alt kavramlar. Neşamah, Ruaḥ, Meod
Yakın kavramlar. Nefis, Psychē, Neşamah
Yanlış eşdeğer uyarısı. Her bağlamda "ruh" diye çevirmek.
Çapraz ilişkiler
- ortak köken: Nefis. İbranice nefeş ve Arapça nafs ortak Sami köktendir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 75 14
- çeviri karşılığı: Psychē. Septuaginta nefeş'i çoğunlukla psychē ile çevirir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52
Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 75 80
↑ üst: Kutsal metinler ve varlık soruları
- Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › Nefeş › Ruaḥ
  Tanım. Nefes, rüzgâr, ruh.
  Örnek. Eyüp 32:8: "insana ruh... akıl verir".
  Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
  Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
  İbranice רוּחַ; Arapça rūḥ ile ortak Sami kökten. 75 14
  Yedi dil satırı
  Türkçe ruh, rüzgâr
  Antik Yunanca πνεῦμα (pneuma)
  Latince spiritus
  İngilizce spirit, wind
  Almanca Geist, Wind
  Fransızca esprit, vent
  Arapça رُوح (rūḥ)
  ≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
  Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör
  Üst kavram. Nefeş
  Yakın kavramlar. Pneuma, Rûh
  Çapraz ilişkiler
  - ortak köken: Rûh. İbranice ruaḥ ve Arapça rūḥ ortak Sami köktendir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 75 14
  - çeviri karşılığı: Pneuma. Septuaginta ruaḥ'ı çoğunlukla pneuma ile çevirir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52
  Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 75 80
  ↑ üst: Nefeş

4 alt

Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › İbranice bilme sözvarlığı

Tanım. Hokhmah, tevunah, daʿat ve binah: bilgelik, anlayış, bilgi ve ayırt etme.

Örnek. Mısır'dan Çıkış 35:31'de zanaatkâra verilen üç yeti.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Yedi dil satırı

Türkçe	bilme sözvarlığı
Antik Yunanca	—— Başlık İbranice sözvarlığını toplar.
Latince	—— Başlık İbranice sözvarlığını toplar.
İngilizce	Hebrew vocabulary of knowing
Almanca	—— Başlık İbranice sözvarlığını toplar.
Fransızca	—— Başlık İbranice sözvarlığını toplar.
Arapça	—— Başlık İbranice sözvarlığını toplar.

Boş karşılık notu: Başlık İbranice sözvarlığını toplar.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Kutsal metinler ve varlık soruları

Alt kavramlar. Ḥokhmah, Tevunah, Daʿat, Binah

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 75

↑ üst: Kutsal metinler ve varlık soruları

Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › İbranice bilme sözvarlığı › Ḥokhmah
Tanım. Bilgelik; beceri ve ustalığı da kapsar.
Örnek. Mısır'dan Çıkış 35:31: Yeni Çeviri "beceri", Jewish Publication Society "skill".
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
İbranice חׇכְמָה; Arapça ḥikma ile ortak Sami kökten. 75
Yedi dil satırı
Türkçe bilgelik, beceri
Antik Yunanca σοφία (sophia)
Latince sapientia
İngilizce wisdom, skill
Almanca Weisheit
Fransızca sagesse
Arapça حِكْمَة (ḥikma)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör
Üst kavram. İbranice bilme sözvarlığı
Yakın kavramlar. Hikmet, Kuramsal bilgelik
Çapraz ilişkiler
- ortak köken: Hikmet. İbranice ḥokhmah ve Arapça ḥikma ortak Sami köktendir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 75 14
Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 75 80 82
↑ üst: İbranice bilme sözvarlığı

Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › İbranice bilme sözvarlığı › Tevunah

Tanım. Anlayış, ayırt edebilme.

Örnek. Süleyman'ın Özdeyişleri 2:2: Jewish Publication Society çevirisi "discernment".

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

İbranice תְּבוּנָה; b-y-n "ayırt etmek" kökünden, binah ile aynı köktendir. 75

Yedi dil satırı

Türkçe	anlayış
Antik Yunanca	σύνεσις (synesis)
Latince	intellegentia
İngilizce	understanding
Almanca	Einsicht
Fransızca	intelligence
Arapça	—— Arapçada aynı kökten yerleşik karşılık bulunamadı.

Boş karşılık notu: Arapçada aynı kökten yerleşik karşılık bulunamadı.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. İbranice bilme sözvarlığı

Yakın kavramlar. Binah

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 75 80

↑ üst: İbranice bilme sözvarlığı

4 alt

Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › Yeni Ahit'te dönüşüm sözvarlığı

Tanım. Metanoia, syneidēsis, phroneō ve ischys: zihin değişimi, vicdan, zihni yöneltme ve güç.

Örnek. "Düşüncenizin yenilenmesiyle değişin" buyruğu.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Yedi dil satırı

Türkçe	dönüşüm sözvarlığı
Antik Yunanca	—— Başlık Yunanca sözvarlığını toplar.
Latince	—— Başlık Yunanca sözvarlığını toplar.
İngilizce	New Testament vocabulary of transformation
Almanca	—— Başlık Yunanca sözvarlığını toplar.
Fransızca	—— Başlık Yunanca sözvarlığını toplar.
Arapça	—— Başlık Yunanca sözvarlığını toplar.

Boş karşılık notu: Başlık Yunanca sözvarlığını toplar.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Kutsal metinler ve varlık soruları

Alt kavramlar. Metanoia, Syneidēsis, Phroneō, Ischys

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 77

↑ üst: Kutsal metinler ve varlık soruları

Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › Yeni Ahit'te dönüşüm sözvarlığı › Metanoia
Tanım. Zihin değişimi; Türkçe çevirilerde "tövbe".
Örnek. Matta 3:2 ve Markos 1:15: "Tövbe edin".
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Meta- "ötesi, değişim" ve noein "düşünmek". Parçaların anlamı bağlamdaki dinî anlamı tüketmez. 52 77
Yedi dil satırı
Türkçe tövbe, zihin değişimi
Antik Yunanca μετάνοια (metanoia)
Latince paenitentia
İngilizce repentance
Almanca Umkehr, Buße
Fransızca repentance, conversion
Arapça تَوْبَة (tawba)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör
Üst kavram. Yeni Ahit'te dönüşüm sözvarlığı
Yakın kavramlar. Nous
Yanlış eşdeğer uyarısı. Yalnız psikolojik "fikir değiştirme" saymak.
Çapraz ilişkiler
- ortak kök: Nous. Metanoia noein ile kurulmuştur. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52
Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 77 81
↑ üst: Yeni Ahit'te dönüşüm sözvarlığı
Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › Yeni Ahit'te dönüşüm sözvarlığı › Syneidēsis
Tanım. Birlikte bilme; Yeni Ahit'te vicdan.
Örnek. Romalılar 2:15: "Vicdanları buna tanıklık eder".
Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)
Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı
Sözcükte birlikte olmayı anlatan syn- öğesiyle bilmeyle ilgili eidenai ilişkilendirilir. Latince conscientia benzer bir birlikte bilme kuruluşu taşır. Sözlükte ortak bilgi, farkındalık ve ahlaki değerlendirmeyle ilgili kullanımlar ayrı ayrı verilir; bunların tek bir modern kavrama indirgenmemesi gerekir. 52 51
Yedi dil satırı
Türkçe vicdan
Antik Yunanca συνείδησις (syneidēsis)
Latince conscientia
İngilizce conscience
Almanca Gewissen
Fransızca conscience
Arapça ضَمِير (ḍamīr)
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör
Üst kavram. Yeni Ahit'te dönüşüm sözvarlığı
Yakın kavramlar. Bilinç
Yanlış eşdeğer uyarısı. Modern bilinçle birebir eşdeğerlik kurmuyoruz. Hangi tarihsel anlamın öne çıktığını ilgili pasajın kullanımından değerlendirmeliyiz.
Çapraz ilişkiler
- kalk ve anlam kayması: Bilinç. Syneidēsis ile conscientia tarihsel aktarım ve anlam değişimi sorusuna bağlanır. Vicdan, farkındalık ve modern bilinç kullanımlarını tek karşılıkta birleştirmiyoruz; ilgili tanık gerekir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52 50
- yanlış eşdeğer: Bilinç. Syneidēsis'in belirli pasajdaki işiyle modern bilinç kullanımını ayrı okuyabiliriz. Tek bir Türkçe karşılık bütün tarihsel anlamları taşımaz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52
Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 52 81
↑ üst: Yeni Ahit'te dönüşüm sözvarlığı

Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › Yeni Ahit'te dönüşüm sözvarlığı › Phroneō

Tanım. Düşünmek, zihni bir şeye yöneltmek.

Örnek. Filipililer 2:5: "Mesih İsa'daki düşünce sizde de olsun".

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Phrēn "göğüs, diyafram" sözcüğüyle ilişkili; phronēsis ile aynı ailedendir. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	düşünmek, yönelmek
Antik Yunanca	φρονέω (phroneō)
Latince	sapere
İngilizce	to think, set one's mind on
Almanca	gesinnt sein
Fransızca	penser, avoir en vue
Arapça	—— Arapçada birebir karşılık yoktur.

Boş karşılık notu: Arapçada birebir karşılık yoktur.

Katman. Anlam · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Yeni Ahit'te dönüşüm sözvarlığı

Yakın kavramlar. Pratik bilgelik

Çapraz ilişkiler

ortak kök: Pratik bilgelik. Aynı phrēn ailesi. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52

Kayıt sınıfı: tarihsel sözlük. Kaynaklar: 52 81

↑ üst: Yeni Ahit'te dönüşüm sözvarlığı

4 alt

Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › Zihin-beden konumları

Tanım. Zihinsel olan ile fiziksel olanın ilişkisine dair rakip görüşler.

Örnek. Ağrı bir sinir sinyali midir, yoksa sinyalle birlikte giden ayrı bir şey mi?

Dönem. Descartes (on yedinci yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Terim modern felsefede Descartes sonrası tartışmanın adıdır.

Yedi dil satırı

Türkçe	zihin-beden sorunu
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	mind-body problem
Almanca	Leib-Seele-Problem
Fransızca	problème corps-esprit
Arapça	مشكلة العقل والجسد

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. Anlam · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Kutsal metinler ve varlık soruları

Alt kavramlar. Töz düalizmi, Fizikçilik, İşlevselcilik, Hilomorfizm

Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 43 12

↑ üst: Kutsal metinler ve varlık soruları

Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › Zihin-beden konumları › İşlevselcilik
Tanım. Zihinsel durumları maddesiyle değil nedensel rolüyle tanımlayan görüş.
Örnek. Aynı yazılımın farklı bilgisayarlarda çalışması benzetmesi.
Dönem. 1960
Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi
Putnam'ın 1960'lardaki çalışmalarıyla yerleşmiştir; Latince functio "yerine getirme" sözcüğünden.
Yedi dil satırı
Türkçe işlevselcilik
Antik Yunanca —— Modern terim.
Latince —— Modern terim.
İngilizce functionalism
Almanca Funktionalismus
Fransızca fonctionnalisme
Arapça الوظيفية
Boş karşılık notu: Modern terim.
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Anlam · ikincil Beden Şemada gör
Üst kavram. Zihin-beden konumları
Yakın kavramlar. Zor problem, Çin Odası
Çapraz ilişkiler
- itiraz eder: Zor problem. Chalmers işlevsel açıklamanın yaşantıyı açıklamadığını savunur. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 12
Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 18 12
↑ üst: Zihin-beden konumları

Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › Zihin-beden konumları › Hilomorfizm

Tanım. Canlıyı madde ile formun birliği olarak gören ve ruhu bedenin formu sayan görüş.

Örnek. Balmumu ile üzerindeki mühür benzetmesi.

Dönem. Aristoteles (milattan önce dördüncü yüzyıl); on dokuzuncu yüzyıl

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Yunanca hylē "madde" ve morphē "biçim"; terim on dokuzuncu yüzyılda Aristoteles'in görüşünü adlandırmak için kurulmuştur. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	hilomorfizm
Antik Yunanca	ὕλη καὶ μορφή (hylē kai morphē)
Latince	materia et forma
İngilizce	hylomorphism
Almanca	Hylemorphismus
Fransızca	hylémorphisme
Arapça	الهيولى والصورة

Katman. Anlam · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Zihin-beden konumları

Yakın kavramlar. Psychē

Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 31

↑ üst: Zihin-beden konumları

3 alt

Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › Özgür irade

Tanım. Seçimlerin belirlenmemiş olup olmadığı ve sorumluluğun koşulları sorusu.

Örnek. "Başka türlü davranabilir miydim?" sorusu.

Dönem. Aristoteles (milattan önce dördüncü yüzyıl); Stoacı dönem; Augustinus (dördüncü–beşinci yüzyıl)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Latince liberum arbitrium "özgür yargı" Augustinus'la merkezî terim olur. Yunanca to eph' hēmin "bize bağlı olan" Stoacı ve Aristotelesçi bir ifadedir. Kelâmda cebir ve ihtiyar tartışması aynı soruya başka bir çerçeve getirir. 51 52

Yedi dil satırı

Türkçe	özgür irade
Antik Yunanca	τὸ ἐφ᾽ ἡμῖν (to eph' hēmin)
Latince	liberum arbitrium
İngilizce	free will
Almanca	freier Wille
Fransızca	libre arbitre
Arapça	حُرِّيَّة الإرادة، الاختيار

Katman. Yaşam · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Kutsal metinler ve varlık soruları

Alt kavramlar. Sorumluluk, Belirlenimcilik, Bağdaşmacılık

Yakın kavramlar. İrade, Sorumluluk

Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 52

↑ üst: Kutsal metinler ve varlık soruları

Düşünme › Kutsal metinler ve varlık soruları › Özgür irade › Sorumluluk

Tanım. Eylemin sonucunu ve gerekçesini üstlenme.

Örnek. Bir hatayı kabul edip düzeltmek.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Kubbealtı Lugatı sorumluluk sözcüğünün kökenini vermez; türetme yapısı görünüşe göre sor-um-lu-luk biçimindedir (sor- fiilinden sorum, sorumlu ve -lIk); sorulan, hesap verecek kişi imgesi bu yapıdan okunur. İsrâ 17:36'daki "sorumlu tutulur" (mesʾûl) ifadesi aynı imgeyi taşır. Latince respondere "karşılık vermek" fiilinden responsabilité on sekizinci yüzyılda yerleşmiştir. 45 14 50

Yedi dil satırı

Türkçe	sorumluluk
Antik Yunanca	—— Antik Yunanca ve klasik Latincede soyut ad yoktur.
Latince	—— Antik Yunanca ve klasik Latincede soyut ad yoktur.
İngilizce	responsibility
Almanca	Verantwortung
Fransızca	responsabilité
Arapça	مَسْؤُولِيَّة (masʾūliyya)

Boş karşılık notu: Antik Yunanca ve klasik Latincede soyut ad yoktur.

Katman. Yaşam · ikincil Anlam Şemada gör

Üst kavram. Özgür irade

Yakın kavramlar. Epistemik orkestrasyon, Doğrulama

Çapraz ilişkiler

çalışma önerisi: Epistemik orkestrasyon. Bilgiyle çalışırken kararı gerekçelendirme ve kontrol rollerini açıklamayı öneriyoruz. Kullanıcı, tasarımcı, sağlayıcı ve kurumun sorumluluğu tek bir kişiye indirgenmez. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 9

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 50

↑ üst: Özgür irade

6 alt

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek

Tanım. Yapay zekâ ile birlikte düşünmenin kavramları: performans, eyleyicilik, yanlılık ve doğrulama.

Örnek. Bir sohbet modelinin taslağını kaynağa giderek düzeltmek.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Okuma başlığıdır.

Yedi dil satırı

Türkçe	yapay sistemlerle düşünme
Antik Yunanca	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
Latince	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
İngilizce	thinking with artificial systems
Almanca	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
Fransızca	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.
Arapça	—— Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Boş karşılık notu: Başlık bu çalışmanın düzenleme adıdır.

Katman. İşleyiş · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Düşünme

Alt kavramlar. Yapay zekâ, Performans, Üstbiliş, Eyleyicilik, Yanlılık, Doğrulama

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: köken kaynakları yukarıda

↑ üst: Düşünme

4 alt

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Yapay zekâ

Tanım. Öğrenme, çıkarım, dil ve karar gibi işlevleri gerçekleştiren hesaplama sistemleri ve bunları inceleyen alan.

Örnek. Bir metni özetleyen veya bir resimdeki nesneleri tanıyan program.

Dönem. 1955

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Terim John McCarthy ve arkadaşlarının 1955 tarihli Dartmouth yaz araştırması önerisinde önerildi.

Yedi dil satırı

Türkçe	yapay zekâ
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	artificial intelligence
Almanca	künstliche Intelligenz
Fransızca	intelligence artificielle
Arapça	الذكاء الاصطناعي (aḏ-ḏakāʾ al-iṣṭināʿī)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Yapay sistemlerle düşünmek

Alt kavramlar. Büyük dil modeli, Öğrenme verisi, Üretim, Çin Odası

Yakın kavramlar. Büyük dil modeli, Performans

Yanlış eşdeğer uyarısı. Zekâ sözcüğünden bilinç veya anlama sonucu çıkarmak.

Kayıt sınıfı: kuramsal. Kaynaklar: 59

↑ üst: Yapay sistemlerle düşünmek

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Yapay zekâ › Büyük dil modeli

Tanım. Çok büyük metin derlemlerinden sözcük dizilerinin olasılıklarını öğrenen yapay sinir ağı.

Örnek. Bir cümleyi tamamlayan veya soruya cevap yazan sistem.

Dönem. 1980–2018

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

İstatistiksel dil modeli terimi 1980'lerden beri kullanılır; "büyük" nitelemesi 2018 sonrası ölçeklenmiş modellerle yerleşmiştir.

Yedi dil satırı

Türkçe	büyük dil modeli
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	large language model
Almanca	großes Sprachmodell
Fransızca	grand modèle de langage
Arapça	نموذج لغوي كبير (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. İşleyiş · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Yapay zekâ

Yakın kavramlar. Olasılıksal papağan, Biçim (form)

Çapraz ilişkiler

itiraz eder: Olasılıksal papağan. Bender ve arkadaşları dil modelini verisi, anlam ilişkisi ve kullanım koşullarıyla tartışır. Papağan benzetmesi savın tamamını veya bütün sistemler için tek hükmü taşımaz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 41

Kayıt sınıfı: kuramsal. Kaynaklar: 41 72

↑ üst: Yapay zekâ

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Yapay zekâ › Öğrenme verisi

Tanım. Bir modelin parametrelerini ayarlamak için kullanılan örnekler.

Örnek. Bir modelin eğitildiği kitaplar ve web sayfaları.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Makine öğrenmesi terimidir.

Yedi dil satırı

Türkçe	eğitim verisi
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	training data
Almanca	Trainingsdaten
Fransızca	données d'entraînement
Arapça	بيانات التدريب (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. Anlam · ikincil Beden Şemada gör

Üst kavram. Yapay zekâ

Yakın kavramlar. Büyük dil modeli, Yanlılık

Kayıt sınıfı: kuramsal. Kaynaklar: 41

↑ üst: Yapay zekâ

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Yapay zekâ › Çin Odası
Tanım. Kural izleyerek sembol işlemenin anlamayı garanti etmediğini göstermeyi amaçlayan düşünce deneyi.
Örnek. Çince bilmeyen birinin kural kitabıyla Çince sorulara doğru cevap üretmesi.
Dönem. 1980
Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi
Searle'ün 1980 makalesindeki düşünce deneyinin adıdır.
Yedi dil satırı
Türkçe Çin Odası
Antik Yunanca —— Özel ad.
Latince —— Özel ad.
İngilizce Chinese Room
Almanca Chinesisches Zimmer
Fransızca chambre chinoise
Arapça الغرفة الصينية
Boş karşılık notu: Özel ad.
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Yaşam · ikincil Anlam Şemada gör
Üst kavram. Yapay zekâ
Yakın kavramlar. Sözdizimi, Olasılıksal papağan, Turing testi
Karşıt. Sistem yanıtı
Çapraz ilişkiler
- itiraz eder: Turing testi. Çin odası davranışta başarının anlamayı tek başına garanti etmesine itiraz eder. Bu oku Turing'in bütün tartışmasının çürütülmesi diye okumuyoruz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 18
Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 18
↑ üst: Yapay zekâ

4 alt

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Performans

Tanım. Bir sistemin belirli görevlerde ölçülen başarısı.

Örnek. Bir modelin matematik testinde doğru cevap oranı.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

İngilizce perform, Eski Fransızca parfournir "tamamlamak" fiilinden gelir. 21

Yedi dil satırı

Türkçe	performans, başarım
Antik Yunanca	—— Antik dillerde karşılık aranmadı.
Latince	—— Antik dillerde karşılık aranmadı.
İngilizce	performance
Almanca	Leistung
Fransızca	performance
Arapça	أداء (adāʾ)

Boş karşılık notu: Antik dillerde karşılık aranmadı.

Katman. Yaşam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Yapay sistemlerle düşünmek

Alt kavramlar. Karşılaştırma testi, Genelleme, Görev süresi ufku, Turing testi

Yakın kavramlar. Karşılaştırma testi, Turing testi

Yanlış eşdeğer uyarısı. Anlama veya bilinç kanıtı saymak.

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 59 83

↑ üst: Yapay sistemlerle düşünmek

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Performans › Görev süresi ufku

Tanım. Bir sistemin belirli başarı oranıyla tamamlayabildiği görevlerin, uzman insan süresiyle ölçülen uzunluğu.

Örnek. Bir modelin yüzde elli başarıyla bitirebildiği en uzun yazılım görevleri.

Dönem. 2025

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Model Evaluation and Threat Research değerlendirme ekibinin 2025'te önerdiği ölçüdür.

Yedi dil satırı

Türkçe	görev süresi ufku
Antik Yunanca	—— Yeni teknik terim; yerleşik çevirileri yok.
Latince	—— Yeni teknik terim; yerleşik çevirileri yok.
İngilizce	task-completion time horizon
Almanca	—— Yeni teknik terim; yerleşik çevirileri yok.
Fransızca	—— Yeni teknik terim; yerleşik çevirileri yok.
Arapça	—— Yeni teknik terim; yerleşik çevirileri yok.

Boş karşılık notu: Yeni teknik terim; yerleşik çevirileri yok.

Katman. Yaşam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Performans

Yakın kavramlar. Performans, Eyleyicilik

Yanlış eşdeğer uyarısı. Genel yaşam eyleyiciliği ölçüsü saymak.

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 83

↑ üst: Performans

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Performans › Turing testi
Tanım. Makine düşünmesi sorusunun yerine konan davranışsal taklit oyunu.
Örnek. Yazışmada karşıdakinin insan mı makine mi olduğunu ayırt edememek.
Dönem. 1950
Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi
Turing'in 1950 makalesinde "imitation game" adıyla önerildi.
Yedi dil satırı
Türkçe Turing testi, taklit oyunu
Antik Yunanca —— Özel ad.
Latince —— Özel ad.
İngilizce Turing test, imitation game
Almanca Turing-Test
Fransızca test de Turing
Arapça اختبار تورنغ
Boş karşılık notu: Özel ad.
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. Yaşam · ikincil İşleyiş Şemada gör
Üst kavram. Performans
Yakın kavramlar. Performans, Çin Odası
Karşıt. Çin Odası argümanı
Çapraz ilişkiler
- itiraz eder: Çin Odası. Çin odası davranışta başarının anlamayı tek başına garanti etmesine itiraz eder. Bu oku Turing'in bütün tartışmasının çürütülmesi diye okumuyoruz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 18
Kayıt sınıfı: felsefi. Kaynaklar: 59
↑ üst: Performans

4 alt

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Üstbiliş

Tanım. Kendi düşünmesini izleme ve düzenleme.

Örnek. "Bunu bildiğimden emin değilim" diyebilmek.

Dönem. 1970

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Terim John Flavell'in 1970'lerdeki gelişim psikolojisi çalışmalarıyla yerleşmiştir; Yunanca meta "ötesi" ile cognition birleşimidir.

Yedi dil satırı

Türkçe	üstbiliş
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	metacognition
Almanca	Metakognition
Fransızca	métacognition
Arapça	ما وراء المعرفة (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. İşleyiş · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Yapay sistemlerle düşünmek

Alt kavramlar. Güven ayarı, Hata izleme, Eleştirel düşünme, İkili süreç

Yakın kavramlar. Öz bilinç, Güven ayarı, Görev denetimi

Yanlış eşdeğer uyarısı. Öz bilinçle eşitlemek.

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 85 16

↑ üst: Yapay sistemlerle düşünmek

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Üstbiliş › Güven ayarı

Tanım. Güven düzeyinin gerçek doğrulukla uyumu; kalibrasyon.

Örnek. "Yüzde yetmiş eminim" deyip gerçekten on seferin yedisinde haklı çıkmak.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Kalibre, Arapça qālib "kalıp" sözcüğünden Fransızca calibre üzerinden gelir. 21

Yedi dil satırı

Türkçe	güven ayarı, kalibrasyon
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	confidence calibration
Almanca	Kalibrierung
Fransızca	calibration
Arapça	معايرة الثقة (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. İşleyiş · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Üstbiliş

Yakın kavramlar. Üstbiliş, Otomasyona aşırı güven

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 16 9

↑ üst: Üstbiliş

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Üstbiliş › Hata izleme

Tanım. Bir yanıtın yanlış olabileceğini fark etme ve düzeltme süreci.

Örnek. Hesabın sonucu tuhaf görünüp baştan kontrol etmek.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Bilişsel sinirbilim ve psikoloji terimidir; De Neys'in çatışma izleme çalışmaları buraya bağlanır.

Yedi dil satırı

Türkçe	hata izleme
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	error monitoring
Almanca	Fehlerüberwachung
Fransızca	détection d'erreurs
Arapça	مراقبة الأخطاء (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. İşleyiş · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Üstbiliş

Yakın kavramlar. Üstbiliş, Doğrulama

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 85

↑ üst: Üstbiliş

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Üstbiliş › Eleştirel düşünme

Tanım. Bir iddiayı gerekçe, kanıt ve alternatifleri tartarak değerlendirme.

Örnek. Bir haberin kaynağını, yöntemini ve çıkarını sorgulamak.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Eleştiri, Yunanca kritikē "ayırt etme sanatı" sözcüğünün Türkçe karşılığıdır; Kubbealtı Lugatı'na göre eleştir- fiilinden -I ekiyle (eleştir-i) kurulmuştur. Eleştir- fiilinin ele- "elemek" ile bağının kaynağı bu sürümde doğrulanamadı. 52 45

Yedi dil satırı

Türkçe	eleştirel düşünme
Antik Yunanca	—— Modern birleşik terim.
Latince	—— Modern birleşik terim.
İngilizce	critical thinking
Almanca	kritisches Denken
Fransızca	pensée critique
Arapça	التفكير النقدي (modern)

Boş karşılık notu: Modern birleşik terim.

Katman. İşleyiş · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Üstbiliş

Yakın kavramlar. Doğrulama, Yargı

Çapraz ilişkiler

ters ilişkili: Otomasyona aşırı güven. Lee ve arkadaşlarının anketinde güven arttıkça bildirilen eleştirel çaba azaldı; nedensellik gösterilmedi. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 9

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 9 86

↑ üst: Üstbiliş

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Üstbiliş › İkili süreç

Tanım. Hızlı-sezgisel ve yavaş-çözümsel düşünme süreçlerini ayıran kuram ailesi; gündelik adıyla Sistem 1 ve Sistem 2.

Örnek. Bir yüz ifadesini anında okumak ile 17 çarpı 24'ü hesaplamak.

Dönem. 2000–2013

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Stanovich ve West'in 2000'deki "Sistem 1 ve Sistem 2" adlandırmasını Kahneman 2011'de yaygınlaştırdı; Evans ve Stanovich 2013'te "Tip 1 ve Tip 2 süreçler" terimini önerdi.

Yedi dil satırı

Türkçe	ikili süreç
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	dual process
Almanca	Zwei-Prozess-Theorie
Fransızca	double processus
Arapça	المعالجة المزدوجة (modern)

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. İşleyiş · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Üstbiliş

Yakın kavramlar. Sezgisel kestirme, Hata izleme

Yanlış eşdeğer uyarısı. İki ayrı beyin sistemi ya da biri daima yanlış, öteki daima doğru çalışan iki sistem olarak okumak: kuram süreç türlerini ayırır, anatomik bölgeleri değil.

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 33 23 85

↑ üst: Üstbiliş

3 alt

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Eyleyicilik

Tanım. Amaçlara göre eylem başlatma ve sürdürme kapasitesi; İngilizce agency.

Örnek. Sizin adınıza randevu alan ve gerekirse saati değiştiren yazılım.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Latince agere “yapmak, sürmek” fiilinden agens “yapan” ve agentia. İngilizce agency için burada eyleyicilik, felsefe yazınında kimi zaman faillik kullanılır; yazılım bağlamında agent için eyleyici deriz. Ajans sözcüğü kurum anlamına kayabildiği için bu kavramın karşılığı olarak kullanılmıyor. Teknik eyleyicilik derecelidir; ahlaki sorumluluk veya bilinç ona kendiliğinden eklenmez. 51

Yedi dil satırı

Türkçe	eyleyicilik, faillik
Antik Yunanca	—— Antik dillerde soyut ad yoktur.
Latince	—— Antik dillerde soyut ad yoktur.
İngilizce	agency
Almanca	Handlungsfähigkeit
Fransızca	agentivité
Arapça	الفاعلية (al-fāʿiliyya)

Boş karşılık notu: Antik dillerde soyut ad yoktur.

Katman. Yaşam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Yapay sistemlerle düşünmek

Alt kavramlar. Amaç, Planlama, Gözetim

Yakın kavramlar. Niyet, Amaç

Yanlış eşdeğer uyarısı. Ahlaki sorumlulukla eşitlemek.

Kayıt sınıfı: kuramsal. Kaynaklar: 83

↑ üst: Yapay sistemlerle düşünmek

4 alt

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Yanlılık

Tanım. Sistematik bir yöne sapma; yargıda veya veride.

Örnek. Bir modelin belirli meslekleri bir cinsiyetle ilişkilendirmesi.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Yanlı, yan sözcüğünden. İngilizce bias, Eski Fransızca biais "eğik" sözcüğünden gelir. 21

Yedi dil satırı

Türkçe	yanlılık, önyargı
Antik Yunanca	——
Latince	——
İngilizce	bias
Almanca	Verzerrung
Fransızca	biais
Arapça	تَحَيُّز (taḥayyuz)

Katman. İşleyiş · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Yapay sistemlerle düşünmek

Alt kavramlar. Otomasyona aşırı güven, Geri besleme döngüsü, Bilişsel yük devri, Olasılıksal papağan

Yakın kavramlar. Geri besleme döngüsü, Sezgisel kestirme

Çapraz ilişkiler

büyütebilir: Geri besleme döngüsü. Glickman ve Sharot deneylerinde yanlı yapay geri besleme insan yanlılığını büyüttü. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 87

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 87 41

↑ üst: Yapay sistemlerle düşünmek

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Yanlılık › Otomasyona aşırı güven

Tanım. Otomatik sistemin önerisini yeterince denetlemeden kabul etme eğilimi.

Örnek. Navigasyon göle yönlendirse bile yolu izlemek.

Dönem. 1990

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Havacılık ve tıp ergonomisi araştırmalarında 1990'larda yerleşmiş terim.

Yedi dil satırı

Türkçe	otomasyona aşırı güven
Antik Yunanca	—— Modern terim; Arapçada yerleşik karşılık bulunamadı.
Latince	—— Modern terim; Arapçada yerleşik karşılık bulunamadı.
İngilizce	automation bias
Almanca	Automatisierungsbias
Fransızca	biais d'automatisation
Arapça	—— Modern terim; Arapçada yerleşik karşılık bulunamadı.

Boş karşılık notu: Modern terim; Arapçada yerleşik karşılık bulunamadı.

Katman. İşleyiş · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Yanlılık

Yakın kavramlar. Güven ayarı, Yanlılık

Çapraz ilişkiler

ters ilişkili: Eleştirel düşünme. Lee ve arkadaşlarının anketinde güven arttıkça bildirilen eleştirel çaba azaldı; nedensellik gösterilmedi. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 9

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 9 16

↑ üst: Yanlılık

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Yanlılık › Geri besleme döngüsü
Tanım. Bir sistemin çıktısının sonraki girdisini değiştirdiği kapalı ilişki.
Örnek. Bir öneri sisteminin, önerdiklerinize tıkladıkça daha çok benzerini önermesi.
Dönem. 1948
Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi
Terim elektronik ve sibernetikte (Wiener, 1948) yerleşmiştir.
Yedi dil satırı
Türkçe geri besleme
Antik Yunanca —— Modern terim.
Latince —— Modern terim.
İngilizce feedback loop
Almanca Rückkopplung
Fransızca boucle de rétroaction
Arapça التغذية الراجعة (modern)
Boş karşılık notu: Modern terim.
≈ yaklaşık karşılık. T tarihsel karşılık; dönem veya metin belirtilmelidir. ! yanıltıcı eşdeğer riski. — ilgili kayıt ve bağlam için karşılık verilmemiş. İşaretsiz hücre tam eşdeğer sayılmaz.
Katman. İşleyiş · ikincil Yaşam Şemada gör
Üst kavram. Yanlılık
Yakın kavramlar. Duyusal-eylem döngüsü, Yanlılık
Çapraz ilişkiler
- büyütebilir: Yanlılık. Glickman ve Sharot deneylerinde yanlı yapay geri besleme insan yanlılığını büyüttü. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 87
Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 87
↑ üst: Yanlılık

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Yanlılık › Bilişsel yük devri

Tanım. Bilişsel bir işi dış araca bırakma.

Örnek. Telefon numaralarını ezberlemek yerine rehbere kaydetmek.

Dönem. 2011

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Yirmi birinci yüzyıl bilişsel psikolojisinde yerleşmiş terim; Sparrow ve arkadaşlarının 2011 çalışması etkili bir başlangıç oldu.

Yedi dil satırı

Türkçe	bilişsel yük devri
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	cognitive offloading
Almanca	kognitive Entlastung
Fransızca	délestage cognitif
Arapça	—— Modern terim.

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. İşleyiş · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Yanlılık

Yakın kavramlar. Dışsal bellek, Dış araç

Yanlış eşdeğer uyarısı. Her devrin beceri kaybı olduğunu varsaymak.

Çapraz ilişkiler

etkileyebilir: Öğrenme. Bastani saha deneyinde koruyucusuz araç kullanımı araçsız sınavda kayıpla ilişkiliydi. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 56

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 30 56

↑ üst: Yanlılık

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Yanlılık › Olasılıksal papağan

Tanım. Dil modellerini anlama gönderme yapmadan biçim diken sistemler olarak niteleyen benzetme.

Örnek. Akıcı ama kaynağı olmayan bir cevap.

Dönem. 2021

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Bender ve arkadaşlarının 2021 makalesinin başlığından. Stokastik, Yunanca stochastikos "hedefe nişan alan, tahmin eden" sözcüğündendir. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	olasılıksal papağan
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	stochastic parrot
Almanca	stochastischer Papagei
Fransızca	perroquet stochastique
Arapça	—— Modern terim.

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. Anlam · ikincil İşleyiş Şemada gör

Üst kavram. Yanlılık

Yakın kavramlar. Büyük dil modeli, Çin Odası, Biçim (form)

Çapraz ilişkiler

itiraz eder: Büyük dil modeli. Bender ve arkadaşları dil modelini verisi, anlam ilişkisi ve kullanım koşullarıyla tartışır. Papağan benzetmesi savın tamamını veya bütün sistemler için tek hükmü taşımaz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 41

Kayıt sınıfı: kuramsal. Kaynaklar: 41

↑ üst: Yanlılık

4 alt

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Doğrulama

Tanım. Bir iddiayı bağımsız kaynak veya yöntemle sınama.

Örnek. Bir yapay zekâ özetindeki alıntıyı özgün metinde bulmak.

Dönem. Eski Türkçe

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Doğru, Eski Türkçe toğru "düz, doğru" sözcüğünden. Arapça taḥaqquq, ḥaqīqa ile aynı ḥ-q-q kökündendir. 44 14

Yedi dil satırı

Türkçe	doğrulama
Antik Yunanca	——
Latince	verificatio
İngilizce	verification
Almanca	Überprüfung
Fransızca	vérification
Arapça	تَحَقُّق (taḥaqquq)

Katman. İşleyiş · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Yapay sistemlerle düşünmek

Alt kavramlar. Kaynak kökeni, Belirsizlik, Yeniden üretilebilirlik, Epistemik orkestrasyon

Yakın kavramlar. Kanıt, Kaynak kökeni, Eleştirel düşünme

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 9 16

↑ üst: Yapay sistemlerle düşünmek

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Doğrulama › Kaynak kökeni

Tanım. Bir bilginin nereden geldiğinin ve nasıl aktarıldığının kaydı.

Örnek. Bir fotoğrafın ilk kimin tarafından çekildiğini izlemek.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Tarihsel sözlük tanığı

Fransızca provenir "gelmek" fiilinden; sanat tarihinde eserin sahiplik geçmişi için kullanılır. 50

Yedi dil satırı

Türkçe	kaynak kökeni
Antik Yunanca	—— Antik dillerde karşılık aranmadı.
Latince	—— Antik dillerde karşılık aranmadı.
İngilizce	provenance
Almanca	Provenienz
Fransızca	provenance
Arapça	مصدر المعلومة

Boş karşılık notu: Antik dillerde karşılık aranmadı.

Katman. İşleyiş · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Doğrulama

Yakın kavramlar. Doğrulama, Tanıklık

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 50

↑ üst: Doğrulama

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Doğrulama › Yeniden üretilebilirlik

Tanım. Aynı yöntemle bağımsız olarak aynı sonuca ulaşılabilmesi.

Örnek. Bir deneyin başka bir laboratuvarda tekrarlanması.

Dönem. 2011–2018

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Bilim felsefesi ve metodoloji terimidir. Sparrow ve arkadaşlarının 2011 bulgusunun 2018 tekrar projesinde tekrarlanamaması bu kavramın önemini gösterir.

Yedi dil satırı

Türkçe	yeniden üretilebilirlik, tekrarlanabilirlik
Antik Yunanca	—— Modern terim.
Latince	—— Modern terim.
İngilizce	reproducibility, replicability
Almanca	Reproduzierbarkeit
Fransızca	reproductibilité
Arapça	قابلية التكرار

Boş karşılık notu: Modern terim.

Katman. İşleyiş · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Doğrulama

Yakın kavramlar. Bilimsel yöntem, Doğrulama

Kayıt sınıfı: deneysel literatür. Kaynaklar: 34 30

↑ üst: Doğrulama

Düşünme › Yapay sistemlerle düşünmek › Doğrulama › Epistemik orkestrasyon

Tanım. Soruyu bölme, neyin araca verileceğini seçme, doğrulama kurma ve sorumluluğu üstlenme becerisi.

Örnek. Bir modelin çıktısını üç bağımsız kaynakla karşılaştırıp kararı kendiniz vermek.

Dönem. köken kaydında dönem bilgisi yok (Ek D)

Köken ve terim tarihi Modern terim tarihi

Bu çalışmanın önerdiği terimdir. Epistemik Yunanca epistēmē "bilgi"; orkestrasyon Yunanca orchēstra "koro alanı" sözcüğünden gelen müzik terimidir. 52

Yedi dil satırı

Türkçe	epistemik orkestrasyon
Antik Yunanca	—— Bu çalışmanın önerdiği terim; başka dillerde yerleşik karşılığı yoktur.
Latince	—— Bu çalışmanın önerdiği terim; başka dillerde yerleşik karşılığı yoktur.
İngilizce	epistemic orchestration
Almanca	—— Bu çalışmanın önerdiği terim; başka dillerde yerleşik karşılığı yoktur.
Fransızca	—— Bu çalışmanın önerdiği terim; başka dillerde yerleşik karşılığı yoktur.
Arapça	—— Bu çalışmanın önerdiği terim; başka dillerde yerleşik karşılığı yoktur.

Boş karşılık notu: Bu çalışmanın önerdiği terim; başka dillerde yerleşik karşılığı yoktur.

Katman. İşleyiş · ikincil Yaşam Şemada gör

Üst kavram. Doğrulama

Yakın kavramlar. Doğrulama, Üstbiliş, Sorumluluk

Yanlış eşdeğer uyarısı. İstem yazma becerisine indirgemek.

Çapraz ilişkiler

çalışma önerisi: Sorumluluk. Bilgiyle çalışırken kararı gerekçelendirme ve kontrol rollerini açıklamayı öneriyoruz. Kullanıcı, tasarımcı, sağlayıcı ve kurumun sorumluluğu tek bir kişiye indirgenmez. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 9

Kayıt sınıfı: çalışma tanımı. Kaynaklar: 9

↑ üst: Doğrulama

Ağaç dışındaki ek kavramlar

Gedanc Eski Yüksek Almanca; Heidegger'e göre anma, bellek ve şükranı birlikte içeren sözcük.

Tanım. Eski Yüksek Almanca; Heidegger'e göre anma, bellek ve şükranı birlikte içeren sözcük.

Örnek. Heidegger'in Denken–Danken bağı.

Köken ve terim tarihi

Denken, danken ve Gedanke aynı Cermen ailesindedir; ortak kökten ortak öz çıkarılması Heidegger'in felsefi yorumudur. 21 48

Kaynaklar: 8

Cogito Descartes'ın "düşünüyorum, öyleyse varım" çıkarımı.

Tanım. Descartes'ın "düşünüyorum, öyleyse varım" çıkarımı.

Örnek. Meditasyonlar II.

Köken ve terim tarihi

Latince cogitare "zihinde evirip çevirmek", co- ve agitare'den. 51

Kaynaklar: 43

Eliminatif materyalizm Gündelik zihin kategorilerinin olgun sinirbilimle değişeceğini veya ortadan kalkacağını sa

Tanım. Gündelik zihin kategorilerinin olgun sinirbilimle değişeceğini veya ortadan kalkacağını savunan görüş.

Örnek. İnanç ve arzu kavramlarının terk edileceği öngörüsü.

Köken ve terim tarihi

Latince eliminare "eşikten dışarı atmak". 51

Kaynaklar: 19

Küresel nöronal çalışma alanı Bilginin beynin geniş bölgelerine yayımlanıp kullanılabilir olduğunda bilinçli olduğunu ön

Tanım. Bilginin beynin geniş bölgelerine yayımlanıp kullanılabilir olduğunda bilinçli olduğunu öneren kuram.

Örnek. Bir uyarıcının birden "fark edilmesi" (ateşlenme).

Köken ve terim tarihi

Baars'ın 1988 "küresel çalışma alanı" kuramının Dehaene ve Changeux tarafından sinirsel sürümüdür.

Kaynaklar: 63 7

Bütünleşik bilgi kuramı Bilinci bir sistemin içsel nedensel bütünleşmesiyle (Φ) ilişkilendiren kuram.

Tanım. Bilinci bir sistemin içsel nedensel bütünleşmesiyle (Φ) ilişkilendiren kuram.

Örnek. Arka korteksteki bağlantı örüntülerinin önemi.

Köken ve terim tarihi

Giulio Tononi'nin 2004'ten beri geliştirdiği kuram; dördüncü sürümü 2023'te yayımlandı.

Kaynaklar: 88 7

Arzulanan zorluk Kısa vadede öğrenmeyi yavaşlatan ama kalıcılığı artıran uygun zorluk.

Tanım. Kısa vadede öğrenmeyi yavaşlatan ama kalıcılığı artıran uygun zorluk.

Örnek. Cevaba bakmadan önce hatırlamaya çalışmak.

Köken ve terim tarihi

Robert Bjork'un 1994 önerisi.

Kaynaklar: 38

Biçim (form) Simgelerin anlamdan bağımsız dizilişi; Bender ve Koller'in anlamla karşıtlık içinde kullan

Tanım. Simgelerin anlamdan bağımsız dizilişi; Bender ve Koller'in anlamla karşıtlık içinde kullandığı terim.

Örnek. Bilinmeyen bir dilde yazılmış ama düzgün dizilmiş bir metin.

Köken ve terim tarihi

Latince forma; Bender ve Koller 2020. 51

Kaynaklar: 72

Süreç ontolojisi Benlik ve zihni tözden çok olay ve ilişki olarak gören görüşler.

Tanım. Benlik ve zihni tözden çok olay ve ilişki olarak gören görüşler.

Örnek. Budist anattā, Whitehead.

Köken ve terim tarihi

Latince processus "ilerleme". 51

Kaynaklar: 65

Nitelik (qualia) Yaşantının öznel nitelikleri.

Tanım. Yaşantının öznel nitelikleri.

Örnek. Kırmızının kırmızılığı.

Köken ve terim tarihi

Latince qualis "nasıl bir" sözcüğünün çoğulu; felsefe terimi olarak C. I. Lewis 1929. 51

Kaynaklar: 12 11

Derinlik Bir kavramı yerleştirirken neyi öne çıkarıyoruz?

Her sınıflandırma bazı ilişkileri daha görünür yapıyor. Üstbilişi yapay sistemlerle düşünmek dalına koyduğumuzda, araç kullanırken kendi düşünmemizi kontrol etme sorununu öne çıkarıyoruz. Aynı kavramı süreçler dalında ele alsaydık, öğrenme ve karar verme içindeki rolü daha görünür olabilirdi. İki yerleştirme arasındaki farkı, birinin kavramın gerçek yeri olduğunu söyleyerek çözemeyiz.

Çapraz bağlantılar, tek bir başlangıç yeri seçmenin kaybettirdiği ilişkilerin bir kısmını görünür kılıyor. Fakat her anlam farkını ve her tarihsel kullanımı haritaya sığdırmıyor. Ağaç, araştırmanın yerine geçmiyor; araştırmada nereden başlayabileceğimizi gösteriyor.

Köken kayıtlarında da benzer bir dikkat gerekiyor. Tarihsel bir sözcüğün tanıklığı, modern bir terimin yerleşme tarihi ve doğrulayamadığımız bir köken bilgisi ayrı durumlar. Teknik terimler için terim tarihi alanını kullanıyoruz; sözcüğün kökenini araştırmış gibi davranmıyoruz. Eksik kayıtları da eksik köken envanterinde görünür tutuyoruz. Bir hücrenin dolu olması doğruluğun, boş olması kavramın önemsizliğinin ölçüsü değil.

Bu ağacı tamamlanmış bir sınıflandırma olarak görmüyoruz. Yeni bir kaynak, daha iyi bir örnek veya anlamlı bir itiraz, kaydın tanımını ve ilişkilerini değiştirebilir. Önemli olan değişikliğin gerekçesini izleyebilmek: hangi kullanım eklendi, hangi eşdeğerden vazgeçildi, bir kavramın dalı neden değişti? Böylece sonraki okur yalnızca son hâli değil, o hâle nasıl geldiğimizi de değerlendirebilir.

Kendi çıkarımınız için

Sık kullandığınız bir kavramı seçtiğinizde, kayıttaki tanım sizin kullanımınızla nerede örtüşüyor, nerede ayrılıyor?
Bir kavramı başka bir dala yerleştirseydiniz hangi ilişkileri daha görünür, hangilerini daha az görünür kılardınız?
Haritada bulunmayan bir kavram önerecek olsanız, onu hangi örnekle açıklar ve mevcut hangi kavramlarla ilişkilendirirdiniz?

06Dil ve anlam

Çekirdek kavramlar ve birbirine atıf yapan kümeler

Neden bu bölüm var

Bir metinde faal akıl kavramıyla karşılaştığımızda, sözlüğe bakmak tek başına yeterli olmayabilir. Yazarın akıl derken neyi kastettiğini, faal aklı insanın aklıyla nasıl ilişkilendirdiğini ve bu ayrımı kimlerden devraldığını da anlamamız gerekir. Tek bir terimi açıklamak için birden fazla kavrama ve metne gitmemizin nedeni bu.

Bu bölümde beş kavram kümesini birlikte okuyoruz. Tirmizî'nin iç idrak halkalarından Yunan, İslam ve Latin akıl kuramlarına; kalbin farklı dillerdeki kullanımlarından Kant'ın yetilerine ve çağdaş zihin tartışmalarına geçiyoruz. Her kümede, bir kavramı anlamak için hangi komşu kavramlara ihtiyaç duyduğumuzu açıklamaya çalışıyoruz.

Kümeler arasında bazen belgelenebilir bir aktarım, bazen çeviri tercihi, bazen de bizim kurduğumuz bir karşılaştırma var. Bunlar aynı türden bağlantılar değil. Akıl, nous, ʿaql, intellectus ve Vernunft sözcüklerini yan yana yazmamız, hepsinin aynı şeyi anlattığını veya doğrudan birbirinden türediğini göstermez.

Bölümün sonunda yalnızca terimlerin kısa tanımlarını değil, neden birlikte okunmaları gerektiğini de görebilmenizi istiyoruz. Bütün atıf zincirlerini burada tüketmiş saymıyoruz; öne çıkan ilişkileri açıklıyor, ayrıntılı kavram ve kaynak kayıtlarına geçiş bırakıyoruz.

Şemanın ilişkisi: Düz çizgi: çeviri karşılığı (yönsüz). Düz ok: belgelenebilir aktarım ve yorum; kavram aktarılırken değişebilir. Noktalı çizgi: bizim karşılaştırmamız; ortak köken ya da aynı kuram anlamına gelmez. Kesikli çizgi: iki kavram farklı soru sorar, karşıtlık değil. Şemada olmayan bağlar, örneğin faal akıl ile Kant'ın Vernunft'u, kurulmadı.

Kısaca

Bir tarifte geçen mayayı anlamak için hamurla ne yaptığını da bilmek gerekir; kavramlarda da benzer bir ilişki var. Faal aklı, insanın bilmesiyle kurduğu bağı açıklamadan tanımlamak güçleşiyor. Bu yüzden kavramları kümeler hâlinde okuyor; aralarındaki ilişkinin aktarım mı, çeviri mi, yoksa karşılaştırma mı olduğunu ayrıca belirtiyoruz.

Açıklama

Küme A: Tirmizî'nin iç idrak halkaları

Hakîm et-Tirmizî'nin Beyânü'l-fark beyne's-sadr ve'l-kalb ve'l-fuâd ve'l-lübb adlı eserinde iç idrak, iç içe geçen dört halka üzerinden açıklanıyor.40 Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi ölüm tarihini hicrî 320, miladî 932 olarak kaydediyor; önceki sürümlerdeki yaklaşık 910 tarihini bu kayıtla düzelttik.78

Halka	Tirmizî'nin yorumunda hangi anlamı taşıyor?
Sadr	Göğüs. İslam nuruyla ilişkilendiriliyor; vesvesenin de ulaşabildiği dış halka.
Kalb	İman, takva ve sevgiyle ilişkilendirilen merkez.
Fuâd	Marifet ve görmeyle ilişkilendirilen iç halka.
Lübb	Tevhid nuruyla ilişkilendirilen en iç halka; özün özü.

Bu terimlerin Kur'an sözvarlığıyla ilişkisi, onları dört halka olarak sıralayan şemanın da doğrudan Kur'an'da verildiği anlamına gelmiyor. Sıralama Tirmizî'nin tasavvufi yorumu. Aynı nedenle bu halkaları dört beyin bölgesine veya ölçülmüş dört bilişsel aşamaya çevirmiyoruz.

Akıl çevresindeki diğer sözcükler de bu okumayı genişletiyor. Nühâ ve hicr, alıkoyma ve sınırlandırma anlamlarıyla ilişkilendiriliyor; basîret ise görme anlamı taşıyan basar köküyle bağlantılı.54 14 Bu kökler, kavramların hangi imgelerle anlatıldığını görmemize yardımcı oluyor. Aklın işleyişini yalnızca sözcük kökeninden çıkarmamıza yetmiyor.

Düşünmeyle ilgili fiiller de tek bir genel işlemin farklı adları gibi okunmamalı. Taakkul akletmeyi, tefekkür düşünmeyi ve ilişkileri araştırmayı, tedebbür bir işin sonucunu gözeterek değerlendirmeyi anlatan kullanımlara sahip. Tezekkür hatırlama ve anmayla; nazar bakma ve incelemeyle; i'tibâr ise gözlenenden hareketle sonuç çıkarma ve ibret almayla ilişkilendiriliyor.69 Buradaki açıklamalar anlam alanlarına giriş niteliğinde; belirli bir ayette veya düşünürün eserinde ne anlatıldığını anlamak için kullanım bağlamına dönmek gerekiyor.

Küme B: Nous, faal akıl ve intellectus

Nous sözcüğü farklı Yunan düşünürlerinde aynı işi yapmıyor. Anaxagoras'ta evrendeki düzenle ilişkilendiriliyor. Platon'un metinlerinde düşünsel kavrayış ve idealara yönelişle birlikte ele alınıyor. Aristoteles'in De Anima metninde ise bilme imkânıyla bu imkânın etkinleşmesi arasındaki ayrım öne çıkıyor.31

Aristoteles, formları alabilen aklı henüz üzerine yazılmamış bir tabletle; etkinleştiren aklı ise renkleri görünür kılan ışıkla karşılaştırıyor. Etkin akla verdiği ayrıklık, etkilenmezlik ve ölümsüzlük niteliklerinin nasıl anlaşılması gerektiği, sonraki yorumların önemli tartışmalarından biri. Bu kısa pasajı, bütün yorumcuların üzerinde anlaştığı ayrıntılı bir akıl kuramı gibi sunmuyoruz. Metafizik metnindeki kendini düşünen düşünceyle özdeşleştirilmesini de doğrudan Aristoteles'in burada söylediği sonuç olarak almıyoruz.

Plotinos'ta Nous, Bir'den başlayan taşma düzeninde yer alıyor; Ruh da bu düzende Nous'la ilişkilendiriliyor.79 Stoacıların evrenin düzenini açıklarken kullandığı logos da karşılaştırmaya katılabilir. Ancak nous ile logos, aynı felsefi sorunun değişmeden kullanılan iki adı değil. Hangi düşünürde hangi rolü üstlendiklerini ayrı açıklamak gerekiyor.

Fârâbî, Risâle fi'l-ʿakl eserinde önce akıl sözcüğünün altı kullanımını ayırıyor. İnsan aklını ele alırken bilkuvve, bilfiil ve müstefâd akıl ayrımları üzerinden ilerliyor; faal akıl bu bilme sürecini mümkün kılan ayrı bir ilke olarak yer alıyor.53 Dolayısıyla dört terimi, bir kişinin sırayla çıkacağı dört eşit basamak gibi dizmek yeterli değil. Faal aklın vahiy ve Cebrail ile ilişkilendirilmesi, Fârâbî'nin bilme açıklamasını nübüvvet anlayışıyla birlikte kurmasının parçası.

İbn Sînâ'da tümel formların kazanılması yine faal akılla ilişkilendiriliyor. Uçan insan düşünce deneyinde ise dış duyusal deneyimin askıya alındığı bir durumda kişinin kendi varlığının farkında olup olmayacağı sorgulanıyor. İbn Sînâ bunu nefsin kendini bilmesi ve bedenden ayrılığına ilişkin görüşleri için kullanıyor.39 61 Bu, laboratuvarda yapılmış bir deney değil; sonucu, düşünce deneyinin varsayımlarıyla birlikte değerlendirilmesi gereken felsefi bir argüman.

Latin gelenekte intellectus agens ve intellectus possibilis ayrımlarıyla tartışma sürüyor. Aquinas'ın İbn Rüşd yorumuna itirazı, bütün insanlar için ortak bir mümkün akıl kabul edilip edilemeyeceği ve aklın bireysel ruhla nasıl ilişkilendirileceği etrafında kuruluyor. Böylece kavramın aktarılması yalnızca dilinin değişmesiyle sonuçlanmıyor; aynı terim üzerinden savunulan görüş de değişebiliyor.

Küme C: Lev ve kardia

İbranice lev ve levav sözcüklerinin kullanımları yalnızca anatomik kalbi veya duyguyu anlatmakla sınırlı değil. Düşünme, irade ve değerlendirmeyle ilgili bağlamlarda da kullanılıyor.75 Bu yüzden bir çeviride seçilen karşılık, metnin hangi yönünün öne çıktığını değiştirebiliyor.

Atlasın Özdeyişler 15:14 için tuttuğu karşılaştırmada, Jewish Publication Society'nin 1985 çevirisindeki mind ile Kitabı Mukaddes Şirketi'nin Yeni Çeviri'sindeki yürek tercihleri yan yana yer alıyor.80 82 Buradan İbranicede zihin için hiçbir ayrı sözcük bulunmadığı sonucunu çıkarmıyoruz. Örneğin gösterdiği şey daha sınırlı: aynı kaynak sözcüğün bilişsel kullanımını çevirmenler farklı karşılıklarla görünür kılabiliyor.

Lev'in Yunanca aktarımında kardia önemli bir karşılık. Fakat Yunanca metinlerle İbranice metinler arasındaki ilişkiyi, sözcüklerin birebir yer değiştirmesi gibi okuyamayız. Yasa'nın Tekrarı 6:5'te levav, nefeş ve meod ile ifade edilen üçlü düzen; Markos 12:30'da kardia, psychē, dianoia ve ischys olarak dört terimle karşımıza çıkıyor.81 77 İki pasajı karşılaştırırken aktarımın yanında metin türünü ve kullanım bağlamını da hesaba katmak gerekiyor.

Bu örnekler farklı metinlerde kavram düzeninin nasıl kurulduğunu araştırmamıza yardımcı oluyor. Tek başlarına bir kültürün daha bütüncül, başka bir kültürün daha parçalı düşündüğünü göstermezler. Kutsal metin pasajları ilgili bölümde, kaynak metin ve çeviri ayrımı korunarak okunmalı; buradaki açıklama o okumaya kavramsal bir giriş.

Küme D: Kant'ın yetileri

Kant'ın duyarlık, anlama yetisi ve akıl ayrımı, bu sözcükleri neden tek bir genel zihin adı altında toplamamamız gerektiğini gösteriyor. Duyarlık, yani Sinnlichkeit, nesnelerin bize sezgi yoluyla verilmesiyle ilgili. Anlama yetisi, yani Verstand, kavramlar ve kategoriler aracılığıyla deneyimdeki nesneleri düşünmemize katılıyor. Akıl, yani Vernunft, bilgiyi ilkeler altında birliğe taşıma ve koşulsuz olanı arama yönünde ele alınıyor.3 49

Burada duyu verisinin bir noktada bitip kavramın sonraki noktada başladığı üç aşamalı bir işlem şeması kurmuyoruz. Kant'ın sorusu, deneyim ve bilginin mümkün olmasında bu yetilerin nasıl birlikte rol aldığı. Sezginin kavramdan, kavramın da deneyimde kendisine verilebilecek içerikten koparılması, açıklamanın bir tarafını eksik bırakıyor.

Ruh, dünya ve Tanrı ideleri, aklın bu bütünlük arayışında ortaya çıkan önemli başlıklar. Bunları, deneyimde karşılaştığımız nesnelerle aynı yoldan bilinebilen nesneler gibi kullanamayız. Akıl ilkeleri ararken kendi sınırlarını da sorgulamak zorunda. Ahlak yasasıyla ilişkisi ise aklın pratik kullanımı bağlamında ayrıca ele alınmalı; teorik bilgi açıklamasına tek cümlede eklenmiş bir görev gibi değil.

Çevirideki sorun, Türkçe, İngilizce veya Fransızcanın bu ayrımı yapamaması değil. Hangi karşılığın seçildiğini izlemeyince farklı yetilerin tek bir akıl veya anlama adı altında birbirine karışabilmesi. Anlama yetisi, understanding ve entendement gibi karşılıklar bu ayrımı taşımaya yardım ediyor. İmgelem de Kant'ta sentez tartışmasının parçası; İbn Sînâ'nın iç duyular açıklamasındaki imgelemle karşılaştırılabilir, fakat aynı kuramın değişmemiş bir öğesi sayılmaz.

Küme E: Genişletilmiş zihin, yaşantı ve ikili süreçler

Clark ve Chalmers'ın genişletilmiş zihin tartışmasında Inga müzenin adresini belleğinden hatırlıyor; Otto ise düzenli kullandığı defterine bakıyor. Yazarlar, belirli koşullarda bu defterin yalnızca dışarıdaki bir yardım değil, Otto'nun bilişsel düzeninin parçası sayılabileceğini savunuyor.4 Bir aracın kullanılıyor olması tek başına yeterli değil; kişinin ona erişme, güvenme ve onu kendi işleyişine katma biçimi de önemli.

Chalmers'ın bilincin zor problemi dediği soru ise başka bir ayrımı açıyor. Dikkat, bellek, ayrım yapma veya bilgiye erişme gibi işlevleri açıklamakla, bu işleyişin neden öznel bir yaşantıyla birlikte bulunduğunu açıklamak aynı görev olmayabilir.12 Kolay problemler adı, ilk gruptaki araştırmaların zahmetsiz olduğu anlamına gelmiyor. İşlevsel açıklamanın türünü, yaşantıyı açıklama sorunundan ayırıyor.

Nagel'in yarasa olmak nasıl bir şeydir sorusu da birinci şahıs deneyiminin dışarıdan açıklanmasıyla ilgili güçlüğü gündeme getiriyor.11 Bunları, içinde kesinlikle indirgenemez bir çekirdek bulunan bir zihin keşfedilmiş gibi aktarmıyoruz. Tartışılan, işlevlerin açıklanmasının yaşantı sorusunu da cevaplayıp cevaplamadığı.

Dolayısıyla genişletilmiş zihinle zor problem birbirinin karşıtı değil. İlki bilişsel bir faaliyetin hangi insan–araç düzeninde gerçekleşebileceğini; ikincisi öznel deneyimin nasıl açıklanacağını soruyor. Dört katmanlı okumamızda dış araçların kullanımını İşleyiş ve Yaşam'da, fiziksel taşıyıcısını Beden'de inceleyebiliriz. Fenomenal yaşantıyı ayrıca belirtmemiz de soruyu görünür tutmak için; hangi metafizik cevabın doğru olduğunu şemayla belirlemek için değil.

İkili süreç kuramları bu kümeye bir başka araştırma sorusu ekliyor. Sistem 1 ve Sistem 2 adlarıyla yaygınlaşan anlatımda otomatik ve sezgisel işleyişle, daha fazla çaba ve kontrol gerektiren işleyiş karşılaştırılıyor.33 Bunları iki ayrı beyin organı veya biri daima yanlış, öteki daima doğru çalışan iki kişi gibi düşünmemeliyiz.

Evans ve Stanovich, süreçleri tanımlayan özelliklerle onlara çoğu zaman eşlik eden özelliklerin ayrılmasını öneriyor.23 De Neys ve Glumicic'in çalışması da bazı yanlış yanıtlarda çatışmanın yine de fark edilebildiğine işaret ediyor.85 Bu bulguyu bütün sezgilerin doğru olduğu veya iki süreç arasında hiçbir ayrım bulunmadığı sonucu olarak kullanmıyoruz. Basit iki kutulu anlatımın, araştırmanın bütün ayrıntısını taşımadığını gösteriyor.

Bellek ve imgelem bu kümelere nasıl katılıyor?

Belleği yalnızca düşünmenin depolanmış malzemesi olarak ele almak bazı kullanımları dışarıda bırakabilir. Heidegger'in düşünme ve anma ilişkisi, hatırlamanın düşünmedeki yerini başka bir yönden açıyor.8 İmgelem ise İbn Sînâ'nın iç duyularında ve Kant'ın sentez açıklamasında farklı kuramsal roller üstleniyor. Bu bağlantıları korumamızın nedeni, aynı sözcüğün farklı metinlerde hangi işi yaptığını karşılaştırabilmek.

Derinlik Kümeleri hangi ölçüyle karşılaştırıyoruz?

Fuâd ile lev'i karşılaştırabiliriz; fakat ortak dil kökeni veya birebir aynı kavram olduklarını varsayamayız. Belirli metinlerde görme, bilme ve kalple ilgili kullanım benzerliklerini göstermek, bütün gelenekleri tek bir insan anlayışında birleştirmekten daha sınırlı bir iş.

Faal akılla Kant'ın Vernunft'unu karşılaştırırken de aynı dikkat gerekiyor. Fârâbî ve İbn Sînâ'daki faal akıl, aklın bilmesini açıklayan metafizik düzen içinde yer alıyor. Kant'ın Vernunft'u ise kişinin akıl yetisi ve bu yetinin kullanımıyla ilgili. İkisini bireysel aklın üstünde duran aynı ilkenin iki sürümü diye anlatırsak, karşılaştırmak istediğimiz farkı daha baştan sileriz.

Tirmizî'nin iç idrak halkalarıyla genişletilmiş zihin tezini içe ve dışa hareket eden iki karşıt görüş gibi okumak da benzer bir sorun yaratıyor. Biri manevi idraki açıklayan bir tasavvuf metni, öteki bilişsel süreçlere dış araçların hangi koşullarda katılabileceğini sorgulayan bir argüman. Aynı faaliyeti ölçüp ters sonuçlar elde etmiş değiller.

Heidegger'in düşünme biçimlerini, Kant'ın yetilerini, nazarî ve amelî aklı, ikili süreç kuramlarını birlikte okumak yararlı olabilir. Ancak hepsinin aynı ikili ayrımı bulduğunu söylemek için yeterli değil. Önce hangi soruya cevap verdiklerini, ayrımı hangi gerekçeyle kurduklarını ve neyi dışarıda bıraktıklarını açıklamak gerekir.

Bu yüzden çapraz bağlantıları, ilişkinin türü ve gerekçesiyle birlikte tutuyoruz. Belgelenmiş bir aktarım varsa metni ve yönünü; çeviri karşılaştırması varsa sürümü ve pasajı; bizim yorumumuz varsa karşılaştırmayı hangi amaçla yaptığımızı belirtmeliyiz. Benzer sözcüklerden aynı kurama, birlikte okunan kuramlardan bağımsız doğrulamaya kendiliğinden geçmiyoruz.

Kendi çıkarımınız için

Bir kavramı anlamak için başka kavramlara dönmek zorunda kaldığınız bir okuma hatırlıyor musunuz? Hangi bağlantı açıklamayı gerçekten ilerletti?
Kalp veya akıl sözcüğünü başka bir dildeki karşılığıyla birlikte okuduğunuzda, hangi anlam korunuyor, hangisi geri planda kalıyor?
Otto'nun defterini kendi not uygulamanızla karşılaştırsanız, kullanım düzeninizde hangi benzerlikleri ve farkları görürsünüz?

07Dil ve anlam

Kavramsal çeviri matrisi: yedi dil

Neden bu bölüm var

Bir metinde "akıl" sözcüğüyle karşılaştığımızda anlamı bildiğimizi düşünürüz. Metnin başka bir dildeki karşılığına baktığımızda ise aynı sözcüğün yerine birkaç farklı terimin kullanıldığını görürüz. Burada mesele yalnızca doğru sözcüğü bulmak değildir. Yazar hangi yetiden söz ediyor, hangi ayrımı yapıyor, bu terimi hangi gelenek içinde kullanıyor? Çeviri tercihini bunları anlamaya çalışarak yapabiliriz.

Bu bölümde 27 kavramı Türkçe, Antik Yunanca, Latince, İngilizce, Almanca, Fransızca ve Arapça karşılıklarıyla yan yana getiriyoruz. Amacımız, her dilde birbirinin yerine geçebilecek sözcükler bulmak değil; benzer soruların hangi terimlerle ele alındığını karşılaştırmak. Bölüm sonunda tabloyu bir başlangıç olarak kullanabilir, hangi karşılığı seçmeden önce metne ve döneme dönmeniz gerektiğini görebilirsiniz.

Şemadaki merkez, karşılaştırdığımız kavram kaydını temsil ediyor. Bu merkezde yedi dilin paylaştığı değişmez bir anlam bulunduğunu varsaymıyoruz. Çevresindeki bağlantılar da sözcüklerin birbirinden türediğini göstermiyor; yalnızca aynı kayıt üzerinden yaptığımız karşılaştırmayı görünür kılıyor.

Şemanın ilişkisi: Merkez, karşılaştırılan kavram kaydıdır; yedi dilin paylaştığı değişmez bir anlam ya da ortak öz göstermez. Çizgiler yalnız aynı kayıt üzerinden yapılan karşılaştırmayı gösterir; diller arasında türeme oku yoktur. Ödünçleme, ortak köken ve çeviri karşılığı tabloda ve kayıtlarda ayrı etiketlenir.

Kısaca

"Aklını kullan" ile "aklında tut" cümlelerindeki "akıl" aynı işi görmez: biri düşünerek karar vermeye, öteki hatırlamaya çağırır. İngilizcede reason, intellect ve mind arasında seçim yaparken de cümlenin ne söylediğine bakmamız gerekir. Bu tablo seçenekleri gösterir; hangi seçeneğin yerinde olduğunu metnin bağlamıyla birlikte değerlendirmemize yardım eder.

Açıklama

Tabloyu nasıl okuyacağız?

Her satır kavram ağacındaki bir kayda bağlıdır. Satırdaki kavram bağlantısını açtığımızda köken açıklamasına ve kaynaklarına ulaşabiliriz. Aynı hücrede birden fazla sözcük bulunması, bunların her metinde birbirinin yerine kullanılabileceği anlamına gelmez. Örneğin "bilgi" satırındaki Fransızca savoir ve connaissance ile Arapça ʿilm ve maʿrifa, karşılaştırılabilecek bir alan gösterir; bu iki dilin bilgiyi aynı biçimde ayırdığını göstermez.

Yunanca ve Arapça sözcüklerin özgün yazımlarını koruyor, yanlarına Latin harfli çevriyazılarını ekliyoruz. Çevriyazı, farklı alfabelerdeki yazıyı Latin harfleriyle göstermeye yarar; sözcüğün anlamını açıklamaz. Anlam ve kullanım notlarını bu nedenle kavram kaydıyla birlikte okumak gerekir.

Yunanca için Liddell–Scott–Jones, Latince için Lewis–Short, Arapça için Lane, Türkçe için Kubbealtı Lugatı ve Clauson başvurduğumuz sözlükler arasındadır. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi özellikle Arapça terimlerin düşünce geleneklerindeki kullanımlarını ele alır. Fransızca için Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales, Almanca için Duden kullanılmıştır. Bu kaynakların kapsamı aynı değildir: tarihsel sözlük, güncel kullanım sözlüğü ve kavramı bir gelenek içinde inceleyen ansiklopedi farklı sorulara cevap verir. Bir kaynağın adını vermek de bütün hücrelerin tek tek doğrulandığı anlamına gelmez.52 51 14 45 44 50 48

Sözcükler arasındaki ilişkiyi nasıl ayırıyoruz?

Ödünçleme, bir sözcüğün başka bir dilden alınmasıdır. Türkçe "akıl"ın Arapçadan gelmesi böyle bir ilişkidir. Ortak köken, sözcüklerin aynı tarihsel kökten gelmesidir; atlasın başka bölümlerinde karşılaştırdığımız İbranice nefeş ile Arapça nafs bu tür bir örnektir. İbranice bu matrisin yedi dilinden biri değildir; örneği ilişki türünü açıklamak için kullanıyoruz.

Çeviri karşılığı, belirli bir metinde veya gelenekte bir terimin başka bir terimle karşılanmasıdır. Yunanca nous ile Latince intellectus arasında böyle bir ilişki kurulabilir; bu, sözcüklerin aynı kökten geldiği anlamına gelmez. Benzer kullanım ise köken veya aktarım bağı kurulmadan anlam yakınlığı görülmesidir. Pneuma, spiritus ve rūḥ karşılaştırmasında nefes ile ruh arasındaki ilişkiyi inceleyebiliriz; benzerlik tek başına ortak kökeni kanıtlamaz.

Yanıltıcı eşdeğer, bağlamdaki önemli bir ayrımı silen karşılıktır. Ancak bunu sözcüğün her kullanımına yapıştırılmış bir hüküm gibi düşünmemeliyiz. Yunanca syneidēsis yalnızca "vicdan" anlamına gelmez; sözlükte farkındalık ve kişinin kendi durumunu bilmesiyle ilgili kullanımlar da bulunur. Bu yüzden onu her durumda "bilinç" diye çevirmek kadar, hiçbir durumda böyle çevrilemeyeceğini söylemek de fazla kesindir. Önce hangi metindeki hangi kullanımın çevrildiğine bakmalıyız.52

Hücrelerdeki uyarılar ne söylüyor?

Tabloda kullanılan ≈ işareti yaklaşık karşılığı, T tarihsel karşılığı, ! yanıltıcı eşdeğer riskini, — ise ilgili kayıt ve bağlam için bir karşılık verilmediğini gösterir. Tarihsel karşılıkta dönem veya metin belirtilmelidir. Bu işaretler, yukarıdaki ilişki türleriyle aynı şey değildir: bir sözcük ödünç alınmış olabilir ama bugünkü kullanımda kaynak dildeki sözcüğün ancak yaklaşık karşılığı olabilir.

İşaretsiz bir hücreyi "tam eşdeğer" diye okumamalıyız. Ayrıca "karşılık verilmedi" ile "bu dilde böyle bir düşünce ifade edilemez" farklı iddialardır. Bir düşünce tek sözcük yerine bir tamlama veya açıklamayla karşılanabilir. Tablonun değeri yalnızca bulduğu karşılıklarda değil, henüz çözülemeyen ayrımı görünür tutmasındadır.

Kavram	Türkçe	Antik Yunanca	Latince	İngilizce	Almanca	Fransızca	Arapça
Düşünce	düşünce, fikir	≈διάνοια (dianoia), ἔννοια (ennoia), νόημα (noēma)	cogitatio	thought	Gedanke	pensée	فِكْر، فِكْرَة (fikr, fikra)
Düşünmek	düşünmek, tefekkür etmek	νοεῖν (noein), διανοεῖσθαι (dianoeisthai)	cogitare	think	denken	penser	فَكَّرَ، تَفَكَّرَ، عَقَلَ (fakkara, tafakkara, ʿaqala)
Akıl (yeti)	akıl, us	νοῦς (nous)	intellectus	intellect, understanding	Verstand	entendement	عَقْل (ʿaql)
Akıl (ilke)	akıl, mantık	λόγος (logos), λογισμός (logismos)	ratio	reason	Vernunft	raison	نُطْق، مَنْطِق (nuṭq, manṭiq)
Zekâ	zekâ	σύνεσις (synesis), ἀγχίνοια (anchinoia)	intelligentia	intelligence	Intelligenz	intelligence	ذَكَاء (ḏakāʾ)
Zihin	zihin	≈νοῦς (nous), διάνοια (dianoia)	mens, animus	mind	Geist	esprit	ذِهْن (ḏihn)
Bilinç	Tbilinç, şuur	!συνείδησις (syneidēsis)	≈conscientia	consciousness	Bewusstsein	conscience	وَعْي، شُعُور (waʿy, šuʿūr)
Benlik	benlik, öz	ἑαυτός (heautos)	ego, ipse	self	Selbst, Ich	soi, moi	ذَات، نَفْس (ḏāt, nafs)
Algı	algı, idrak	αἴσθησις (aisthēsis)	perceptio	perception	Wahrnehmung	perception	إِدْرَاك، حِسّ (idrāk, ḥiss)
Dikkat	dikkat	προσοχή (prosochē)	attentio	attention	Aufmerksamkeit	attention	اِنْتِبَاه (intibāh)
Bellek	bellek, hafıza	μνήμη (mnēmē)	memoria	memory	Gedächtnis	mémoire	ذَاكِرَة، حِفْظ (ḏākira, ḥifẓ)
İmgelem	imgelem, hayal, tahayyül	φαντασία (phantasia)	imaginatio	imagination	Einbildungskraft	imagination	خَيَال، تَخَيُّل (ḫayāl, taḫayyul)
Duygu	duygu, duygulanım	πάθος (pathos)	affectus	emotion, affect	Gefühl, Affekt	émotion, affect	عَاطِفَة، اِنْفِعَال (ʿāṭifa, infiʿāl)
İrade	irade, istenç	βούλησις (boulēsis), θέλημα (thelēma)	voluntas	will	Wille	volonté	إِرَادَة (irāda)
Niyet	niyet, yönelim	προαίρεσις (proairesis)	intentio	intention	Absicht	intention	نِيَّة، قَصْد (niyya, qaṣd)
Dil	dil	γλῶσσα (glōssa), λόγος (logos)	lingua, sermo	language	Sprache	langue, langage	لُغَة، لِسَان (luġa, lisān)
Anlam	anlam, mana	νόημα (noēma), σημασία (sēmasia)	significatio	meaning	Sinn, Bedeutung	sens, signification	مَعْنًى (maʿnā)
Bilgi	bilgi, ilim, marifet	ἐπιστήμη (epistēmē), γνῶσις (gnōsis)	scientia, cognitio	knowledge	Wissen, Erkenntnis	savoir, connaissance	عِلْم، مَعْرِفَة (ʿilm, maʿrifa)
Çıkarım	çıkarım, istidlal	συλλογισμός (syllogismos)	ratiocinatio, inferentia	inference	Schlussfolgerung	inférence	اِسْتِدْلَال (istidlāl)
Tasavvur ve tasdik	tasavvur, tasdik	ἔννοια, κρίσις (ennoia, krisis)	conceptus, iudicium	conception, assent	Begriff, Urteil	concept, jugement	تَصَوُّر، تَصْدِيق (taṣawwur, taṣdīq)
Yargı	yargı, hüküm	κρίσις (krisis)	iudicium	judgment	Urteil	jugement	حُكْم (ḥukm)
Kavram	kavram, mefhum	ἔννοια (ennoia)	conceptus	concept	Begriff	concept, notion	مَفْهُوم (mafhūm)
Bilgelik	bilgelik, hikmet	σοφία (sophia), φρόνησις (phronēsis)	sapientia, prudentia	wisdom	Weisheit	sagesse	حِكْمَة (ḥikma)
Vehim ve sanı	vehim, sanı, zan	δόξα (doxa)	opinio, aestimatio	opinion; estimation	Meinung	opinion	وَهْم، ظَنّ (wahm, ẓann)
Ruh ve can	ruh, can, nefis	ψυχή (psychē), πνεῦμα (pneuma)	anima, spiritus	soul, spirit	Seele, Geist	âme, esprit	رُوح، نَفْس (rūḥ, nafs)
Kalp (biliş merkezi)	kalp, gönül	καρδία (kardia)	cor	heart	Herz	cœur	قَلْب، فُؤَاد، لُبّ (qalb, fuʾād, lubb)
Basîret	basiret, feraset	διόρασις (diorasis)	perspicacia	insight	Einsicht	clairvoyance, perspicacité	بَصِيرَة، فِرَاسَة (baṣīra, firāsa)

Bu tablo 27 kavramı karşılaştırır. Kavram adları ilgili kayıtlara bağlanır; kullanım ve kaynak notları o kayıtlarla birlikte okunmalıdır.

Fransızca conscience için psikoloji ve ahlak kullanımlarını Fransız Akademisinin dokuzuncu basımındaki maddeyle karşılaştırdık. Bu, Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales maddesinin açılmış olduğu anlamına gelmiyor. Fransız Akademisi sözlük maddesi.

Derinlik Bir karşılığın sınırını nerede arayacağız?

Önceki atıf kümeleri bölümünde gördüğümüz gibi, terimin anlamını yalnızca sözlükteki karşılığı belirlemez. Hegel'deki Geist kullanımını "zihin" sözcüğüne indirgediğimizde tarihsel ve toplumsal boyutlarını açıklamakta zorlanırız. Buna karşılık, Geist geçen her cümleyi aynı Hegelci anlamla okumak da doğru bir başlangıç olmaz. Yazar ve kullanım birlikte değerlendirilmelidir.

Logos için söz, hesap, oran veya gerekçe gibi karşılıklar gündeme gelebilir. Çeviride bunların hepsini tek sözcüğe yüklemeye çalışmak yerine, ilgili pasajda hangisinin öne çıktığını ve nelerin dışarıda kaldığını açıklayabiliriz. Nafs için kişi, can ve benlik çevresindeki kullanımlar da benzer bir dikkat gerektirir; ahlaki mücadele bağlamındaki kullanımı sözcüğün bütün anlamları yerine koymamalıyız.

Fransızca conscience hem bilinç hem vicdanla ilgili kullanımlara sahiptir. Aynı sözcüğün bulunması, bu iki sorunun o dilde ayırt edilemediğini göstermez. Anlamı cümledeki kullanım belirler.50

Bilgelik satırında sophia ile phronēsis birlikte veriliyor. Bu düzenleme, aralarındaki ayrımın silindiği izlenimini yaratabilir. Phronēsis için "amelî hikmet" açıklaması kullanılacaksa bunun hangi metin veya çeviri geleneğine dayandığı belirtilmelidir. "Arapçada yalnızca bu ifadeyle karşılanır" demek, bu dayanak gösterilmeden gereğinden güçlü bir hükümdür.

Son olarak, tablodaki "akıl (yeti)" ve "akıl (ilke)" başlıklarını bütün dillere ait ortak bir sınıflandırma gibi okumamalıyız. Bunlar karşılaştırmayı düzenlemek için kullandığımız başlıklardır. Bir hücreyi değerlendirirken hangi yazar, dönem ve anlam için önerildiğini sormak, tabloyu daha uzun bir sözcük listesine çevirmekten daha çok işimize yarar.

Kendi çıkarımınız için

"Aklını kullan" ve "aklında tut" cümlelerini başka bir dile çevirirken aynı sözcüğü mü seçerdiniz? Seçiminizi hangi kullanım farkı belirlerdi?
Bir hücrede karşılık verilmemiş olması sizce neyi gösterir? O düşüncenin bir tamlama veya açıklamayla ifade edilip edilemeyeceğini nasıl araştırırdınız?
Logos için tek bir Türkçe karşılık seçmeniz gerekseydi, önce hangi pasajı ve kullanım bağlamını görmek isterdiniz? Seçtiğiniz sözcük hangi anlamı dışarıda bırakırdı?

08Dil ve anlam

Sözcüklerin taşıdığı eski imgeler

Neden bu bölüm var

Bir fikri "tarttığımızı", bir konuyu "kavradığımızı", bir şeyi "aklımızda tuttuğumuzu" söylüyoruz. Bu ifadeleri kullanırken çoğu zaman tartıyı, eli veya tutma hareketini düşünmüyoruz. Yine de düşünmeye ilişkin bir şeyi anlatmak için bedenin yaptıklarına başvuruyoruz. Sözcüklerin geçmişine baktığımızda da buna benzer ilişkilerle karşılaşıyoruz. Acaba bu ilişkiler nasıl kurulmuş, bugünkü kullanımda ne kadarı kalmış?

Bu bölümde düşünmeyle ilgili sözcüklerin kökenlerini ve anlam değişimlerini inceliyoruz. Etimoloji, sözcüklerin tarihini araştıran alandır. Bize bir sözcüğün hangi biçimlerden geldiğini, ne zaman ve hangi anlamlarda kullanıldığını gösterebilir. Fakat sözcüğün eski anlamını bulduğumuzda düşünmenin kendisini açıklamış olmayız. Burada yapmaya çalıştığımız, bu iki işi birbirine karıştırmadan sözcüklerin geçmişinden ne öğrenebileceğimizi görmek.

Kartlarda dil karşılıklarını, köken açıklamasını, kavramın bu çalışmada nasıl kullanıldığını ve yorumun nerede sınırlandığını ayrı ayrı veriyoruz. Şemayı da bu ayrımları izlemek için kullanıyoruz: tarihsel kullanım örneğinden anlam değişimine, oradan bugünkü kullanıma geçerken hangi bağlantının kaynakta bulunduğunu, hangisinin bizim yorumumuz olduğunu soracağız.

Şemanın ilişkisi: Kesikli oklar anlatım sırasını gösterir. Her geçişte bağlantının kaynakta bulunup bulunmadığını ya da bizim yorumumuz olup olmadığını ayrıca soruyoruz; şema, kökenden bugünkü kavrama zorunlu ve kesintisiz bir gelişim olduğunu söylemez. Alttaki kesikli çizgiler her adımın çıkarım sınırına bağlanır.

Kısaca

"Bir konuyu kavramak" dediğimizde onu elimizle tutmuyoruz; tutma hareketi, anlamayı anlatmamıza yardım ediyor. Fransızca penser sözcüğünün Latince pensare ile ilişkisi de tartma ve değerlendirme anlamlarını düşünmeyle yan yana getiriyor. Bu geçmiş ilginçtir; ama bugün düşünen birinin zihninde mutlaka tartı veya el imgesi bulunduğunu göstermez.50

Açıklama

Kartlara hangi sorularla bakacağız?

Bir köken açıklamasında önce tanığı arıyoruz. Buradaki tanık, sözcüğün belirli bir metinde veya dönemde kullanıldığına ilişkin kayıttır. Bir sözlükte eski biçimin verilmesi, o biçimden bugünkü sözcüğe uzanan bütün adımların aynı kesinlikle bilindiği anlamına gelmez. Kesin biçim bilgisiyle önerilen türeyişi bu yüzden ayrı okumak gerekir.

"Düşünmek" kartı bunun iyi bir örneği. Mevcut kayıtta Kubbealtı Lugatı'nın türeyiş önerisi soru işaretiyle aktarılıyor; Clauson'dan da aynı yöndeki biçimler anılıyor. Buna karşılık, bölümün önceki girişinde sözü edilen ikinci köken önerisinin dayanağı kartta gösterilmiyor. Buradan iki açıklama arasında tercih yapılmış gibi bir sonuç çıkaramayız. Önce rakip önerinin kaynağını ve hangi biçim değişimlerini açıkladığını görmemiz gerekir.45 44

Akıl ile bağlama ve alıkoyma arasındaki ilişki ise başka bir soru açıyor. Arapça kökün bu anlamları, aklın davranışı sınırlayan veya düzenleyen bir yeti olarak açıklanmasına eşlik ediyor. Ancak kökteki anlamla akıl hakkında kurulmuş felsefi açıklamalar aynı şey değildir. Sözcüğün geçmişi ile kavramın bir düşünürün sisteminde üstlendiği işi ayrı ayrı incelemeliyiz.54 14

Bu ayrım yalnızca "akıl" için geçerli değil. Psychē, pneuma, anima, spiritus ve rūḥ çevresindeki soluk ve yaşam ilişkilerini karşılaştırabiliriz. Benzer bir imgeyle karşılaşmamız, sözcüklerin aynı kökten geldiğini veya onları kullanan geleneklerin ruh hakkında aynı şeyi düşündüğünü göstermez. Bunun için her sözcüğün kendi tarihine ve kullanıldığı metne dönmek gerekir.

Düşünmek Türeyiş önerisi; belirsizlik işareti var

Dil karşılıkları: düşünmek, tefekkür etmek; νοεῖν (noein), διανοεῖσθαι (dianoeisthai); cogitare; think; denken; penser; فَكَّرَ، تَفَكَّرَ، عَقَلَ (fakkara, tafakkara, ʿaqala)
Köken ve anlam değişimi: Mevcut kart, Kubbealtı Lugatı'nın düşün- fiilini Eski Türkçe tüşe- üzerinden açıkladığını ve bu türeyişi soru işaretiyle verdiğini aktarıyor. Clauson'dan da tüş, tüşe- ve tüşün- biçimleri anılıyor. Bu turda iki sözlük maddesi tam metinden yeniden denetlenmedi; aktarılan açıklamayı kesinleşmiş bir köken sonucu olarak sunmuyoruz. Fransızca penser ise Latince pensare ile ilişkilidir; tartma ve değerlendirme anlamları bu geçişte önemlidir.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Bu çalışmada düşünmeyi, ilişkiler kurduğumuz, onları sınadığımız ve gerektiğinde değiştirdiğimiz bir süreç olarak ele alıyoruz. Bu süreç eylemlerimizle de ilişkilidir.
Yorum sınırı: Bu kartta dayanağı gösterilmemiş ikinci bir köken önerisini doğrulanmış rakip açıklama gibi sunmamalıyız. Ayrıca benzer bir imge, başka bir dildeki sözcükle ortak köken bulunduğunu göstermez.
Kaynak: 44 45

Düşünce Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: düşünce, fikir; διάνοια (dianoia), ἔννοια (ennoia), νόημα (noēma); cogitatio; thought; Gedanke; pensée; فِكْر، فِكْرَة (fikr, fikra)
Köken ve anlam değişimi: Düşünce, Kubbealtı Lugatı'na göre düşün- fiilinden -ce ekiyle (düşün-ce) kurulmuştur. Almanca Gedanke ile denken aynı Cermen ailesindedir; Heidegger bu aileyi anma ve şükran (Gedanc) imgesiyle okur.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Düşünce derken düşünme sırasında ortaya çıkan içeriği veya ürünü kastediyoruz. Bu içerik yalnızca içimizden söylediğimiz cümlelerden oluşmayabilir.
Yorum sınırı: Bilinçli iç konuşma ile özdeş saymak: görsel ve motor düşünmeyi dışarıda bırakır.
Kaynak: 45 48

Akıl Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: akıl, us; νοῦς (nous), λόγος (logos); ratio, intellectus; reason, intellect; Vernunft, Verstand; raison, entendement; عَقْل (ʿaql)
Köken ve anlam değişimi: Arapça ʿ-q-l kökünden. Klasik sözlüklerde ʿaqala "bağlamak, alıkoymak" anlamını taşır; devenin ayağını bağlayan köstek ʿiqāl aynı köktendir. Akıl böylece kişiyi uygunsuz eylemden alıkoyan yeti diye açıklanır. Kur'an'da kök yalnız fiil biçimleriyle geçer.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Akıl başlığı altında gerekçe üretme, ilişkiler kurma, tutarlılık arama ve davranışı düzenleme yetilerini birlikte inceliyoruz.
Yorum sınırı: Zekâ ile özdeşleştirmek: zekâ öğrenme ve çözüm kapasitesidir, akıl gerekçe ve öz denetimi de içerir.
Kaynak: 14 54 55

Us Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: us; νοῦς (nous); ratio; reason; Vernunft; raison; عَقْل (ʿaql)
Köken ve anlam değişimi: Kubbealtı Lugatı us sözcüğünü Orta Türkçe (Oğuzca) us "temyiz kabiliyeti" biçimine bağlar; Eski Anadolu Türkçesinde yaygın olan sözcüğün yerini sonradan Arapça akıl almış, dil devrimi döneminde yeniden canlandırılmıştır. Eski Türkçe tanıklığı için Clauson'a bakılmalıdır. Usçuluk (rasyonalizm) gibi türevler bu canlandırmanın ürünüdür.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Us, Türkçede akıl karşılığında kullanılan bir sözcüktür. Kartta gündelik kullanımıyla terim olarak kullanımını birlikte izliyoruz.
Yorum sınırı: Akıl ile her bağlamda eş anlamlı saymak: gündelik dilde "usluluk" başka bir anlam alanıdır.
Kaynak: 45 44

Zihin Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: zihin; νοῦς (nous), διάνοια (dianoia); mens, animus; mind; Geist; esprit; ذِهْن (ḏihn)
Köken ve anlam değişimi: Arapça ḏihn "anlayış, kavrama gücü, zekâ" sözcüğünden. İngilizce mind, Eski İngilizce gemynd "bellek, hatırlama, düşünce" biçimine gider; Latince mens ve Sanskritçe manas ile aynı Hint-Avrupa *men- "düşünmek" kökündendir.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Zihin sözcüğünü algı, düşünce, duygu, bellek, niyet ve bilinç gibi süreçleri birlikte ele almak için kullanıyoruz.
Yorum sınırı: Almanca Geist'ı her yerde "zihin" diye çevirmek: Hegel'de Geist tarihsel-toplumsal tindir.
Kaynak: 14 21

Bilinç Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: bilinç, şuur; συνείδησις (syneidēsis); conscientia; consciousness; Bewusstsein; conscience; وَعْي، شُعُور (waʿy, šuʿūr)
Köken ve anlam değişimi: Bilinç, Kubbealtı Lugatı'na göre bilin- fiilinden -ç ekiyle (bilin-ç) dil devrimi döneminde kurulmuştur; sözlük karşılığını şuur olarak verir. Latince conscientia "birlikte bilme" demektir ve Fransızcada bugün de hem bilinç hem vicdan anlamını taşır. Almanca Bewusstsein on sekizinci yüzyılda Christian Wolff çevresinde conscientia karşılığı olarak yerleşmiştir.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Bilinç derken hem bilginin düşünme ve davranışta kullanılabilir oluşunu hem de bir yaşantıyı deneyimlemenin nasıl bir şey olduğunu soruyoruz. İlki erişim, ikincisi fenomenal bilinç ayrımıyla ele alınır.
Yorum sınırı: Syneidēsis ile modern bilinç kavramını birebir eşitlememeliyiz. Ancak tarihsel farkındalık kullanımlarını yok sayıp sözcüğü yalnızca vicdanla sınırlamak da doğru olmaz.
Kaynak: 45 50 48

Zekâ Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: zekâ; σύνεσις (synesis), ἀγχίνοια (anchinoia); intelligentia; intelligence; Intelligenz; intelligence; ذَكَاء (ḏakāʾ)
Köken ve anlam değişimi: Arapça ḏakāʾ "keskinlik, zihin çabukluğu" sözcüğünden; kökün ateşin parlayıp tutuşmasıyla ilişkili kullanımları vardır. Latince intelligentia, intellegere "arasından seçmek" fiilinden gelir. Yunanca anchinoia "yakın zihin", kavrayış çabukluğudur.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Zekâ başlığında öğrenme, ayırt etme, problem çözme ve yeni durumlara uyum sağlama kapasitelerini inceliyoruz.
Yorum sınırı: Bilinç veya bilgelik ile eşitlemek.
Kaynak: 14 51 52

Ruh ve can Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: ruh, can, nefis; ψυχή (psychē), πνεῦμα (pneuma); anima, spiritus; soul, spirit; Seele, Geist; âme, esprit; رُوح، نَفْس (rūḥ, nafs)
Köken ve anlam değişimi: Arapça rūḥ, r-w-ḥ "esmek" kökünden nefes ve rüzgârla ilişkilidir. Can Farsça cān sözcüğündendir. Yunanca psychē, Latince anima ve spiritus, İbranice ruaḥ ve nefeş de nefes imgesi taşır; bu paralellik ortak köken kanıtı değildir.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Ruh ve can, farklı geleneklerde yaşam ilkesi, kişi ve aşkınlıkla ilgili soruları karşılar. Karttaki sözcükleri bu geleneklerdeki kullanımlarıyla birlikte okumak gerekir.
Yorum sınırı: Homeros'taki psychē'yi Hristiyan ruh kavramıyla eşitlemek.
Kaynak: 14 52 51 75

Psychē Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: ruh, can; ψυχή (psychē); anima; soul, psyche; Seele; âme; نَفْس (nafs)
Köken ve anlam değişimi: Muhtemelen psychein "üflemek, soğutmak" ile ilişkilidir. Homeros'tan Platon'a anlam alanı genişlemiştir.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Psychē çevresinde soluk ve yaşam ilkesiyle ilgili anlamlar bulunur. Klasik dönem kullanımlarında duygu, karakter ve düşünmeyle ilişkili anlamları da inceliyoruz.
Yorum sınırı: Modern "psikoloji"nin konusu ile eşitlemek.
Kaynak: 52 76

Pneuma Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: soluk, ruh; πνεῦμα (pneuma); spiritus; breath, spirit; Geist, Hauch; souffle, esprit; رُوح (rūḥ)
Köken ve anlam değişimi: Pnein "solumak" fiilinden. Latince spiritus (spirare) aynı imgeyi çevirir.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Pneuma soluk ve rüzgârı anlatabilir. Stoacılıkta kozmosu düzenleyen etkin madde, Yeni Ahit bağlamında ise Ruh hakkında kullanılır; bu kullanımları birbirine eşitlemiyoruz.
Kaynak: 52 51

Nous Tartışmalı köken; rakip öneriler

Dil karşılıkları: akıl; νοῦς (nous); intellectus, mens; intellect, mind; Vernunft, Geist; intellect; عَقْل (ʿaql)
Köken ve anlam değişimi: Kökeni belirsizdir; noein "kavramak, fark etmek" fiiliyle ilişkilidir. Homeros'ta "fark etme, anlama" anlamı ağır basar.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Nous, kavrama ve akılla ilgili kullanımlar taşır. Anaxagoras'ın kozmik düzenleyicisi ile Aristoteles'in akıl incelemesindeki kullanımını ayrı bağlamlarda ele alıyoruz.
Yorum sınırı: Modern "mind" ile eşitlemek.
Kaynak: 52

Logos Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: logos, söz, akıl; λόγος (logos); ratio, verbum; word, reason, account; Wort, Vernunft; parole, raison; كَلِمَة، نُطْق (kalima, nuṭq)
Köken ve anlam değişimi: Legein "toplamak, saymak, söylemek" fiilinden. Tek bir modern sözcüğe çevrilemez; bağlama göre söz, oran, gerekçe veya akıl olur.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Logos için söz, anlatı, hesap, oran ve gerekçe gibi karşılıklar düşünülebilir. Herakleitos ve Stoacılıktaki kozmik ilke kullanımları ayrıca bağlam gerektirir.
Yorum sınırı: Her yerde "akıl" diye çevirmek; Yuhanna metnini Stoacı alıntıya dönüştürmek.
Kaynak: 52

Pratik bilgelik Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: pratik bilgelik; φρόνησις (phronēsis); prudentia; practical wisdom, prudence; Klugheit; sagesse pratique, prudence
Köken ve anlam değişimi: Phronēsis, phronein fiili ve phrēn sözcüğü çevresindeki anlam alanıyla ilişkilendirilir. Göğüs ve diyaframla ilgili tarihsel kullanımlar bu incelemenin bir parçasıdır; buradan bütün Yunanlıların düşünmeyi tek bir organda konumlandırdığı sonucunu çıkarmıyoruz. Latince prudentia, providentia ile ilişkilendirilir.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Phronēsis başlığında Aristoteles'in pratik bilgelik anlayışını inceliyoruz: belirli bir durumda nasıl davranılacağına ilişkin değerlendirme burada önemlidir.
Yorum sınırı: Bedensel anlam alanıyla pratik bilgelik arasında ilişki araştırabiliriz. Sözcüğün kökeni, Aristoteles'in pratik bilgelik anlayışının tamamını açıklamaz.
Kaynak: 52 51

Intellectus Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: akıl, anlık; νοῦς (nous); intellectus; intellect; Verstand, Intellekt; intellect, entendement; عَقْل (ʿaql)
Köken ve anlam değişimi: Intellegere, inter "arasında" ile legere "seçmek, okumak" fiilinden kurulur.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Intellectus, Latince akıl ve kavrayışla ilgili kullanımlar taşır. Skolastik metinlerde ratio ile nasıl ayrıldığını ilgili yazar üzerinden okumak gerekir.
Kaynak: 51

Ratio Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: akıl yürütme; λογισμός (logismos); ratio; reason, reasoning; Vernunft; raison; نُطْق (nuṭq), فِكْر
Köken ve anlam değişimi: Reor "hesaplamak, sanmak" fiilinden. Aquinas'ta intellectus kavrayışı, ratio adım adım akıl yürütmeyi anlatır; Summa Theologiae I, q. 79, a. 8'e göre bunlar ayrı güçler değil, ilişkili etkinliklerdir.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Ratio hesap, oran ve akıl yürütmeyle ilgili kullanımlar taşır. Bu kartta özellikle adım adım akıl yürütme anlamını izliyoruz.
Kaynak: 51

Akıl (Kant) Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: akıl; ratio; reason; Vernunft; raison; العقل
Köken ve anlam değişimi: Vernehmen "algılamak, işitip almak" fiiline bağlanır.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Bu kartta Vernunft'u özellikle Kant'ın akıl yetisi olarak ele alıyoruz. Teorik kullanımda birlik, ide ve ilkelerle; pratik kullanımda ahlak yasasıyla ilişkisini ayrı sorular olarak inceliyoruz.
Yorum sınırı: Her Almanca Vernunft kullanımını Kant'ın teknik anlamıyla okumak; Kant'ın Vernunft'unu faal aklın bir sürümü, ikisini de aynı üst ilkenin iki biçimi saymak.
Kaynak: 48

Anlama yetisi Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: anlama yetisi, anlık; intellectus; understanding; Verstand; entendement; الفهم (al-fahm)
Köken ve anlam değişimi: Verstehen "anlamak" fiilinden; ver- öneki ile stehen fiilinin tarihsel ilişkisi bugünkü "durmak" anlamıyla düz çevrilemez.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Kant'ta Verstand, anlama yetisidir. Kavram ve kategorilerle sezginin içeriğini düzenlemesi, bu çalışmada izlediğimiz temel ayrımdır.
Yorum sınırı: Akıl (Vernunft) ile eşitlemek.
Kaynak: 48

Kalp (biliş merkezi) Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: kalp, gönül; καρδία (kardia); cor; heart; Herz; cœur; قَلْب، فُؤَاد، لُبّ (qalb, fuʾād, lubb)
Köken ve anlam değişimi: Arapça q-l-b kökü "çevirmek, döndürmek" anlamını taşır; kalbin "dönen" olduğu tefsir geleneğinde sık anılır. Gönül Eski Türkçe kōŋül sözcüğünden gelir. İbranice lev ve Yunanca kardia ile koşut kullanımlar Küme C'dedir.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Kalp, kutsal metinlerde düşünme, anlama, yönelme ve imanla ilişkili kullanımlar taşır. Tirmizî'nin yorumunda iman nuru, takva ve muhabbetle ilişkilendirdiği ikinci halkadır.
Yorum sınırı: Kalbi yalnız duygu organı saymak; ya da tersine, kutsal metin kullanımını nöroanatomi bulgusu saymak.
Kaynak: 14 44 75 77

Tefekkür Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: tefekkür; θεωρία (theōria), yaklaşık; contemplatio; reflection, contemplation; Nachdenken; réflexion; تَفَكُّر (tafakkur)
Köken ve anlam değişimi: Arapça f-k-r kökünün beşinci kalıbı; fikr ile aynı kökten. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'nin "Düşünme" maddesi tefekkürü bir işin âkıbeti hakkında düşünmek diye açıklar.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Tefekkür, bir konu üzerinde düşünerek ilişkileri izlemeyi anlatır. Yaratılış üzerine düşünme, bu kavramın kullanıldığı bağlamlardan biridir.
Yorum sınırı: Yunanca theōria ile birebir eşitlemek.
Kaynak: 14 69

Tedebbür Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: tedebbür; pondering, reflecting on consequences; Bedenken; méditation; تَدَبُّر (tadabbur)
Köken ve anlam değişimi: Arapça d-b-r "arka, son" kökünden; tedbir aynı köktendir. Nisâ 4:82 ve Muhammed 47:24'te Kur'an üzerine tedebbür istenir.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Tedebbür, bir işin sonucunu ve bir metnin anlamını düşünmeyle ilişkilidir. Burada metni anlamaya çalışmakla sonuçları değerlendirmek arasındaki bağlantıyı izliyoruz.
Kaynak: 14 69

Tezekkür Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: tezekkür; ἀνάμνησις (anamnēsis); recordatio; remembrance, taking heed; Besinnung; remémoration; تَذَكُّر (taḏakkur)
Köken ve anlam değişimi: Arapça ḏ-k-r kökünün beşinci kalıbı; ḏikr ve ḏākira ile aynı kökten.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Tezekkür, hatırlama ve anmayla ilgili kullanımlar taşır. Geçmişi düşünmenin bugünkü yönelimimizle nasıl ilişkilendirildiğini de soruyoruz.
Kaynak: 14 69

Nazar Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: nazar; θεωρία (theōria), yaklaşık; consideratio; looking, examination; Betrachtung; considération; نَظَر (naẓar)
Köken ve anlam değişimi: Arapça n-ẓ-r "bakmak"; kelâmda "nazar" akıl yürütme yöntemi için teknik terim olmuştur.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Nazar bakma ve incelemeyle ilgili kullanımlar taşır. Kelâmda akıl yürütme için teknik bir terim olarak kullanılması ayrıca incelenir.
Kaynak: 14 69

İtibar Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: itibar, ibret; taking a lesson; Lehre ziehen; tirer une leçon; اِعْتِبَار (iʿtibār)
Köken ve anlam değişimi: Arapça ʿ-b-r "geçmek, karşıya geçmek" kökünden; ibret, bir durumdan ötekine geçerek ders almaktır. Türkçede "itibar" ayrıca saygınlık anlamı kazanmıştır.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Bu kartta itibarın ibret alma ve gözlenenden hareketle başka bir durumu değerlendirme anlamını inceliyoruz. Türkçedeki saygınlık anlamı ayrı bir kullanımdır.
Yorum sınırı: Gündelik "saygınlık" anlamıyla karıştırmak.
Kaynak: 14 69

Basîret Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: basiret, feraset; διόρασις (diorasis); perspicacia; insight; Einsicht; clairvoyance, perspicacité; بَصِيرَة، فِرَاسَة (baṣīra, firāsa)
Köken ve anlam değişimi: Arapça b-ṣ-r "görmek" kökünden; baṣar (göz) ile baṣīra (iç görü) ayrımı fiziksel ve iç görmeyi ayırır. Geleneksel tanım, ilâhî nurla aydınlanmış kalbin hakikati görme yetisidir; filozofların "nazarî akıl" dediğine yaklaştırılır.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Basîret, geleneksel açıklamalarda kalp gözüyle görme ve hakikati kavrama olarak ele alınır. Bu açıklamayı ilgili düşünce geleneğinin kavramı olarak okuyoruz.
Yorum sınırı: Fransızca clairvoyance'ı "kâhinlik" anlamında okumak.
Kaynak: 14 69

Hikmet Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: hikmet, bilgelik; σοφία (sophia); sapientia; wisdom; Weisheit; sagesse; حِكْمَة (ḥikma)
Köken ve anlam değişimi: Arapça ḥ-k-m "hüküm vermek, engellemek" kökünden; atın ağzındaki gem anlamındaki ḥakama ile ilişkilendirilir. İslam felsefesinde felsefenin kendisi için de kullanılır.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Hikmet, şeyleri yerli yerinde bilme ve buna uygun davranmayla ilişkilendirilir. İslâm felsefesi ve kutsal metin bağlamlarında hangi anlamın öne çıktığını ayrıca incelemek gerekir.
Kaynak: 14 69

Bellek Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: bellek, hafıza; μνήμη (mnēmē); memoria; memory; Gedächtnis; mémoire; ذَاكِرَة، حِفْظ (ḏākira, ḥifẓ)
Köken ve anlam değişimi: Mevcut kart, Kubbealtı Lugatı'nın bellek sözcüğünü belle- fiili ile -k ekinden açıkladığını aktarıyor. Bil- köküyle ilişkisi ve türetmenin tarihi için önceki sürümde doğrulanamayan bilgiler burada kesin sonuç olarak kullanılmıyor. Arapça ḏākira ile tezekkür aynı kökle ilişkilendirilir; İngilizce mind'ın eski gemynd biçiminde de bellek ve hatırlamayla ilgili anlamlar bulunur.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Bellek, geçmişi tutmamız ve yeniden kurmamızla ilgilidir. Düşünürken önceki deneyimlerimizi nasıl kullandığımızı bu başlık altında inceliyoruz.
Yorum sınırı: Depo benzetmesi, hatırlamanın nasıl gerçekleştiğini tek başına açıklamaz. Geçmişi yeniden kurmamızla bilgiyi tutmamızı birlikte incelemek gerekir.
Kaynak: 45 14 21

Anma Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: anma; μνήμη (mnēmē), ἀνάμνησις (anamnēsis); memoria, commemoratio; remembrance; Gedenken; commémoration; ذِكْر (ḏikr)
Köken ve anlam değişimi: An- "hatırlamak" Eski Türkçeden tanıklıdır. Heidegger'in Denken, Danken ve Gedanc bağı bu alandadır; Arapça ḏikr hem anma hem söyleme demektir.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Anma, geçmişi hatırlama ve ona önem verme anlamları taşır. Bu kartta yalnızca bir bilginin geri gelmesini değil, onunla kurulan ilişkiyi de ele alıyoruz.
Yorum sınırı: Heidegger'in anma okumasını tarihsel dilbilimin kesin sonucu saymak.
Kaynak: 44 48 14

Kavram Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: kavram, mefhum; ἔννοια (ennoia); conceptus; concept; Begriff; concept, notion; مَفْهُوم (mafhūm)
Köken ve anlam değişimi: Mevcut kaynak kaydı kavramı kavra- fiili ile -m ekinden kurulmuş bir sözcük olarak açıklar. Almanca Begriff, greifen ile; Latince conceptus, concipere ile ilişkilendirilir. Bu karşılaştırmada tutma, kavrama ve bir araya alma çevresindeki anlam yakınlıklarını izliyoruz; hepsinin birebir aynı el imgesinden doğduğunu varsaymıyoruz. Arapça mafhūm ise anlaşılan anlamını taşır.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Kavramları, nesneleri ve durumları belirli özellikler üzerinden birlikte düşünmemizi sağlayan birimler olarak kullanıyoruz.
Yorum sınırı: Yakın anlam imgelerini ortak köken veya ortak kavram tanımı yerine koymamalıyız.
Kaynak: 45 48 51 14

Yargı Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: yargı, hüküm; κρίσις (krisis); iudicium; judgment; Urteil; jugement; حُكْم (ḥukm)
Köken ve anlam değişimi: Yargı, Kubbealtı Lugatı'na göre Eski Türkçe yarġu "hüküm; dava" sözcüğünden gelir; yarġu da yar- "ayırmak" fiilindendir ve sözcük dil devrimi döneminde yeniden canlandırılmıştır. Eski Türkiye Türkçesinde "hâkim" anlamında yargucı geçer. Yunanca krisis "ayırma, karar"; Almanca Urteil halk etimolojisinde "ilk bölme" diye okunmuştur (Hölderlin), bu okuma dilbilimsel değildir.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Yargı kurarken bir şeyi belirli bir biçimde kabul veya reddederiz. Hüküm vermeyle ilgili tarihsel kullanımların bu anlamla ilişkisini kartta izliyoruz.
Yorum sınırı: Hölderlin'in Ur-teil okumasını köken bilgisi saymak.
Kaynak: 45 52 48

Hakikat Köken bilgisi ve felsefi yorum ayrı okunmalı

Dil karşılıkları: hakikat, doğruluk; ἀλήθεια (alētheia); veritas; truth; Wahrheit; vérité; حَقِيقَة (ḥaqīqa)
Köken ve anlam değişimi: Arapça ḥaqīqa, ḥ-q-q köküyle ilişkilidir. Karttaki Yunanca alētheia karşılaştırmasında ise iki işi ayırıyoruz: sözcüğün tarihsel kuruluşunu incelemek ve Heidegger'in onu açıklık veya gizlenmemişlik üzerinden yorumlamasını değerlendirmek. Birincisi dilbilimsel kaynak, ikincisi ilgili felsefi metin üzerinden gerekçelendirilmelidir.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Hakikat, doğru olanın kendisiyle ilgili sorularda kullanılır. Bazı geleneklerde varlığın özüyle ilişkilendirilmesi, ayrıca açıklanması gereken bir kullanımdır.
Yorum sınırı: Heidegger'in yorumunu kesin köken bilgisi saymamalıyız. Arapça hakikat kaydının tamamını, Yunanca karşılık üzerindeki yorum nedeniyle tartışmalı köken diye etiketlememeliyiz.
Kaynak: 14 52

Lev Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: yürek, kalp; καρδία (kardia); cor; heart, mind; Herz; cœur; قَلْب (qalb)
Köken ve anlam değişimi: İbranice לֵב (lev) ve uzun biçimi לֵבָב (levav). Çevirmenler bağlama göre "yürek" veya "zihin" seçer; İbranicede zihin için hiç sözcük bulunmadığını söylemek fazla güçlü bir hükümdür.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: İbranice lev, kalp yanında düşünme, yönelim ve duyguyla ilişkili kullanımlar taşır. Çeviri karşılığı ilgili pasajın ne söylediğine göre değerlendirilmelidir.
Yorum sınırı: Yalnız duygu organı saymak.
Kaynak: 75

Nefeş Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: can, yaşayan varlık; ψυχή (psychē); anima; soul, living being; Seele; âme, être vivant; نَفْس (nafs)
Köken ve anlam değişimi: İbranice נֶפֶשׁ; Arapça nafs ile ortak Sami kökten. Yaratılış 2:7'de bedenden bağımsız bir ruh değil, canlı varlığın kendisidir.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Nefeş, İbranice can, yaşayan varlık ve kişiyle ilgili kullanımlar taşır. Her kullanımını bedenden ayrı bir ruh anlayışına göre okumamak gerekir.
Yorum sınırı: Her bağlamda "ruh" diye çevirmek.
Kaynak: 75

Syneidēsis Tarihsel sözlük tanığı

Dil karşılıkları: vicdan; συνείδησις (syneidēsis); conscientia; conscience; Gewissen; conscience; ضَمِير (ḍamīr)
Köken ve anlam değişimi: Sözcükte birlikte olmayı anlatan syn- öğesiyle bilmeyle ilgili eidenai ilişkilendirilir. Latince conscientia benzer bir birlikte bilme kuruluşu taşır. Sözlükte ortak bilgi, farkındalık ve ahlaki değerlendirmeyle ilgili kullanımlar ayrı ayrı verilir; bunların tek bir modern kavrama indirgenmemesi gerekir.
Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı: Syneidēsis, birlikte bilme, farkındalık ve vicdanla ilgili tarihsel kullanımlar taşır. Yeni Ahit'teki kullanımını da ilgili pasaj üzerinden değerlendirmek gerekir.
Yorum sınırı: Modern bilinçle birebir eşdeğerlik kurmuyoruz. Hangi tarihsel anlamın öne çıktığını ilgili pasajın kullanımından değerlendirmeliyiz.
Kaynak: 52 51

Bu incelemeden ne çıkarabiliriz?

Kartlarda soluma, bağlama, tartma, tutma ve işitme gibi bedensel eylemlerle ilişkili örnekler var. Hatırlama ve anma çevresindeki sözcükler de düşünmenin geçmişle ilişkisini görünür kılıyor. Bunların hepsini tek bir bedensel imgeye indirgemek gerekmiyor. Bazı bağlantılar köken açıklamasına, bazıları sonraki anlam değişimine, bazıları da bir düşünürün yorumuna ait.

Heidegger'in düşünme, anma ve şükran arasındaki ilişkileri ele alışını bu ayrımla okuyabiliriz. Bu okuma, düşünme hakkında yeni bir soru sormamıza yardım edebilir. Fakat bir filozofun sözcüklerden hareketle kurduğu yorumun değerli olması, onu tarihsel dilbilimin kesin sonucu yapmaz. Kartlarda bu farkı kaybetmemeye çalışıyoruz.

Bedenlenmiş biliş, düşünmenin bedenin olanakları ve çevreyle kurduğu ilişki içinde nasıl gerçekleştiğini araştırır. Buradaki sözcük örnekleriyle o araştırma alanı arasında karşılaştırma yapabiliriz. Yalnız etimolojik benzerliği deneysel kanıt yerine koyamayız. Düşünmenin bedenle ilişkisini savunan üçüncü hipotez için bu bölüm bir tarihsel karşılaştırma alanı sağlar; hipotezin bilimsel dayanağı ilgili deneylerin ne gösterdiğinde aranmalıdır.

Dört katman açısından baktığımızda da benzer bir sonuç çıkıyor. Anlam katmanında kullandığımız sözcükler bazen bedenin eylemlerine başvuruyor. Bu ilişkiyi izlemek yararlı; bütün dillerin veya bütün düşünme kavramlarının böyle kurulduğunu söylemek içinse elimizdeki örneklerden fazlasına ihtiyacımız var.

Derinlik Köken açıklaması nerede yoruma dönüşüyor?

Saussure, dilin belirli bir zamandaki durumunu incelemekle tarih içindeki değişimini izlemeyi ayırır. İlkine eşzamanlı, ikincisine artzamanlı inceleme diyoruz. Bu bölümde ikisine de ihtiyacımız var: eski kullanımı öğrenmek istiyoruz, ama bugünkü sözcüğün ne anlama geldiğini de o eski kullanımdan otomatik olarak türetmiyoruz.15

Benveniste'in çalışmalarında dilin tarihini kavramlar ve toplumsal kullanımlarla birlikte inceleme imkânı buluyoruz. Bu yaklaşım etimolojiyi yalnızca eski bir imgeyi bulma işi olarak görmememize yardım eder. Bir sözcüğün değişen kullanımları, kavramlar arasında yapılan ayrımları da araştırmamıza yol açabilir. Hangi sonucu hangi metinden çıkardığımızı ayrıca göstermemiz gerekir.89

"Aklını başına toplamak" deyimini bağlama ve düzenleme imgeleriyle birlikte okuyabiliriz. Fakat bugünkü deyimle Arapça kök arasında doğrudan tarihsel devamlılık bulunduğunu söylemek için bu yakınlık yetmez. Burada şimdilik bir yorum yapıyoruz; köken bağı kanıtlamış olmuyoruz.

Benzer bir sorun, sözcüğü bugünkü parçalarına ayırıp eski anlamını bulduğumuzu düşündüğümüzde ortaya çıkar. İngilizce understand için "altında durmak" açıklaması buna örnek verilir. Kartta anılan under- öğesinin "arasında" anlamı önerisi de ayrıca kaynak ve dönem üzerinden değerlendirilmelidir. İki parçayı güncel anlamlarıyla yan yana koymak, tarihsel çözümlemenin yerine geçmez.21

Son bir ayrım daha önemli: kaynağı burada gösterilmemiş bir öneriyle, kaynakların gerçekten tartıştığı bir köken sorunu aynı şey değildir. İlkinde yapmamız gereken eksik dayanağı bulmaktır. İkincisinde ise rakip açıklamaların tarih, ses değişimi ve anlam bakımından neyi daha iyi açıkladığını karşılaştırabiliriz. "Tartışmalı" etiketi bu iki durumu örtmemeli.

Kendi çıkarımınız için

"Bir konuyu kavramak" gibi düşünmeyle ilgili bir ifade seçin. Bugünkü imgesini açıklamakla tarihsel kökenini göstermek arasında nasıl bir fark var?
Bir sözcük için iki köken önerisiyle karşılaşsanız karar vermeden önce hangi eski biçimleri, tarihleri ve kullanım örneklerini görmek isterdiniz?
Farklı dillerde soluk ile ruh arasında ilişki kurulması hangi araştırma sorularını açar? Ortak köken, kültürel aktarım ve benzer deneyim açıklamalarını nasıl ayırırdınız?

09Bilim ve deney

Düşüncenin maddi izleri

Neden bu bölüm var

Yaklaşık kırk bin yıl önce biri, mamut fildişini işleyerek insan bedeniyle aslan başını birleştiren bir heykelcik yaptı. Elimizde o nesne var; onu yapan kişinin kendi açıklaması yok. Nasıl çalıştığını, neyi tasarladığını ve ortaya çıkan nesneye nasıl bir anlam verdiğini bu izlerden hareketle anlamaya çalışıyoruz. Bir şeyler söyleyebiliriz; fakat her soruya aynı güvenle cevap veremeyiz.

Düşünmenin maddi izlerini incelemek de böyle bir iş. Arkeolojide yapılan nesnelere, sinirbilimde beyin ve davranış ölçümlerine, bilişsel araştırmalarda ise belirli görevlerde ne yaptığımıza bakıyoruz. Bu yollar birbirini tamamlayabilir. Yalnız bir nesnenin biçimi, bir deneyde verilen cevap ve bir beyin ölçümü aynı tür bilgi sağlamaz.

Bu bölümde her bulguyu dört soruyla okuyacağız: ne yapılmış veya gözlenmiş, ne ölçülmüş, sonuç hangi açıklamayı destekliyor, hangi soruyu açık bırakıyor? Bölüm sonunda tek bir "düşünce merkezi" aramak yerine farklı süreçlerin ilişkisini değerlendirebilir; bir bulgudan daha geniş bir sonuca geçerken hangi ek gerekçeye ihtiyaç duyduğumuzu görebiliriz.

Şemanın ilişkisi: Üç giriş ayrı kanıt türüdür ve birbirine çevrilmez. Kesikli oklar her girişin kaynak ve yöntem üzerinden okunduğunu gösterir; nesneden düşüncenin kesin içeriğine ya da bölge etkinliğinden tek bir zihinsel sürece zorunlu bir geçiş çizilmez. Sağdaki üç kutu okumanın ayrı adımlarıdır: ne ölçüldü, hangi açıklama önerildi, nerede duruluyor.

Kısaca

Birinin yaptığı alete bakarak bazı becerileri hakkında fikir edinebiliriz; o sırada ne düşündüğünü ve ne hissettiğini bütünüyle öğrenemeyiz. Beyin ölçümleri de benzer bir dikkat gerektirir: bir göreve eşlik eden etkinliği görmek, o etkinliğin düşünceyi tek başına açıkladığı anlamına gelmez. Burada nesne, davranış ve beyin ölçümlerini birlikte okuyarak hangi sonuçlara varabileceğimizi araştırıyoruz.

Açıklama

Arkeoloji: yapılan nesneden zihne nasıl geçiyoruz?

Kenya'daki Lomekwi 3 alanında bulunan taş aletler yaklaşık 3,3 milyon yıl öncesine tarihleniyor. Bu bulgu, taşın alet üretmek için işlendiğine ilişkin çok erken bir kayıt sağlıyor. Aletin biçimi ve üzerindeki izler üretim sürecini araştırmamıza yardım eder; vuruşların bütün sırasının daha başlamadan zihinde kurulduğunu ise yalnızca bitmiş nesneden kesin olarak söyleyemeyiz.90

Stout ve arkadaşları bu soruya günümüzde yapılan bir deneyle yaklaşıyor. 2008 çalışmasında taş alet yapımında deneyimli üç arkeolog farklı üretim görevlerini yerine getiriyor; beyinle ilgili ölçümler ve ürettikleri nesneler karşılaştırılıyor. Pozitron emisyon tomografisi, burada işaretli bir maddenin tutulumu üzerinden metabolik etkinliği dolaylı olarak izlemeye yarıyor. Sonuçlar görsel-motor koordinasyon ve eylemleri daha üst hedefler altında örgütleme taleplerini araştırmak için önemli. Ancak örneklem üç kişiden oluşuyor ve bunlar günümüz insanları. Deney, tarih öncesi üreticinin zihnini doğrudan ölçmüyor. 2012 çalışması da uzmanlık ve toplumsal bilişle ilgili soruları bu araştırma hattında ele alıyor; ayrı tasarımı ayrı okunmalıdır.22 74

Blombos Mağarası'ndaki yaklaşık 100–75 bin yıllık tabakalarda bulunan kazınmış aşı boyası parçaları başka bir tartışma açıyor. Tekrarlanan motifler simgesel davranış olasılığını araştırmamıza yol açıyor; işaretlerin belirli bir topluluk için ne anlama geldiği ise bu bulgudan tek başına çıkmıyor.91

Hohlenstein-Stadel'deki yaklaşık kırk bin yıllık aslan-insan heykelciğinde insan ve hayvan özelliklerinin birleştirildiğini görüyoruz. Bundan bir tasarım ve üretim becerisi hakkında konuşabiliriz. Nesnenin hangi inançla veya anlatıyla ilişkili olduğunu anlamak için daha fazla bağlama ihtiyaç duyarız. Mithen'in farklı bilişsel alanların birleşmesine ilişkin açıklaması, Donald'ın dışsal bellek yaklaşımı ve Tattersall'ın simgesel biliş incelemesi bu bulguları yorumlamanın farklı yollarını sunar. Nesneyle kuramı ayrı tutarak karşılaştırıyoruz.92 93 70 94

Beyin: hangi süreçleri birlikte inceleyeceğiz?

Ramón y Cajal'ın nöronlara ilişkin çalışmaları ve Sherrington'ın sinaps kavramı, sinir sistemini hücreler ve aralarındaki ilişkiler üzerinden incelememizde önemli bir yer tutuyor. Sinaps, sinir hücrelerinin başka hücrelerle iletişim kurduğu bağlantı bölgesidir. Hebb'in 1949'da geliştirdiği yaklaşım da birlikte etkinleşen hücreler arasındaki bağlantıların güçlenebileceğini önerir. Bunlar düşünmenin tamamını açıklayan sonuçlar değil; sonraki araştırmalara yön veren çerçevelerdir.66 27

William James'in "düşünce akışı" betimlemesi deneyimin sürekliliğine dikkat çeker. Beyin ağlarının zaman içinde değişen ilişkilerini incelemek bu süreklilik hakkında sorular sormamıza yardım edebilir; iki açıklama düzeyini doğrudan birbirine eşitlemiyoruz.67

Örneğin varsayılan ağ, kendiliğinden düşünme, geçmişi hatırlama ve başkalarının durumlarını değerlendirme gibi süreçlerle ilişkilendirilir. Görev sırasında bütünüyle kapanan bir "boşta çalışma" sistemi değildir. Denetim ağları hedefe göre dikkati ve davranışı düzenlemeyle, dil ağları dilin işlenmesiyle, hipokampal sistem ise bellekle ilgili süreçlerle incelenir. Bu ayrımlar tek bir bölgede tek bir iş bulunduğu anlamına gelmez; ağların birlikte ve göreve göre nasıl çalıştığını araştırıyoruz.5 1

Beyin ölçümünün türü de önemlidir. İşlevsel manyetik rezonans görüntülemede yaygın kullanılan sinyal, kanın oksijenlenmesiyle ilişkili dolaylı bir ölçümdür. Elektrik ve manyetik etkinliği ölçen yöntemler farklı bilgiler sağlar. Dolayısıyla her beyin görüntüsünü "o bölgeye daha fazla oksijenli kan gitti" diye açıklayamayız. Ölçümden düşünmeye geçişin hangi varsayımlarla kurulduğunu ayrıca sormalıyız.

Nicholas Carr'ın internet ve dikkat hakkındaki kitabını burada bir kültürel eleştiri olarak kullanıyoruz. Kitabın bir araştırmaya atıf yapmasıyla kendisinin deneysel araştırma olması farklı şeylerdir; deneysel bir iddiayı değerlendirirken ilgili çalışmaya dönmek gerekir.68

Bilişsel modeller: aynı soruyu mu soruyorlar?

Çalışma belleği, bilgiyi kısa süre tutup işlememizle ilgilidir. İkili süreç yaklaşımları, sezgisel cevaplar ile daha kontrollü değerlendirme arasındaki ilişkileri inceler. Öngörücü işleme ise algı ve eylemde beklentilerin, gelen bilgilerle farklarının nasıl kullanıldığına ilişkin daha genel bir açıklama sunar. Bunları aynı düzeydeki rakip cevaplar gibi sıralamak, her birinin neyi açıklamaya çalıştığını görmemizi zorlaştırır.

Bilinç kuramlarında soru biraz değişir: bilginin erişilebilir olmasıyla onu deneyimlemenin nasıl ilişkili olduğu araştırılır. Bedenlenmiş biliş ve genişletilmiş zihin yaklaşımları ise bedeni, çevreyi ve dış araçları bilişsel açıklamaya hangi koşullarda dahil edeceğimizi sorar. Birbirleriyle ilişkili olmaları, aynı tezi savundukları anlamına gelmez.

Tabloda bu farkları koruyarak temel öneriyi, sınırı ve kaynak türünü yan yana veriyoruz. Bir derleme alanın çalışmalarını değerlendirebilir; bir kuram sınanacak öngörüler geliştirebilir. Fakat tabloda "deney" yazması da bütün modelin doğrulandığını göstermez. Hangi öngörünün, hangi görev ve ölçümle sınandığını görmek gerekir.

Model	Öne sürenler	Temel iddia	Sınır	Kaynak türü
Çalışma belleği	Baddeley ve Hitch	Bilgiyi kısa süre tutup işlememiz sınırlı kapasiteli bir sistemle açıklanır. Model, bu işin farklı bileşenlerini ayırır.	Kapasiteyi her görev için tek ve değişmez bir sayı olarak okumamalıyız. Çalışma belleğini farklı biçimde açıklayan modeller de vardır.	Derleme; burada bağlı kaynak Baddeley'nin 2012 değerlendirmesidir. 26
İkili süreç kuramları	Kahneman, Evans, Stanovich	Sezgisel cevaplarla daha kontrollü değerlendirme arasındaki ilişki incelenir. Bu ayrım, beyinde iki ayrı kutu bulunduğunu söylemez.	Tek bir birleşik kuram yoktur. Çatışma izlemeyle ilgili bulgular, sezgisel süreçlerin her zaman hatayı fark etmediği gibi basit bir hükmü zorlar.	Derleme, kitap ve deneysel araştırma; De Neys çalışmasının bulgusu ilgili tasarımla birlikte okunmalıdır. 23 33 85
Öngörücü işleme	Friston, Clark	Algı ve eylem, beklentilerle gelen bilgiler arasındaki farkların kullanıldığı bir süreç olarak açıklanır. Friston'un serbest enerji yaklaşımı bu araştırma alanındaki bir çerçevedir.	Çok genel bir açıklamanın belirli bir deneyde hangi sonucu öngördüğü açıkça gösterilmelidir.	Kuramsal makale; bağlı kaynak tek başına bir deney sonucu değildir. 6
Küresel nöronal çalışma alanı	Baars, Dehaene, Changeux	Bilginin geniş bir ağ içinde erişime açılması, bilinçli erişimin açıklamasında temel rol oynar.	2025 ortak sınaması bazı belirli öngörüleri zorladı. Sonraki karşı yorum, sınamanın kapsamına ve öngörülerin kurama nasıl atfedildiğine itiraz eder.	Kuramsal derleme ve ortak deney; Naccache ve çalışma arkadaşlarının 2025 yazısı ayrıca karşı yorum olarak okunmalı. 63 7 96
Bütünleşik bilgi kuramı	Tononi ve çalışma arkadaşları	Bilinç, sistemin kendi içsel nedensel yapısı ve bu yapının bütünleşmesi üzerinden açıklanır. Buradaki bütünleşme, gündelik anlamda bilgileri bir araya getirmekten daha teknik bir kavramdır.	Ölçüm ve kuramdan deneysel öngörüye geçiş tartışmalıdır. 2025 sınaması bazı belirli öngörüleri zorladı; kuramın bütününün doğrudan ölçüldüğü anlamına gelmez.	Kuramsal makale ve ortak deney; deneyin sınadığı öngörüler ayrı belirtilmelidir. 88 7
Somatik işaret	Damasio	Bedensel durumlarla ilişkili işaretlerin seçenekleri değerlendirmemizi ve kararlarımızı etkileyebileceği önerilir.	Beden ve duyguyu her kararın değişmez ön koşulu diye sunmuyoruz. Etkinin hangi durumda ve hangi mekanizmayla gerçekleştiği araştırılmalıdır.	Kitap ve hipotezi açıklayan makale; bunlar tek başına yeni deney kaydı değildir. 37 97
Enaktivizm ve bedenlenmiş biliş	Varela, Thompson, Rosch	Biliş bedenin olanakları, eylem ve çevreyle ilişki içinde incelenir. Enaktivizm, bu geniş araştırma alanındaki belirli yaklaşımlardan biridir.	Uzak ve soyut düşünmenin nasıl açıklandığı sorulmalıdır. Bu başlık altındaki yaklaşımların hepsi aynı tezi veya yöntemi benimsemez.	Kuramsal kitap; araştırma alanının bütün deneysel literatürü bu tek kaynakla temsil edilmez. 58
Genişletilmiş zihin	Clark ve Chalmers	Bazı dış araçların, belirli kullanım koşullarında bilişsel sistemin kurucu parçası sayılabileceği savunulur.	Bir aracın düşünmeyi etkilemesiyle bilişsel sistemin parçası olması farklı iddialardır. Bağlanma ve kurucu olma ayrımına yöneltilen itiraz burada önemlidir.	Felsefi argüman ve ona yöneltilen itiraz; deneysel doğrulama etiketi verilmemelidir. 4 95

Dil ile düşünme arasındaki ilişki

Fedorenko, Piantadosi ve Gibson'ın 2024 yazısı, dil ağlarının belirli düşünme görevlerinden ayrışmasını ve ağır dil bozukluğu olan bazı kişilerin dil dışı akıl yürütme becerilerini ele alır. Yazarlar dili öncelikle iletişim aracı olarak yorumlar. Bu, farklı araştırmaların birlikte değerlendirildiği bir görüş yazısıdır; tek bir yeni deneyin sonucu değildir.1

Buradan dilin düşünmenin tamamıyla özdeş olmadığı sonucunu tartışabiliriz. "Dil düşünmeyi hiç etkilemez" demek ise başka ve daha güçlü bir iddiadır. Dil aracılığıyla bilgi aktarmamız, ortak kavramlar geliştirmemiz ve gerekçelerimizi başkalarıyla değerlendirmemiz önemini korur. İnsan beynindeki bu ayrışmadan bir yapay zekâ sisteminin nasıl düşündüğüne de doğrudan sonuç çıkaramayız.

İki bilinç kuramının ortak sınaması

2025'te yayımlanan çalışmada iki rakip kuramın temsilcileri ve araştırma ekibi, sınanacak öngörüler üzerinde deneyden önce birlikte çalıştı. Küresel nöronal çalışma alanı, bilginin geniş ölçekte erişime açılmasını; bütünleşik bilgi kuramı ise sistemin içsel nedensel yapısını açıklamada öne çıkarır. Bu genel açıklamalarla deneyde sınanan belirli öngörüleri ayırmak gerekir.63 88

Çalışmada toplam 256 katılımcıya farklı sürelerde açıkça görülebilen uyaranlar gösterildi. İşlevsel manyetik rezonans görüntüleme, manyetoensefalografi ve kafa içi elektroensefalografi kullanıldı; bunlar sırasıyla kanın oksijenlenmesiyle ilişkili sinyali, manyetik etkinliği ve beyin içinden elektriksel etkinliği izleyen yöntemlerdir. Toplam katılımcı sayısı, herkesin üç yöntemle de ölçüldüğü anlamına gelmez. Sonuçlar bazı öngörüleri destekledi, bazılarını zorladı.7

Sonraki bir yazıda Naccache ve çalışma arkadaşları, görünür uyaranlarla yapılan bu sınamanın bilinçli ve bilinçsiz işlemeyi karşılaştıran bazı temel soruları kapsamadığını savundu. Ayrıca kurama atfedilen bazı öngörülerin yorumuna itiraz ettiler. Bu yazı yeni bir deney değil, kuram temsilcilerinin karşı yorumudur. Sonucu değerlendirirken ilk makaleyle birlikte okunmalıdır. Naccache ve çalışma arkadaşları, 2025

Bu incelemeler bize ne söylüyor?

Arkeolojik nesne, davranış deneyi ve beyin ölçümü birlikte düşünme hakkında daha güçlü açıklamalar kurmamıza yardım ediyor. Yine de aralarındaki geçişi gerekçelendirmemiz gerekiyor. Bir heykelciğin simgesel davranışla ilişkisi, bir görevin gerektirdiği beceri ve o göreve eşlik eden sinirsel etkinlik ayrı sorular.

İnsan düşünmesini beyin, beden, bellek, duygu, eylem ve toplumsal ilişkiler içinde inceliyoruz. Beynin önemini göstermek, bütün açıklamayı yalnızca beyin içindeki işlemlere kapatmamızı gerektirmiyor. Öte yandan çevrenin düşünmeyi etkilemesi de dışarıdaki her aracın bilişsel sistemin kurucu parçası olduğunu kanıtlamıyor. Genişletilmiş zihin tartışmasındaki ayrım tam burada önem kazanıyor.4 95

Derinlik Bir ölçümden hangi sonuca varabiliriz?

Ters çıkarım, bir beyin etkinliğinden belirli bir zihinsel sürecin gerçekleştiği sonucuna gitmektir. "Bu görevde bölge etkinleşiyor" ile "bölge etkinleştiğine göre kişi bu görevi yapıyor" aynı önerme değildir. Aynı bölge başka süreçlerde de etkinleşebiliyorsa ikinci sonuca yalnızca ilkinden hareketle varamayız. Poldrack bu sorunu, etkinliğin ilgili süreç için ne kadar seçici olduğu ve süreç hakkında başka neler bildiğimiz üzerinden ele alır. Ters çıkarım her durumda değersiz değildir; koşulsuz kesinlik taşımaz. Poldrack, 2006

Varsayılan ağın etkinliğini gördüğümüzde de tek başına "kişi hayal kuruyor" demiyoruz. Görev, davranış, kişinin bildirimi ve karşılaştırılan koşullar birlikte değerlendirilmelidir. Bir etkinlik örüntüsünün süreçle birlikte görülmesi, o süreci ortaya çıkaran nedenin bütünüyle bulunduğunu göstermez.5

Benzer bir dikkat bilinç sınamasında da gerekiyor. Bir öngörünün beklenen sonucu vermemesi, ölçüm ve tasarım yeterli olduğu ölçüde, açıklamayı gözden geçirmemiz için ciddi bir nedendir. Fakat bu sonucun hangi kuram sürümünü ve hangi öngörüyü zorladığını belirtmeden "kuram çürütüldü" demek de, her itirazı belirsizliğe sığınıp önemsizleştirmek de araştırmayı ilerletmez. Kuramları karşılaştıran derlemeler bu ayrımları izlememize yardım eder.62

Kendi çıkarımınız için

Aslan-insan heykelciğinde doğrudan gördüğümüz şey nedir? Üreticinin planı, inancı veya deneyimi hakkında konuşmak için hangi ek bulgulara ihtiyaç duyarız?
Bir beyin bölgesinin etkinleşmesiyle bir düşünme sürecini ilişkilendirmek isteseydiniz, hangi karşılaştırma koşullarını ve davranış ölçümlerini seçerdiniz?
Bir deneyin bir kuramı zorladığını söylemeden önce hangi öngörünün sınandığını, nasıl ölçüldüğünü ve hangi sonucun beklendiğini nasıl kontrol ederdiniz?

10Felsefe ve varlık

Düşünen varlığı nasıl açıklıyoruz?

Neden bu bölüm var

Bir acıyı açıklamaya çalıştığımızı düşünelim. Nerede olduğunu, ne zaman başladığını, bedende nelerin değiştiğini araştırabiliriz. Bir de o acıyı yaşayan kişinin anlattığı vardır. Bu iki açıklama birbiriyle nasıl ilişkilidir? Aynı olayı farklı yönlerden mi anlatıyorlar, yoksa biri ötekinin açıklayamadığı bir şeyi mi gösteriyor? Önceki bölümde ölçümlerin ne sağladığına baktık. Burada, ölçtüğümüz şeyle yaşadığımız şey arasındaki ilişkiyi nasıl kurduğumuzu soruyoruz.

Sorunun bir yanı ontolojiktir. Ontoloji, neyin var olduğunu ve var olanların nasıl bir yapıda olduğunu araştırır. Düşünmeyi bedenin etkinliği olarak mı, bedenden ayrı bir varlığın işi olarak mı, olaylar ve ilişkiler içinde oluşan bir süreç olarak mı ele alacağız? Bir başka yanı da açıklama yöntemidir: davranıştan mı, yaşantıdan mı, kavramların kullanımından mı başlayacağız?

Bu bölümde cevapları tarihsel bağlamlarıyla karşılaştırmaya çalışıyoruz. Amacımız bütün görüşlere aynı mesafeden bakıp hepsinin eşit derecede geçerli olduğunu söylemek değil. Bir görüş hangi soruyu soruyor, hangi gerekçeyle ilerliyor, karşısındaki itirazı ne ölçüde cevaplıyor? Bölüm sonunda bu ayrımları kullanarak kendi yakınlığımızı veya itirazımızı daha açık gerekçelendirebiliriz.

Şemanın ilişkisi: Gruplar farklı açıklama düzeylerini gösterir; her grubun adı ve rengi düzeyi belirtir, renk tek başına anlam taşımaz. Satırlar birbirini dışlayan seçenekler değildir: bir yazar birkaçını birlikte savunabilir. Şemada ok yoktur; yerleşim sırası tarih sırası ya da bir görüşün ötekine dönüşmesi anlamına gelmez.

Kısaca

Birinin acısını davranışından anlayabilir, bedenindeki değişimleri ölçebilir, kendi anlatımını dinleyebiliriz. Bunlar birbirine bağlıdır; fakat hepsi aynı soruya cevap vermez. Zihin felsefesinde de düşünmenin neyden oluştuğu, nasıl işlediği ve onu yaşamanın nasıl bir şey olduğu sorularını ayırarak ilerliyoruz.

Açıklama

Hangi görüşü, hangi soruyla karşılaştıracağız?

Töz, kabaca, başka şeylerin yalnızca özelliği veya ilişkisi olarak ele alınmayan bir varlığı anlatır; farklı filozoflar terimi farklı biçimde kullanır. Töz düalizmi zihin ile maddeyi temelde ayrı varlık türleri sayar. Fizikçilik ise zihinsel olanın fiziksel dünyayla ilişkisini fiziksel gerçeklik içinde açıklamaya çalışır. Bu genel başlıkların altında da farklı görüşler vardır.

İşlevselcilik başka bir ayrımı öne çıkarır: bir zihinsel durumu, hangi maddeden oluştuğundan çok sistem içinde ne yaptığıyla açıklayabilir miyiz? Bu soru fizikçilikle birlikte ele alınabilir. Fenomenoloji ise yaşantının nasıl verildiğini araştıran bir yaklaşımdır; bu yüzden onu yalnızca bir başka töz görüşü gibi okumak doğru olmaz.

Tabloda on başlığı koruyoruz, ama aynı düzeyde ve birbirini dışlayan seçenekler olduklarını varsaymıyoruz. Bir yazar bunlardan birkaçını birlikte savunabilir. Karşılaştırırken önce açıklama düzeyini, sonra temel öneriyi, ardından açık soruyu okuyacağız.

Konum	Açıklama düzeyi	Temel iddia	Açık sorun
Töz düalizmi	Varlık görüşü	Zihin ile madde temelde farklı varlık türleri olarak ele alınır. Descartes bu yaklaşımın önemli bir örneğidir.	Etkileşim savunuluyorsa iki farklı tözün nasıl ilişki kurduğu açıklanmalıdır.
Fizikçilik	Varlık görüşleri ailesi	Zihinsel olan fiziksel gerçeklik içinde açıklanmaya çalışılır. Bunun farklı indirgemeci ve indirgemeci olmayan sürümleri vardır.	Öznel yaşantı, anlam ve zihinsel nedensellik ilgili sürüm içinde nasıl açıklanır?
İşlevselcilik	Zihinsel durumları açıklama yaklaşımı	Bir zihinsel durum, sistem içinde gördüğü nedensel rol üzerinden tanımlanır.	Aynı işlevsel rolün gerçekleşmesi, aynı yaşantının bulunduğunu göstermeye yeter mi?
Hilomorfizm	Madde–form ilişkisine dayanan varlık yaklaşımı	Canlı, madde ve form birlikteliği içinde açıklanır; ruh canlı bedenin formudur. Form burada dış şekil değildir. 101	Aklın bedenle ilişkisi ve ayrılabilirliği Aristoteles ile Aquinas'ın kendi metinlerinde nasıl açıklanır?
Fenomenoloji	Yaşantıyı inceleme yaklaşımı	Birinci şahıs yaşantısının yapısı, yönelimsellik ve deneyimin nasıl verildiği incelenir.	Yaşantı incelemesiyle nedensel mekanizma araştırması arasında nasıl ilişki kurulur?
Enaktivizm	Bilişsel açıklama yaklaşımları	Biliş, organizmanın bedensel etkinliği ve çevreyle ilişkisi içinde ele alınır.	Soyut düşünme hangi sürümde, hangi kavram ve mekanizmalarla açıklanır?
Genişletilmiş zihin	Bilişsel sistemin sınırına ilişkin tez	Bazı dış araçların belirli koşullarda bilişsel sistemin kurucu parçası olabileceği savunulur.	Bir araca bağlı olmakla onu sistemin parçası saymak hangi ölçütlerle ayrılır?
Eliminatif materyalizm	Fizikçilik içinde geliştirilen bir kavram eleştirisi	Gündelik açıklamalardaki bazı zihinsel kategorilerin olgun bir bilimde korunmayabileceği savunulur.	Hangi kategoriler neden bırakılmalıdır ve onların açıkladığı düşünülen durumlar nasıl açıklanacaktır?
Süreç görüşleri	Farklı süreç ve ilişki yaklaşımları	Zihin ve benlik, kalıcı bir tözden çok olaylar ve ilişkiler üzerinden ele alınabilir. Tek bir birleşik öğreti değildir.	Değişim içinde kişinin sürekliliği ve sorumluluk hangi gerekçelerle açıklanır?
Teolojik ruh görüşleri	Dinî ve metafizik yorumlar ailesi	Yaşam, kişi, ahlak ve ölüm soruları aşkınlıkla ilişki içinde ele alınır. Gelenekler tek bir ruh görüşünü paylaşmaz.	İlgili görüş hangi metne ve gerekçeye dayanır? Deneysel iddiayla teolojik yorum nerede ayrılır?

Bu satırlar aynı düzeyde ve birbirini dışlayan seçenekler değildir. Açıklama düzeyi sütunu, her yaklaşımın hangi soruya cevap verdiğini gösterir; bir yazar birkaçını birlikte savunabilir.

Antik Yunan: düşünme, yaşam ve varlık

Parmenides'te düşünme ile varlık arasındaki ilişki temel bir sorudur; ilgili ifadelerin nasıl yorumlanacağı ayrıca tartışılır. Herakleitos'un logos'u da yalnızca bireyin içinden geçen düşünceyi anlatmaz; ortak düzen ve anlama sorularıyla ilişkilidir. Platon'da ruhun bilmeyle ve idealara yönelmeyle ilişkisini izlerken, Phaidros'taki yazı tartışmasını ve Kratylos'taki adların doğruluğu sorusunu da bu çerçeveye yerleştiriyoruz.24 29

Aristoteles ruhu canlı bedenin formu olarak ele alır. Burada form, bedenin dış görünüşünden ibaret değildir; onu belirli bir canlı yapan ilkeyi anlatır. Beslenme, duyum, imgelem ve düşünme gibi etkinlikleri ayırması da önemlidir. Ancak aklın statüsüyle ilgili tartışmaları, ruhun bedenle ilişkisine dair tek bir kısa tanımın içinde çözülmüş saymıyoruz.31 76

İslâm felsefesi ve tasavvuf: aklın yetileri ve bilmenin yolları

Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ'nın akıl incelemeleri aynı terimleri her zaman aynı biçimde kullanmaz. Önceki atıf kümeleri bölümünde izlediğimiz basamakları bu farkları koruyarak okuyoruz. İbn Sînâ'nın ortak duyu, hayal, vehim ve bellek çevresinde yaptığı iç duyu ayrımları da hangi yetinin neyi gerçekleştirdiğini açıklamaya yönelir. Bunları bugünkü çalışma belleği modelinin erken bir sürümü diye adlandırmak, soruların ve açıklama düzeninin farkını örter.39 61

Gazzâlî'nin Tehâfütü'l-felâsife'deki eleştirileri ile el-Munkız mine'd-dalâl'deki kuşku ve kesinlik arayışını ayrı bağlamlarda ele almak gerekir. Kalbin bilgisine verdiği yeri anlatırken akıl yürütmeyi bütünüyle reddettiğini varsaymıyoruz. İbn Rüşd'ün maddi aklın birliği tezi de herkesin gündelik düşüncesinin tek bir ortak bilinçte gerçekleştiği anlamına gelmez; ilgili akıl anlayışının içinde açıklanmalıdır.98 53

İbnü'l-Arabî'nin hayal âlemiyle, Molla Sadrâ'nın bilen ile bilinenin birliğiyle ilgili yaklaşımlarını bu başlığın başka soruları olarak izliyoruz. Bunları "algı kişiden kişiye değişir" gibi güncel bir cümleye indirgemeden, kendi varlık ve bilgi anlayışları içinde okumaya çalışıyoruz.61

Augustinus ve Aquinas: kendini bilmek ve ruh–beden ilişkisi

Augustinus'un İtiraflar'ının onuncu kitabındaki bellek ve kendini inceleme, on birinci kitabındaki zaman tartışması bu çalışmanın sorularıyla doğrudan ilişkilidir. Kitapları yalnızca bu konuların teknik incelemesi saymak yerine, eserin daha geniş dinî ve kişisel bağlamını da koruyoruz.99

Aquinas'ta ruh–beden ilişkisi, insanın nasıl bir bütün olduğu sorusuyla ele alınır. Summa Theologiae'nin birinci kısmında, 76. sorunun birinci maddesi düşünsel ilkenin bedenin formu olmasını tartışır. 79. sorunun sekizinci maddesinde ise intellectus ile ratio ayrı güçler olarak değil, kavrama ve adım adım akıl yürütmenin ilişkili etkinlikleri olarak açıklanır. Bu ayrımı iki bağımsız zihinsel birim gibi okumamak gerekir. Aquinas, ilgili pasajlar

Modern felsefe: kuşku, özne ve deneyimin koşulları

Descartes'ın kuşkusu düşünen öznenin kesinliği sorusuna yönelir. Zihin ile bedeni ayıran yaklaşımının nasıl gerekçelendirildiğini, düşünme ve yer kaplama nitelikleri üzerinden inceliyoruz. Spinoza ise düşünce ve uzamı tek tözün nitelikleri olarak ele alır. Leibniz'in küçük algıları, bilincinde olmadığımız algıların statüsünü tartışmaya açar.43

Hume'da benliği algılar demeti üzerinden ele alma ve nedensellikte alışkanlığın rolü, kalıcı bir özneye veya zorunlu bağlantıya nasıl ulaştığımızı sorgular. Kant'ın sorusu ise deneyimin mümkün olmasının koşullarına yönelir. Aşkınsal terimini burada deneyimin ötesindeki bir nesne anlamında değil, deneyimi mümkün kılan koşulların araştırılması anlamında kullanıyoruz.3

Hegel'in Geist kavramında tarihsel ve toplumsal boyutlar önemlidir. Nietzsche'nin "düşünen ben"e yönelttiği eleştiride ise cümlenin dilbilgisel kuruluşuyla bir varlığın kanıtlanması arasındaki geçiş sorgulanır. Bu iki yaklaşımı tek bir sloganla bitirmek yerine, özne hakkında neyi problem haline getirdiklerini soruyoruz.

Fenomenoloji: yaşantının yapısından başlamak

Brentano'nun yönelimsellik kavramı zihinsel olanın bir şey hakkında olmasıyla ilgilidir. Husserl'de bu ilişki, yaşantının ve zamanın yapısını incelemek için temel bir başlangıçtır. Burada bir düşüncenin nesnesine yönelmesini soruyoruz; yöneldiği nesnenin mutlaka dış dünyada var olması gerektiğini söylemiyoruz.60

Heidegger'in dünya-içinde-varlık yaklaşımı, insanı önce çevresinden ayrılmış bir zihin olarak tanımlayıp sonra dünyaya bağlama alışkanlığımızı sorgular. Merleau-Ponty'de bedensel varoluşun algıyla ilişkisi öne çıkar. Bu çalışmalar bedenlenmiş bilişle karşılaştırılabilir; felsefi incelemeyle deneysel araştırmayı aynı yöntem veya aynı sonuç saymadan.8 71 58

Analitik zihin felsefesi: kavram, işlev, anlam ve yaşantı

Wittgenstein zihinsel kavramları nasıl kullandığımızı, Ryle ise zihni ayrı bir şey gibi anlatırken hangi kategori hatalarına düşebildiğimizi sorgular. Kategori hatası, bir şeyi ait olmadığı türden bir açıklama içinde ele almaktır. Bu eleştirileri "öznel yaşantı yoktur" sonucuyla özdeşleştirmiyoruz.2 13

Putnam'ın işlevselci yaklaşımı zihinsel durumların sistemdeki rolünü öne çıkarır. Anlamın yalnızca bireyin iç durumuyla açıklanamayacağı tezi ise ayrı bir tartışmaya aittir; iki tezi birbirine eşitlememeliyiz. Fodor'un düşünce dili hipotezi zihinsel işlemlerin temsil yapılarıyla nasıl açıklanabileceğini sorar; bu temsil dilini Türkçe veya İngilizce gibi konuşulan bir dille eşitlemez. Modülerlik tartışması da ayrıca, hangi süreçlerin görece uzmanlaşmış sistemlerle açıklanacağını araştırır. Putnam, zihinsel durumlar Putnam, anlam Fodor, 1975 Fodor, 1983

Nagel'in öznel bakış açısı sorusu, bir deneyimi yaşayanın konumuyla dışarıdan yapılan açıklama arasındaki farkı görünür kılar. Dennett'in çoklu taslaklar modeli bilinç için tek bir merkez aramayı sorgular; benliği anlatısal bir ağırlık merkezi olarak ele alması ayrı fakat ilişkili bir öneridir. Chalmers'ın zor problemi, işleyişi açıkladığımızda yaşantının neden bulunduğunu da açıklamış olup olmadığımızı sorar.11 64 12

Searle'ün Çin Odası argümanı, simgeleri kurallara göre işlemekle anlamayı aynı saymaya itiraz eder. Churchland'ın eliminatif materyalizmi ise gündelik zihin açıklamalarındaki bazı kategorilerin olgun bir bilimde korunmayabileceğini savunur. Bu, kavramların yalnızca yeni adlar alacağını söylemekten daha güçlü bir iddiadır. Her iki görüşün karşısındaki itirazları aşağıdaki tabloda ayrı veriyoruz.18 19

Düşünür	Katkı	Karşı basınç
Wittgenstein	Zihinsel kavramların kullanımı, özel dil tartışması ve kamusal ölçütler üzerinden sorular açar. 2	Kamusal ölçütlerle açıklama, öznel yaşantının bulunmadığı sonucunu vermez; kullanım ile yaşantı ilişkisi ayrıca sorulur.
Gilbert Ryle	Zihni bedene eklenmiş ayrı bir şey gibi anlatmayı kategori hatası olarak eleştirir. Yeti ve davranış eğilimlerinin açıklamadaki rolünü araştırır. 13	Yeti ve eğilimleri açıklamakla yaşantının niteliğini açıklamak aynı iş midir?
Hilary Putnam	İşlevselcilikte zihinsel durumların rolünü öne çıkarır. Anlamın yalnızca bireyin iç durumuyla belirlenmediği tezi ise ayrı bir anlam tartışmasına aittir. 102 103	Bir işlevin farklı yapılarda gerçekleşebilirliği hangi düzeyde savunulabilir? Anlam dışsalcılığı ile işlevselcilik aynı tez değildir.
Jerry Fodor	Düşünce dili hipotezinde zihinsel temsillerin yapısını; modülerlik incelemesinde bazı bilişsel sistemlerin uzmanlaşmasını ele alır. 104 105	Temsil dili doğal dille eşitlenmemelidir. Fodor'un merkezi düşünme süreçlerini bütün sistemi modüler sayarak açıklamadığı ayrım korunmalıdır.
Thomas Nagel	Bir deneyimi yaşayanın bakış açısını, dışarıdan yapılan açıklamanın sınırlarıyla birlikte sorgular. 11	Bilgiye erişimdeki fark, varlıkta zorunlu olarak iki ayrı tür bulunduğunu gösterir mi?
Daniel Dennett	Çoklu taslaklar modeli, yönelimsel duruş ve benliğin anlatısal ağırlık merkezi olarak ele alınması farklı ama ilişkili önerilerdir. Yönelimsel duruş, davranışı inanç ve istek atfederek yorumlama yaklaşımıdır. 64	Yaşantının niteliğini açıklamak yerine sorunun yeniden tanımlandığı itirazına nasıl cevap verilir?
David Chalmers	İşlevlerin açıklanmasıyla öznel yaşantının neden bulunduğunun açıklanmasını ayırarak zor problemi kurar. 12	Fizikçiliği savunan bazı filozoflar bu ayrımın kuruluşuna veya açıklama talebine itiraz eder. Bu, fizik bilimcilerin ortak hükmü değildir.
John Searle	Çin Odası argümanıyla simgeleri kurallara göre işlemenin anlamayı tek başına sağlamayacağını savunur. 18	Sistem yanıtı anlamayı tek kişide değil bütün sistemde arar; robot yanıtı çevreyle etkileşimin önemini vurgular. Bunlar birbirinden ayrı itirazlardır.
Paul Churchland	Gündelik zihin açıklamalarının bazı kategorilerinin bilim ilerledikçe korunmayabileceğini savunur. 19	Bir görüşü savunmak için inanç gibi kavramları kullanmak, bu kavramların ontolojik doğruluğunu zorunlu kılar mı? Kendini çürütme itirazı bu noktayı tartışır.

Putnam ve Fodor için kaynak kayıtları açıldı; ilgili tezlerin birincil pasajları okunmadığı için tam pasaj denetimi açıktır.

Hint, Budist ve Çin gelenekleri: aynı benlik sorusu mu?

Manas, buddhi, ahaṃkāra ve ātman, Hint düşüncesindeki zihin ve benlik tartışmalarında karşılaşılan terimlerdir. Bunları bütün Hint geleneklerinin paylaştığı tek bir dört katmanlı model gibi sıralamamalıyız. Nyāya'nın algı, çıkarım, karşılaştırma ve tanıklığı bilgi edinme yolları olarak ele alması, belirli bir geleneğin ayrımıdır.73

Budist benliksizlik tartışması da "hiç kimse yoktur" cümlesiyle bitmez. Kalıcı ve bağımsız bir benlik varsayımı sorgulanırken deneyimin koşullara bağlı oluşumu incelenir. Buradan kişi, eylem ve sorumluluk hakkında hiçbir şey söylenemeyeceği sonucu kendiliğinden çıkmaz; Budist geleneklerin kendi ayrımları da korunmalıdır.65

Çin düşüncesindeki xin için kalp-zihin karşılığı kullanılır. Bu karşılık, bilişsel ve duygusal yönlerin birlikte ele alındığını anlatmaya yardım eder; modern anatominin tek bir organ tanımı değildir. Mencius ve Xunzi'nin ahlaki eğilim hakkındaki ayrılıkları da ortak terimlerin aynı insan anlayışını zorunlu kılmadığını gösterir.100

Derinlik Bir görüş diğerine dönüşmüş mü, yoksa sorumuz mu değişmiş?

Platon, Aristoteles, Plotinos, Fârâbî, Descartes, Hume, Kant, Husserl ve Chalmers'ı yan yana koyduğumuzda töz, form, yeti, ilişki ve süreç gibi farklı açıklamalar görüyoruz. Plotinos'taki Nous'un kendi başına bir gerçeklik düzeyi olarak ele alınmasıyla, Fârâbî'nin faal aklı veya Kant'ın deneyim koşulları aynı sorun için değişen adlar değildir. Burada benzerlik arayabiliriz; doğrudan aktarım veya tarihsel dönüşüm iddiası için daha fazla metin dayanağı gerekir.

Örneğin Aristoteles'te formu yalnızca bugünkü "örgütlenme" sözcüğüyle açıklarsak onun varlık anlayışını daraltabiliriz. Kant'ın öznesini bir töz veya algılar demeti olarak ele almaması da onu bu iki seçenek arasında duran üçüncü bir nesne yapmaz. Bazı karşılaştırmalarda cevap değil, sorunun kuruluşu değişmektedir.

Bu yüzden tözcü açıklamalarla ilişkisel açıklamaların tarih boyunca sırayla birbirine dönüştüğü bir yasa önermiyoruz. Karşılaştırma üçüncü hipotezdeki beden ve ilişki sorularını geliştirmemize yardım edebilir; hipotezin kanıtı yerine geçmez. Dört katmanlı mimarimiz de aynı sınıra tabidir: Kant'ın sorusunu mimarinin "dışında" bir konuma yerleştirmek, onu açıklamış olmak değildir.

Bir görüşü eleştirirken önce hangi öncülü kabul ettiğini, hangi sonuca vardığını ve hangi itirazı cevaplaması gerektiğini yazabiliriz. Bilimsel bulgular bu tartışmaları sınırlayabilir ve bazı açıklamaları zorlayabilir. Fakat deneyle henüz kapanmamış olmak, bir görüşü eleştiriden muaf veya öteki görüşlerle eşit derecede güçlü yapmaz.

Kendi çıkarımınız için

Acının bedensel işleyişini, yaşantısını ve anlamını açıklamak için aynı tür gerekçeler yeterli olur mu? Bir görüşün bunlardan hangisini açıkladığını nasıl ayırt edersiniz?
Gazzâlî ile Descartes'ın kuşku incelemelerini karşılaştırmadan önce hangi metinleri ve hangi kesinlik sorularını yan yana koymak isterdiniz?
Budist benliksizlik ile Dennett'in anlatısal benlik yaklaşımında benzer görünen bir noktayı seçin. Gerçek bir yakınlık olduğunu göstermek için hangi farkları da incelemeniz gerekir?

11Yöntem ve bütün resim

Düşünmenin soykütüğü

Neden bu bölüm var

Bir hesabı kâğıda yazarken, telefonda eski bir notu ararken ya da yapay zekâdan taslak isterken düşünmenin farklı işlerini farklı araçlarla yapıyoruz. Araç değişince yalnız işin süresi değişmiyor. Neyi hatırlamamız gerektiği, neye güvenebileceğimiz ve sonucu nasıl kontrol edeceğimiz de değişebiliyor. Bu bölümde düşünmenin tarihine bu sorularla bakmaya çalıştık. Taş aletten üretken modele uzanan duraklarda, eldeki nesneyi, onunla yapılan işi ve o iş hakkında kurabildiğimiz yorumu ayıracağız. Böylece bir aracın ortaya çıkışını, bir düşünme yetisinin doğduğu anla karıştırmadan okuyabileceğiz.

Şemanın ilişkisi: Çift yönlü oklar karşılıklı etkidir; tek yönlü ilerleme ya da kaçınılmazlık anlamına gelmez.

Kısaca

Telefonunuzdaki bir not, bir şeyi unutmamanıza yardım edebilir; ama notun doğru olduğunu sizin yerinize garanti etmez. Yazıdan bilgisayara uzanan araçlar düşünmenin bazı işlerini kolaylaştırırken başka alışkanlıklarımızı da değiştirir. Bu değişimin ne kazandırdığını ve nerede sorun çıkardığını, her dönemin kendi bulgularına bakarak anlamaya çalışıyoruz.

Açıklama

Bir nesneden ne öğrenebiliriz?

Taş bir alet bize nasıl yontulduğu hakkında izler bırakır. O aleti yapanın zihninden geçen cümleleri bırakmaz. Blombos'taki geometrik kazımalarla aslan-insan heykelciği de işaret ve imge üretiminin maddi örnekleridir; anlamlarını bugünden doğrudan okuyamayız. Bu yüzden tabloda bulguyu bir sütunda, düşünme hakkında çıkardığımız sonucu başka bir sütunda tutuyoruz. Modern insanların taş yontarken gösterdiği davranış ve beyin etkinliği, eski üretim tekniklerini araştırmaya yardım eder. Milyonlarca yıl önceki bir insanın düşüncesini doğrudan ölçmez. Harmand ve arkadaşları, Henshilwood ve arkadaşları, Kind ve arkadaşları, Stout ve arkadaşları.

Zaman şeridi yana kaydırılır; bir durağa tıklayınca tablodaki satırı gösterir.

Dönem	Ne oldu	Düşünmeye ne ekledi, hangi soruyu açık bıraktı
3,3–2,6 milyon yıl önce durak kartı	Taş alet buluntuları, yontma işleminin maddi izlerini taşır.90 Lomekwi ile daha sonraki üretim tekniklerini aynı düzeyde planlama örneği saymıyoruz.74	Üretim, el–göz eşgüdümü ve işlem sırasının düzenlenmesi hakkında sorular açar. Buluntudan öznel yaşantıya veya önceden kurulmuş ayrıntılı plana doğrudan geçemeyiz.
100–75 bin yıl önce durak kartı	Blombos aşı boyalarında tekrarlanan geometrik kazımalar bulundu.91	İşaret üretimi ve aktarımı için maddi dayanak vardır. İşaretlerin anlamı ve simgesel işlevi yorum gerektirir; bunları dünyadaki ilk simgeler diye sunmuyoruz.
Yaklaşık 40 bin yıl önce durak kartı	Löwenmensch heykelciği insan ve aslan özelliklerini birleştirir.92 Mithen bu tür buluntuları bilişsel dönüşüm yorumu içinde ele alır.93	Melez imge üretimi görülür. Dilin veya kurgunun bu tarihte başladığı, bütün insanlarda tek bir bilişsel devrim yaşandığı buluntudan çıkarılamaz.
12–9 bin yıl önce durak kartı	Göbekli Tepe, anıtsal yapıların ortak üretimine ilişkin bulgular sunar.113	Ortak emek, işaretler ve ritüellerle ilgili sorular açar. Yapıların işlevi ile yerleşik yaşama geçişteki rolünü aynı kesinlikte bildiğimizi varsaymıyoruz.
Milattan önce yaklaşık 3400 durak kartı	Uruk tabletleri yazılı idari kaydın erken örnekleridir.109 Platon çok daha sonraki Phaidros diyaloğunda yazının öğrenmeye katkısını tartışır.29	Kayıt başka bir zamanda okunabilir, hesaplar karşılaştırılabilir. Bellek kaybı otomatik sonuç değildir. Havelock ve Ong'un okuryazarlık yorumları tarihsel açıklamalardır; yazı belleğin bütün dış desteklerinin başlangıcı değildir.47 46
Milattan önce birinci binyıl	Jaspers bazı bölgelerdeki dönüşümleri eksen çağı adı altında karşılaştırır.106	Benlik, etik ve akıl sorularını birlikte okumayı önerir. Eleştirel düşüncenin tek ve evrensel doğum tarihini belirlemez.
Milattan önce dördüncü yüzyıl durak kartı	Platon ve Aristoteles ruh, bilgi ve akıl yürütmeye ilişkin farklı açıklamalar geliştirdi.29 31	Bu açıklamalar sonraki tartışmalara terimler ve problemler sağladı. Aralarındaki farkları tek bir kavram mimarisinde eritmemek gerekir.
Dördüncü yüzyıl durak kartı	Augustinus, Ambrosius'un sessiz okumasını anlatır.99 Bu durağın tarihi kodeksin icadını tarihlemez.	Sayfalı kitap yeniden okumayı ve metinde dolaşmayı destekler. Sessiz okuma matbaadan önce vardı; bu anlatı onun ilk örneğini belirlemez.
Sekizinci–on ikinci yüzyıl	Yunan eserleri Arapçaya çevrilip yorumlandı.61 Halîl bin Ahmed ve İbn Fâris kök temelli sözlük çalışmaları yaptı.107 108	Çeviri ve yorum, kavramları yeni tartışmalara açtı. Sözlükçülük, felsefe ve iç duyular araştırması ilişkili fakat ayrı faaliyetlerdir.
On beşinci yüzyıl durak kartı	Mainz'da hareketli metal harflerle basım Avrupa'da yaygınlaşacak bir üretim düzeni oluşturdu.46 Doğu Asya'da daha erken basım örnekleri bulunur.110	Çok sayıda baskı metinlere erişimi ve karşılaştırmayı kolaylaştırır. Bütün kopyaların hatasız ve özdeş olduğunu veya derin okumanın matbaayla doğduğunu söylemiyoruz.
On yedinci yüzyıl durak kartı	Deney, matematiksel açıklama ve mekanik doğa anlayışı yeni araştırma düzenleriyle gelişti. Boyle ile Descartes bu tarihte farklı işler yaptı.111 43	Deney raporu kamusal incelemeye açılırken Descartes kesinlik ve zihin–beden ilişkisini sorguladı. İki katkı aynı yöntem veya tek neden değildir.
On sekizinci yüzyıl sonu	Kant, deneyimin ve bilginin mümkün olmasının koşullarını sorguladı.3	Düşünmeyi yalnız hazır veriyi almak olarak açıklamayan bir yaklaşım geliştirdi. Bu felsefi görüş, deneyle belirlenmiş bir beyin mekanizması değildir.
On dokuzuncu yüzyıl durak kartı	Hegel, Darwin, Nietzsche, James ve Freud farklı problemler üzerinde çalıştı;114 115 116 67 Cajal hücresel yapıları çizim ve mikroskopla araştırdı.66	Tarih, evrim, yaşantı, bilinçdışı ve sinir hücreleri ayrı araştırma yolları açtı. Bu adları tek bir sonuçta birleştirmiyoruz.
Yirminci yüzyıl başı	Husserl, Heidegger ve Wittgenstein yaşantı, dünyayla ilişki ve dil sorunlarını farklı yönlerden ele aldı.60 8 2	İç temsile dayanan açıklamaların sınırları tartışıldı. Üç düşünürün yöntemleri ve sonuçları aynı değildir.
1940–1970 durak kartı	Turing, Shannon, Wiener, Miller, Chomsky, Newell ve Simon hesaplama, iletişim, denetim, dil ve problem çözme üzerinde çalıştı.112 59 117 118 119 57	Kurallı işlemler için modeller ve araştırma programları kuruldu. Shannon'ın iletişim kuramı tek başına anlamı, hesaplama modeli de bütün düşünmeyi açıklamaz.
1980–2010	Bedenlenmiş ve dağıtık biliş araştırmalarıyla genişletilmiş zihin tezi araçların rolünü tartıştı.4 Carr ağ ortamındaki dikkat ve okuma alışkanlıklarını ele aldı.68	Beyin, beden, araç ve çevre ilişkisi incelenir. McLuhan'ın görüşü bu dönemden daha erkendir; onu Carr'ın sözü veya 1980 sonrası bir bulgu gibi göstermiyoruz. Her düşünürün iddiası kendi kaynağıyla izlenmelidir.
2010–2024 durak kartı	Derin öğrenme ve dönüştürücü mimariler metin ve başka çıktılar üreten sistemleri geliştirdi. Vaswani ve arkadaşlarının 2017 çalışması bu tarih içinde belirli bir mimari önerisidir.25	Çıktı başarısı, anlama ve deneyim sorularını yeniden gündeme getirir. Tek bir mimari makale bütün üretken sistemlerin tarihini veya zihinsel niteliğini kanıtlamaz.
2025–2026	Lee ve arkadaşları bildirilen bilişsel çabayı,9 Bastani ve arkadaşları eğitimde araçlı ve araçsız başarıyı,56 Glickman ve Sharot insan–sistem etkileşimindeki önyargıyı87 araştırdı.	Araştırma model başarısının yanında kullanıcıya etkileri de inceler. Anket, sınav deneyi ve önyargı deneyi aynı sonucu ölçmez; araştırma odağının bütünüyle değiştiğini söylemiyoruz.

Zaman şeridinde yan yana duran iki işaret, birbirine yakın tarihler demek değildir. İlk durakla son durak arasında milyonlarca yıl var; son birkaç durak çok daha kısa bir dönemi kapsıyor. Eşit aralıkları, duraklar arasında rahatça gezilebilmesi için kullandık. Nesne çizimleri de buluntu fotoğrafları değil, kaynakta anlatılan nesnelerin sade gösterimleridir. Tarihi ve kaynağı görmek için ilgili satıra ya da nesne kartına geçebilirsiniz.

Aynı dönemde farklı yollar

Bu şeridi bütün insanlığın aynı sırayla geçtiği bir gelişim çizgisi gibi okumamalıyız. Hint, Çin, Yunan, İbrani, Hristiyan ve İslam geleneklerinin soruları, kurumları ve metinleri aynı değildi. Jaspers'ın eksen çağı adlandırması, milattan önce yaklaşık 800–200 arasındaki bazı dönüşümleri birlikte düşünmeyi önerir. Bu, eleştirel düşüncenin her yerde o tarihte başladığını gösteren bir bulgu değildir. Tarihsel bir karşılaştırma önerisidir; kapsadığı bölgeler ve kurduğu eşzamanlılık tartışılabilir. Jaspers.

Eşzamanlı gelenekler: soy ağacı çizgisel değildir

Şemanın ilişkisi: Şeritler aynı zamanda var olan gelenekleri gösterir; biri ötekinin yerini almaz. Kesikli oklar seçilmiş çeviri ve aktarım yollarıdır: Yunan felsefesinden Arapçaya, Arapçadan Latinceye. Bütün aktarım ağını göstermez ve ağın bütününün doğrulandığı anlamına gelmez. Ölçek yaklaşıktır; sayılar yıl, eksi işareti milattan öncesini gösterir.

Çeviriye de yalnız sözcüklerin yer değiştirmesi diye bakmıyoruz. Yunan felsefesinin Arapçaya, Arapça eserlerin Latinceye aktarılması sırasında terimler yeni sorularla ve yorumlarla karşılaştı. Halîl bin Ahmed ile İbn Fâris'in kökler üzerinden çalışan sözlükleri bu geniş tarihin dil tarafını gösterir; felsefi çeviriyle aynı faaliyet değildir. Şemadaki kesikli oklar seçilmiş aktarım yollarını gösterir. Her geleneğin bütün tarihini veya tek bir başlangıcını göstermez. Halîl bin Ahmed, İbn Fâris, Kaukua.

Yazı bir işi çözerken hangi işi açık bırakır?

Uruk tabletlerinde kayıt tutmanın erken örneklerini görüyoruz. Bir hesabın sahibinden uzakta ve başka bir zamanda okunabilmesi önemli bir olanaktır. Bununla birlikte yazı, belleğin dışarıda desteklenmesinin ilk ve tek yolu değildir; nesneler, işaretler ve ortak uygulamalar da hatırlamaya yardım eder. Kelley, Cartolano ve Ferrara.

Platon'un Phaidros diyaloğunda Theuth yazıyı belleğe ve bilgeliğe yardım diye sunar; Thamus, yazılı işaretlere güvenmenin hatırlama çabasını azaltabileceğini söyler. Diyalog daha sonra bir metne soru sorduğumuzda onun kendi başına karşılık verememesini tartışır. Burada bir eğitim ve bilgi meselesi var: bir kaydı elde tutmakla onu anlamak aynı şey mi? Metin bu soruyu güçlü biçimde kurar; yazının bütün kullanıcılarda bellek kaybına yol açtığını ölçen bir deney sunmaz. Havelock ve Ong'un okuryazarlığın düşünmeyi dönüştürdüğü yorumlarını da bu nedenle tarihsel açıklamalar olarak okuyoruz. Platon, Havelock, Ong.

yaklaşık 3,3 milyon yıl önce

Lomekwi 3 (Kenya) yontma taş aletleri

Düşünme pratiği: Taşı vururken yüzeyi, açıyı ve vuruşun sonucunu ayarlamak.
Getirdiği olanak: Kesici parçalar üretmek; üretim becerisini geliştirmek ve aktarabilmek.
Belgeli sonuç: Yontulmuş taşlar ve üretim izleri bulundu. Bunlar belirli bir iç konuşmayı veya ayrıntılı ön planı göstermez.
Olası yorum, bedel veya sınır: Öğretme ve taklit olası açıklamalardır. Modern yontma deneyleriyle eski üreticinin yaşantısını doğrudan ölçemeyiz.
Kaynak: 90 22

yaklaşık 100–75 bin yıl önce

Blombos Mağarası kazınmış aşı boyaları (Güney Afrika)

Düşünme pratiği: Yüzeye tekrarlanan geometrik izler kazımak.
Getirdiği olanak: İşaretleri kalıcı bir yüzeyde tutmak ve yinelemek.
Belgeli sonuç: Kaynakta farklı örneklerde geometrik kazımalar bildirilir.
Olası yorum, bedel veya sınır: İşaretlerin anlamı bilinmiyor. Simgesel kullanım olasılığını bütün dünyadaki ilk simgesel düşünce diye sunamayız.
Kaynak: 91

yaklaşık 40 bin yıl önce

Hohlenstein-Stadel aslan-insan heykelciği, mamut fildişi

Düşünme pratiği: İnsan ve aslan özelliklerini tek bir biçimde birleştirmek.
Getirdiği olanak: Melez bir imgeyi başkalarının görebileceği nesneye dönüştürmek.
Belgeli sonuç: Heykelcik iki varlığın özelliklerini bir araya getirir.
Olası yorum, bedel veya sınır: Anlatı veya ritüel işlevi yorum gerektirir. Bu nesne dilin doğuşunu veya evrensel bir zihinsel sıçramayı tarihlemez.
Kaynak: 92 93

milattan önce 9600–8200

Göbekli Tepe dikilitaşları (Şanlıurfa)

Düşünme pratiği: Anıtsal yapıları ortak emekle üretmek.
Getirdiği olanak: Ortak mekânlar ve işaretler üzerinden birlikte hareket etmek.
Belgeli sonuç: Dünya Mirası kaydı, yapıların muhtemel ritüel işlevini belirtir; bunu doğrudan gözlenmiş kullanım gibi aktarmıyoruz.
Olası yorum, bedel veya sınır: Cenaze ritüeli yorumu ve yerleşikliğe geçişteki rolü aynı kesinlikte değildir; başka işlevler ve açıklamalar ayrıca incelenmelidir.
Kaynak: 113

milattan önce yaklaşık 3350–3000

Uruk ön çivi yazısı kil tabletleri (Irak)

Düşünme pratiği: Ürün ve dağıtım bilgilerini işaretlerle kaydetmek.
Getirdiği olanak: Hesapları korumak, devretmek ve yeniden karşılaştırmak.
Belgeli sonuç: Erken Uruk tabletleri idari kayıtlarla ilişkilendirilir.
Olası yorum, bedel veya sınır: Bu tarih bütün yazı geleneklerinin veya dış bellek desteğinin başlangıcı değildir. Anlatı ve felsefe kullanımlarının ayrı tarihleri vardır.
Kaynak: 109

milattan önce dördüncü yüzyıl

Platon'un Phaidros diyaloğunda yazı eleştirisi

Düşünme pratiği: Yazılı bir metni öğrenme ve diyalogla karşılaştırmak.
Getirdiği olanak: Bir gerekçeyi kayda geçirmek ve yeniden ele almak.
Belgeli sonuç: Phaidros'ta yazının hatırlatma ile öğrenme arasındaki yeri ve soruya cevap verememesi tartışılır.
Olası yorum, bedel veya sınır: Bu, bellek kaybını ölçen bir deney değildir. Havelock ve Ong'un açıklamaları tarihsel yorumlardır; kapsamları tartışılabilir.
Kaynak: 29 47 46

dördüncü yüzyıl

Kodeks biçiminde kitap; Augustinus'un Ambrosius'un sessiz okumasını betimlemesi

Düşünme pratiği: Sayfalı kitapta okumak, geri dönmek ve notlarla çalışmak.
Getirdiği olanak: Metnin farklı yerlerini karşılaştırmak ve yeniden okumak.
Belgeli sonuç: Augustinus, İtiraflar altıncı kitap üçüncü bölümde Ambrosius'un ses çıkarmadan okumasını betimler.
Olası yorum, bedel veya sınır: Bu pasaj sessiz okumanın matbaadan önce bulunduğunu gösterir. İlk sessiz okumayı, yaygınlığını veya kodeksin icat tarihini göstermez.
Kaynak: 99

on beşinci yüzyıl ortası

Hareketli harfli matbaa (Mainz)

Düşünme pratiği: Hareketli metal harflerle çok sayıda baskı üretmek.
Getirdiği olanak: Metinleri daha geniş bir okur topluluğuna ulaştırmak ve baskıları karşılaştırmak.
Belgeli sonuç: Mainz durağı Avrupa tarihini temsil eder. Kore'de hareketli metal harfle basımın daha erken örnekleri bulunur.
Olası yorum, bedel veya sınır: Basım, derin okumayı veya bilimsel devrimi tek başına doğurmuş değildir. Baskı hataları, erişim ve eğitim ayrıca önemlidir.
Kaynak: 46 110

1660

Boyle'un hava pompası deneyleri

Düşünme pratiği: Hava pompası düzeneğiyle gözlem yapmak ve uygulamayı raporlamak.
Getirdiği olanak: Başkalarının inceleyebileceği düzenek ve deney anlatımı oluşturmak.
Belgeli sonuç: Boyle hava pompası deneylerini ayrıntılı olarak yayımladı.
Olası yorum, bedel veya sınır: Bir raporun yayımlanması, deneyin her koşulda kolayca tekrarlanabildiğini göstermez. Tanıklık, araç ve tekrar koşulları ayrı meselelerdir.
Kaynak: 111

1888 sonrası

Ramón y Cajal'ın sinir hücresi çizimleri

Düşünme pratiği: Boyanmış sinir dokusunu mikroskopla incelemek ve çizmek.
Getirdiği olanak: Hücresel yapıları görünür kılmak ve karşılaştırmak.
Belgeli sonuç: Cajal'ın çalışmaları sinir sisteminin hücresel örgütlenmesine ilişkin dayanaklar sağladı.
Olası yorum, bedel veya sınır: Çizim, hazırlama ve yorum süreçleri önemlidir. Hücre düzeyindeki açıklama yaşantının bütününü tek başına açıklamaz.
Kaynak: 66

1936–1950

Turing'in hesaplama makinesi (1936) ve taklit oyunu (1950)

Düşünme pratiği: Hesaplanabilir işlemleri biçimsel modelle, makine davranışını ayrı bir sınamayla ele almak.
Getirdiği olanak: İşlemin kurallarını açıkça tanımlamak ve uygulanabilirliğini araştırmak.
Belgeli sonuç: 1936 çalışması hesaplanabilirliği ele alır; 1950 çalışması taklit oyununu tartışır.
Olası yorum, bedel veya sınır: Taklit oyunu hesaplanabilirlik kanıtıyla aynı iş değildir. Başarılı makine davranışı bütün düşünme veya yaşantı sorularını kapatmaz.
Kaynak: 112 59

2017–2026

Dönüştürücü mimarili dil modelleri ve insan-sistem döngüleri üzerine deneyler

Düşünme pratiği: Taslak ve seçenek üretimini araca devretmek; çıktıyı seçmek ve kontrol etmek.
Getirdiği olanak: Hızlı taslaklar ve alternatifler üzerinde çalışmak.
Belgeli sonuç: Bastani ve arkadaşlarının belirli eğitim deneyinde koruyucu öğretim düzeni olmayan yardımın ardından araçsız başarı düşebildi. Glickman ve Sharot belirli etkileşimlerde önyargı artışı bildirdi.
Olası yorum, bedel veya sınır: Bu sonuçlar bütün araç ve kullanımlara genellenemez. Bildirilen çaba, sınav başarısı ve uzun dönem beceri ayrı ölçülerdir.
Kaynak: 25 56 87

Kitabın ve basımın tarihini de tek bir yeniliğe bağlamamak gerekir. Augustinus'un Ambrosius'u sessiz okurken betimlemesi, bu alışkanlığın matbaadan önce bulunduğunu gösterir; ilk sessiz okurun kim olduğunu göstermez. Mainz durağı ise on beşinci yüzyıl Avrupa'sındaki basım dönüşümünü temsil eder. Hareketli metal harflerle basımın Kore'de daha erken örnekleri vardır. Metinlerin daha çok kişiye ulaşması ve karşılaştırılabilmesiyle, okurun daha dikkatli veya daha derin okuması ayrı sorulardır. Augustinus, Ong, Koryo basım tarihi.

Araçla birlikte kontrol biçimi de değişir

Boyle'un deney raporu, Cajal'ın mikroskop çizimi ve Turing'in hesaplama modeli aynı tür kayıt değildir. Biri düzenek ve gözlemi başkalarının incelemesine açar; biri hücresel yapıları görünür kılar; biri hangi işlemlerin kurallı olarak hesaplanabileceğini ele alır. Burada yalnız araçların gelişmesini değil, bir iddiayı neye dayanarak kabul ettiğimizin değişmesini de izliyoruz. Bu durakların hiçbiri tek başına düşünmenin bütününü açıklamaz. Boyle, Cajal, Turing'in 1936 çalışması, Turing'in 1950 çalışması.

Üretken modellerle birlikte taslak çıkarma, seçenek üretme ve gerekçe yazma da araca devredilebilir hâle geliyor. Bu devrin sonucu, kullanılan aracın yanında göreve ve çalışma biçimine bağlı. İnsan–sistem döngüsü durağında bu yüzden katılımcının kendi bildirdiği bilişsel çabayı, araçsız sınavdaki başarıyı ve önyargının değişmesini ayrı sonuçlar olarak gösteriyoruz. Birindeki değişiklik ötekilerin de değiştiği anlamına gelmez. Lee ve arkadaşları, Bastani ve arkadaşları, Glickman ve Sharot, Vaswani ve arkadaşları.

Hareketli anlatım: dış belleğe kayıt ve geri çağırma

Hazır.

Bu beş adım, dış kayda başvurduğumuz bir kullanımı açıklamak için seçildi: karşılaşma, kayıt, bekleme, geri çağırma ve doğrulama. Bütün araçlar bu sırayı izlemez. Doğrulama burada önerilen bir kontrol adımıdır; çoğu kullanıcının bunu atladığını ölçmüş değiliz. Hareketi durdurabilir veya durağan anlatımla aynı adımları izleyebilirsiniz.

Döngüdeki doğrulama adımı bir öneridir: geri çağırdığımız kaydın hâlâ işe yarayıp yaramadığını, kaynağını ve gerekiyorsa güncelliğini kontrol ederiz. Her bellek aracı bu beş adımı aynı sırayla izlemez. Şemayı bunun için bütün araçların çalışma yasası olarak değil, kayıtla yeniden karşılaşırken sorabileceğimiz soruları düzenleyen bir model olarak kurduk.

Derinlik Dışarıya neyi devrettik?

Bir şeyi kaydetmek, onu öğrenmek ve gerektiğinde kullanabilmek farklı işlerdir. Bisiklet sürmenin açıklamasını okuyabiliriz; dengede kalmak için ayrıca denememiz gerekir. Bu örnek yazının becerilere hiç katkıda bulunmadığını göstermez. Açıklama, çizim ve yönerge öğrenmeye yardım edebilir; bunların uygulamayla kurduğu ilişkiyi ayrıca incelemek gerekir. Aynı şekilde bir metnin çok sayıda basılması yorumunu kendiliğinden çoğaltmaz, ama daha çok kişinin metni karşılaştırıp yorumlayabilmesini sağlar.

Sparrow ve arkadaşlarının 2011 deneyleri, bilginin erişilebilir olacağı beklentisinin bazı hatırlama görevleriyle ilişkisini araştırdı. Bu bulguyu internete başvuran herkesin belleğinin zayıfladığı hükmüne çeviremeyiz. Camerer ve arkadaşlarının 2018 yeniden sınama çalışması özgün makalenin birinci deneyini hedefledi; bütün deney dizisini yeniden yapmadı. İlk deneyin sonucu yeniden elde edilmedi diye üçüncü ve dördüncü deneylerin çürüdüğünü söyleyemeyiz. Onlar yeniden sınanmadı diye doğrulandıklarını da söyleyemeyiz. Bu turda yeniden sınamanın tam metnine erişilemediği için deney eşlemesinin mevcut kayıttaki dayanağı ayrıca açık tutuldu. Sparrow, Liu ve Wegner, Camerer ve arkadaşları.

Tarihsel açıklamada bir başka güçlük de nedenlerdir. Bir araç, okul düzeniyle, ekonomik koşullarla ve kurumlarla birlikte yayılır. Okuma alışkanlığındaki değişimin ne kadarını aracın kendisine bağlayabiliriz? Havelock ve Ong'un açıklamalarını bu soruyla karşılaştırmak gerekir. Mithen'in bilişsel tarih yorumu da belirli buluntuların açıklamasıdır; kırk bin yıl önce bütün insanlarda aynı zihinsel sıçramanın gerçekleştiğini doğrudan göstermez. Genişletilmiş zihin yaklaşımı araçların bazı bilişsel işlere katılabileceğini savunur. Carr'ın dikkat ve okuma eleştirisi ise bütün araçlar için tek bir deneysel sonuç değildir. Havelock, Ong, Mithen, Clark ve Chalmers, Carr.

Yapay zekâya döndüğümüzde de soru yalnız ilk taslağı kimin çıkardığı değildir. Taslağı kullanan kişi hangi gerekçeyi benimsediğini, hangi yanlışı düzelttiğini ve yardım olmadan ne yapabildiğini gösterebiliyor mu? Bu soykütüğünden çıkardığımız çalışma sorusu budur. Yanıtı bütün araçların aynı sonucu doğurduğunu varsayarak değil, belirli kullanımları karşılaştırarak arayacağız.

Kendi çıkarımınız için

Daha önce hatırladığınız bir şeyi şimdi bir araca bakarak buluyorsanız, o değişiklik hangi işinizi kolaylaştırdı? Araç elinizde olmadığında neyi yapmak zorlaşıyor?
Platon'un kayıtla anlamayı ayıran itirazını kullandığınız bir araca uygulayın. İtirazın geçerli olduğu bir kullanım ile geçerli olmadığı bir kullanım bulabilir misiniz?
Bu soykütüğüne bir nesne ekleseydiniz hangisini seçerdiniz? O nesnenin gösterdiği bulgu ile düşünme hakkında ondan çıkaracağınız yorumu nasıl ayırırdınız?

12Yöntem ve bütün resim

Öncüler: sorular, katkılar ve açık noktalar

Neden bu bölüm var

Bir sorunun peşinden giderken aynı isimle birkaç kez karşılaşabiliyoruz. Aristoteles'e düşünmenin ne olduğu için de, bir çıkarımın nasıl kurulduğu için de başvuruyoruz. Turing'i hesaplanabilirliği anlamak için okuduğumuzda başka, makinenin düşünmesini tartışırken başka bir sorunun içindeyiz. Bu bölümde isimleri, çalışmamızdaki sorularla ilişkileri üzerinden düzenlemeye çalıştık. Harita kimlere başvurabileceğimizi gösteriyor; tablolar ise o kişinin katkısını ve o katkıdan hangi sonucu çıkarabileceğimizi açıklıyor. Bölümün sonunda yalnız adları tanımayı değil, bir savın hangi esere ve hangi tür gerekçeye dayandığını daha iyi ayırt etmeyi amaçlıyoruz.

Kısaca

Bir düşünürün adını bilmek, görüşünü anlamaya yetmiyor; tıpkı bir aletin adını bilmenin onu kullanmaya yetmemesi gibi. Burada her isim için şu soruyu soruyoruz: Bu kişi hangi problemi ele aldı, bize ne kazandırdı ve açıklaması hangi noktada tartışmaya açık kaldı? Haritayı ve tabloları bu soruyla okursanız, sizin sorunuz için hangi metne gitmeniz gerektiğini daha kolay seçebilirsiniz.

Açıklama

Harita ile tablolar farklı iş görüyor

Harita geniş bir başvuru alanı sunuyor. Durağan karşılığında 143 kayıt bulunuyor; bir kayıt tek kişiyi, birkaç kişiyi veya bir geleneği temsil edebiliyor. Dolayısıyla bu sayıyı 143 ayrı insan diye okumuyoruz. Üç ayrıntılı tabloda ise 31 felsefe, 15 dil araştırması ve 17 bilim satırı var. Toplam 63 satırın bazıları birden fazla kişiyi birlikte ele alıyor. Harita kaydı, tablo satırı ve kişi sayısını ayrı tutmamızın nedeni bu.

Göster:Dönem:

Bir isme tıklayın.

Durağan metin karşılığı: 143 kayıt

Bir kayıt tek kişiyi, birkaç kişiyi veya bir geleneği temsil edebilir; sayı ayrı kişi sayısı değildir.

Kim	Ne zaman	Katman	Bu çalışmaya söylediği
Alkmaion	milattan önce beşinci yüzyıl	Beden	Duyuların merkezi beyindir; duyu yolları beyne gider. 122
Hipokrat okulu	milattan önce beşinci yüzyıl	Beden	Kutsal Hastalık: sevinç, keder ve düşünce beyinden gelir. 123
Aristoteles	milattan önce dördüncü yüzyıl	Anlam · İşleyiş	Söz, düşünce ve şey ilişkisini, kıyası, algıyı ve belleği inceler. Kalbe verdiği fizyolojik rolle akıl tartışmasının bütününü tek bir organ hükmüne indirgememek gerekir. 31
Galenos	ikinci yüzyıl	Beden	Sinirlerin ve beyin karıncıklarının işlevini deneyle tarif eder. 124
Herakleitos	milattan önce altıncı yüzyıl	Anlam	Logos: her şeyin ortak ölçüsü; insan ona uyanık olmalıdır. 125
Parmenides	milattan önce beşinci yüzyıl	Anlam	Düşünmek ile olmak aynı şeydir; olmayan düşünülemez. 24
Platon	milattan önce dördüncü yüzyıl	Anlam · Yaşam	Kratylos'ta adların doğruluğu; Phaidros'ta yazının belleği zayıflatacağı uyarısı; idealar. 29
Pāṇini	milattan önce dördüncü yüzyıl	Anlam	Sanskritin kurallı dilbilgisi: dil biçimsel olarak çözümlenebilir. 126
Stoacılar	milattan önce üçüncü yüzyıl	İşleyiş · Anlam	Onay kuramı: izlenimi kabul etmek bir edimdir; lekton: söylenen anlam. 127
Sokrates	milattan önce beşinci yüzyıl	Yaşam	Sınanmamış hayat yaşamaya değmez; düşünmek karşılıklı sorguyla olur. 128
Konfüçyüs	milattan önce altıncı yüzyıl	Yaşam	Öğrenmeden düşünmek tehlikeli, düşünmeden öğrenmek boştur. 100
Buddha ve Abhidharma	milattan önce beşinci yüzyıl	Yaşam · İşleyiş	Erken Budist öğretiler kalıcı benlik varsayımını sorgular. Daha sonraki Abhidharma gelenekleri zihinsel süreçleri ayrıntılı tasniflerle inceler; iki dönemi tek tarihle eşlemiyoruz. 65
Nyāya geleneği	milattan önce ikinci yüzyıl	İşleyiş	Bilgi araçları: algı, çıkarım, tanıklık; çıkarımın biçimsel şeması. 73
Cicero ve Quintilianus	milattan önce birinci yüzyıl	Yaşam · İşleyiş	Retorik ve bellek sanatı: düşünme kamusal konuşma için terbiye edilir. 129
Stoacı pratik (Epiktetos, Seneca)	birinci yüzyıl	Yaşam	Elimizde olan yargılarımızdır; düşünme günlük bir alıştırmadır. 130
Plotinos	üçüncü yüzyıl	Anlam	Nous'un Bir'den taşması; düşünmenin kendine dönmesi. 79
Augustinus	dördüncü yüzyıl	Yaşam · İşleyiş	İtiraflar: iç yaşantının anlatısı; belleğin sarayı; işaret ve öğrenme. 99
Halîl bin Ahmed	sekizinci yüzyıl	Anlam	İlk Arapça sözlük: kökleri sesle düzenler. 107
Sîbeveyhi	sekizinci yüzyıl	Anlam	Arapça dilbilgisinin kuruluşu: yapı ile anlam. 131
Râzî	dokuzuncu yüzyıl	Beden · İşleyiş	Klinik gözlem ve vaka kaydı; Galenos'a şüphe. 132
Hakîm et-Tirmizî	dokuzuncu yüzyıl	Anlam · Yaşam	Kalbin dört halkası: sadr, kalb, fuâd, lübb; bilmenin katları. 40
Fârâbî	onuncu yüzyıl	Anlam · İşleyiş	Felsefi terimlerin halk dilinden türeyişi; akıl mertebeleri. 133
İbnü'l-Heysem	on birinci yüzyıl	Beden · İşleyiş	Görme gözde değil zihinde tamamlanır: algıda çıkarım ve alışkanlık. 134
İbn Sînâ	on birinci yüzyıl	İşleyiş · Beden	İç duyular: ortak duyu, hayal, vehim, hafıza; tasavvur ve tasdik; uçan adam. 39
Bîrûnî	on birinci yüzyıl	İşleyiş · Yaşam	Gözlem, ölçüm ve kültürleri karşılaştırma; bilgide yöntem. 135
Gazzâlî	on birinci yüzyıl	İşleyiş · Yaşam	Şüpheden kesinliğe yol; kalp ayna gibidir; mantık bir ölçü aletidir. 98
İbn Cinnî ve İbn Fâris	onuncu yüzyıl	Anlam	Dilin kökeni ve kök anlamı: sözcük ailelerinin ortak imgesi. 108
Kâşgarlı Mahmud	on birinci yüzyıl	Anlam	Dîvânu Lugâti't-Türk: Türkçe düşünme sözvarlığının ilk tanıkları. 136
İbn Rüşd	on ikinci yüzyıl	İşleyiş · Anlam	Aklın birliği tartışması; din ile felsefenin uzlaşması. 137
İbnü'l-Arabî	on üçüncü yüzyıl	Anlam	Hayal ve keşf, bilme ile varlık ilişkisi içinde ele alınır. Bunları yalnız algının öznelliğine veya genel bir akıl dışılığa indirgemiyoruz. 61
Mevlânâ	on üçüncü yüzyıl	Yaşam · Anlam	Akıl ile aşkın sınırı; düşünmenin dilden taşan yanı. 138
Yunus Emre	on üçüncü yüzyıl	Yaşam · Anlam	Düşünmeyi ve bilmeyi Türkçe söyleyen ilk büyük ses: "ilim kendin bilmektir". 139
İbnü'n-Nefîs	on üçüncü yüzyıl	Beden	Küçük kan dolaşımı: Galenos'un kalp modelini düzeltir. 140
Thomas Aquinas	on üçüncü yüzyıl	Anlam · İşleyiş	Intellectus ve ratio insanlarda ayrı güçler değil, ilişkili kavrama ve akıl yürütme etkinlikleridir. Bilgi açıklaması duyusal deneyimle birlikte ele alınır. 101
Ockham	on dördüncü yüzyıl	Anlam	Zihinsel dil; gereksiz varlık çoğaltılmaz. 141
İbn Haldun	on dördüncü yüzyıl	Yaşam	Umran: düşünme biçimleri toplumsal yaşayışla değişir. 142
Montaigne	1580	Yaşam	Deneme türü: kendini düşünmenin yazılı biçimi; "Ne biliyorum?" 143
Galileo	1623	Yaşam	Doğa matematik dilinde yazılıdır: ölçüm ölçüt olur. 144
Bacon	1620	İşleyiş	Tümevarım, deney ve zihnin putları diye ele aldığı yanılma kaynaklarını tartışır. Bu sınıflamayı tarihteki ilk yanlılık listesi diye sunmuyoruz. 145
Descartes	1637	İşleyiş · Anlam	Cogito; yöntem kuralları; açık ve seçik fikir; ruh ile beden. 43
Hobbes	1651	İşleyiş	Akıl yürütmek hesaplamaktır: toplama ve çıkarma. 146
Pascal	1670	Yaşam · İşleyiş	Kalbin aklın bilmediği nedenleri vardır; olasılık; hesap makinesi. 147
Spinoza	1677	Yaşam · Anlam	Duyguların geometrik düzeni; zihin bedenin fikridir. 148
Locke	1690	Anlam · İşleyiş	İdealar deneyimden gelir; sözcükler idealara işaret eder. 149
Leibniz	1684	Anlam · Yaşam	Evrensel karakteristik: düşünmeyi simgelerle yürütme; hesap makinesi. 150
Newton	1687	Yaşam	Doğa yasalarının matematiksel çıkarımı; model olarak yöntem. 151
Vico	1725	Yaşam · Anlam	Verum factum: insan yaptığını bilir; tarih düşünmenin anahtarı. 152
Hume	1739	İşleyiş	Çağrışım yasaları; akıl tutkuların hizmetindedir; nedensellik alışkanlıktır. 153
Rousseau	1762	Yaşam	Emile: düşünmeyi öğretmenin doğal sırası. 154
Adam Smith	1759 / 1776	Yaşam	Ahlaki duygular ve tarafsız gözlemci; iş bölümü düşünmeyi parçalar. 155 Ahlaki Duygular Kuramı 1759; Ulusların Zenginliği 1776. Tarihler mevcut kaynakçayla eşlendi; bu tur kitapların bütün pasajları yeniden okunmadı.
Kant	1781	Anlam · İşleyiş	Duyarlık, anlama yetisi, akıl; kategoriler; fenomen ile numen; kendi aklını kullan. 3
Bayes ve Laplace	1763	Yaşam · İşleyiş	Belirsizlik altında çıkarım: inancın olasılıkla güncellenmesi. 156
Hegel	1807	Anlam · Yaşam	Kavramların tarihsel gelişimi; tin kendini tarihte tanır. 114
Humboldt	1836	Anlam	Her dil bir dünya görüşüdür; dil enerjidir, ürün değil. 157
Bopp ve Grimm	1822	Anlam	Karşılaştırmalı dilbilim: köklerin akrabalığı kurallıdır. 158
Kierkegaard	1846	Yaşam	Varoluşu, öznel hakikati ve kişinin kendi yaşamıyla kurduğu ilişkiyi sorgular. Düşünmenin bütünüyle gereksiz olduğu hükmüne indirgemiyoruz. 159
Mill	1843	İşleyiş · Yaşam	Mantık sistemi; ifade özgürlüğü hakikatin sınanma koşulu. 160
Boole	1854	İşleyiş · Anlam	Düşünce yasaları: mantığın cebiri. 161
Babbage ve Lovelace	1843	Yaşam · İşleyiş	Analitik makine: hesabın mekanikleşmesi; "makine yaratmaz" notu. 162
Helmholtz	1867	Beden · İşleyiş	Algıda bilinçdışı çıkarım; sinir iletim hızı. 163
Broca ve Wernicke	1861	Beden	Dil alanlarının lezyonla kanıtı: işlev beyinde yer tutar. 164
Marx	1859	Yaşam	Bilinci toplumsal varlık belirler; praksis. 165
Darwin	1872	Beden · Yaşam	Zihin de evrimin ürünüdür; duyguların ifadesi. 115
Wundt ve Ebbinghaus	1885	İşleyiş	Deneysel psikoloji; unutma eğrisi: bellek ölçülebilir. 166
Nietzsche	1887	Yaşam · Anlam	Kavramların soykütüğü; perspektif; düşünme bedenden gelir. 116
Peirce	1878	Anlam · İşleyiş	Göstergebilim; abdüksiyon; pragmatik ölçüt. 167
Frege	1892	Anlam · İşleyiş	Anlam ve gönderim; niceleme mantığı. 168
Dilthey	1883	Yaşam	Yaşantı (Erlebnis) ve anlama; tin bilimleri. 169
William James	1890	İşleyiş · Yaşam	Bilinç akışı; dikkat; alışkanlık; pragmatizm. 67
Ramón y Cajal	1888	Beden	Nöron doktrini: sinir sistemi ayrı hücrelerden kuruludur. 66
Sherrington ve Pavlov	1906	Beden · İşleyiş	Sinaps; refleks bütünleşmesi; koşullanma. 170
Saussure	1916	Anlam	Gösteren ve gösterilen; anlam farktan doğar. 15
Bergson	1896	İşleyiş · Yaşam	Süre ve bellek; sezgi ile zekânın ayrımı. 171
Husserl	1900	İşleyiş · Yaşam	Yönelimsellik; yaşam dünyası; fenomenolojik yöntem. 60
Dewey	1910	Yaşam · İşleyiş	Nasıl Düşünürüz: düşünme sorun çözmedir; yaparak öğrenme. 172
Weber ve Durkheim	1905	Yaşam	Rasyonalizasyon; kolektif temsiller. 173
Russell ve Whitehead	1910	Anlam · İşleyiş	Principia: matematiğin mantığa indirgenmesi; betimlemeler kuramı. 174
Vygotsky ve Piaget	1934	İşleyiş · Yaşam	İç konuşma toplumsal konuşmadan doğar; gelişim evreleri. 175
Bartlett	1932	İşleyiş	Hatırlama yeniden kurmadır; şema. 176
Gestalt okulu	1912	İşleyiş	Bütün parçalardan önce algılanır; içgörü. 177
Heidegger	1954	Yaşam · Anlam	Düşünmek Ne Demektir; Denken, Danken, Gedanc; teknik sorusu. 8
Wittgenstein	1953	Anlam · Yaşam	Anlam kullanımdır; yaşam biçimleri; özel dil eleştirisi. 2
Gödel	1931	İşleyiş	Belirli koşulları sağlayan, aritmetiği ifade edebilen etkili biçimde aksiyomlaştırılmış tutarlı sistemlerin sınırlılıklarını gösterir. Sonucu bütün sistemlere veya insan zihnine koşulsuz uygulamayız. 178
Turing	1936	İşleyiş · Beden	Hesaplanabilirlik; taklit oyunu: düşünmenin makineyle sınanması. 59
Shannon ve Wiener	1948	Yaşam · İşleyiş	Bilgi kuramı ve sibernetik: geri besleme, iletişim, denetim. 117
von Neumann	1945	Beden · İşleyiş	Saklı program mimarisi; bilgisayar ile beyin. 179
Hebb	1949	Beden	Deneyime bağlı bağlantı değişimi ve hücre topluluklarının oluşumu için bir açıklama önerir. Birlikte ateşlenme ifadesi bütün öğrenme kuramının yerini tutmaz. 27
Arendt	1963 / 1978	Yaşam	Zihnin Yaşamı; düşüncesizlik ve kötülüğün sıradanlığı. 180 Eichmann Kudüs’te 1963; Zihnin Yaşamı 1978. İki eser tek yayın tarihi altında gösterilmez; tarih eşlemesi mevcut kaynakçaya dayanır.
Merleau-Ponty	1945	Yaşam · Beden	Bedenlenmiş algı: düşünme dünyada olan bir bedenin işidir. 71
Hodgkin ve Huxley	1952	Beden	Aksiyon potansiyelinin matematiksel modeli. 181
Miller	1956	İşleyiş	Belirli kısa süreli bellek ve mutlak yargı görevlerinde kapasite sınırlarını tartışır. Yedi artı eksi iki bütün bellek türleri için sabit sayı değildir. 118
Chomsky	1957 / 1959	Anlam · İşleyiş	Evrensel gramer; davranışçılığın eleştirisi. 119 Syntactic Structures 1957; Skinner’ın Verbal Behavior kitabının eleştirisi 1959. Tarihler kaynakçayla ve 1959 makalesinin yayıncı künyesiyle karşılaştırıldı; bütün metin denetimi değil.
Newell ve Simon	1972	İşleyiş · Yaşam	Fiziksel simge sistemi; sınırlı akılcılık. 57
Polanyi	1958	Yaşam	Örtük bilgi: söyleyebildiğimizden fazlasını biliriz. 182
Kuhn	1962	Yaşam	Paradigma ve bilimsel devrim. 183
Licklider ve Engelbart	1962	Yaşam · İşleyiş	İnsan ile bilgisayar ortak yaşamı; zekânın araçla artırılması. 184
Hubel ve Wiesel	1959	Beden	Görsel korteksin özellik dedektörleri. 185
Sperry ve Gazzaniga	1967	Beden · Yaşam	Bölünmüş beyin; yorumlayıcı sol beyin. 186
Quine	1960	Anlam	Çevirinin belirsizliği; anlam bütüncüldür. 187
Foucault	1966	Yaşam · Anlam	Episteme ve söylem: neyin düşünülebilir olduğu tarihseldir. 188
Gadamer ve Ricoeur	1960	Yaşam · Anlam	Anlama ufukların kaynaşmasıdır; anlatı kimliği. 189
Habermas	1981	Yaşam	İletişimsel akıl: geçerlilik iddiaları tartışmada sınanır. 190
McLuhan ve Ong	birden fazla eser/dönem (1982 yalnız Ong'un Orality and Literacy eserine aittir)	Yaşam · Anlam	McLuhan iletişim aracının toplumsal rolünü, Ong sözlü ve yazılı kültürleri tartışır. Tek yıl ve tek eser ikisinin bütün katkısını temsil etmez. 46
Weizenbaum ve Dreyfus	1976	Yaşam · İşleyiş	ELIZA ve sınır; bilgisayarın yapamadığı: bedenlenmiş beceri. 191
Baddeley ve Hitch	1974	İşleyiş	Çalışma belleği: çok bileşenli geçici sistem. 26
Tulving	1972	İşleyiş	Epizodik ve semantik bellek. 192
Kahneman ve Tversky	1974	İşleyiş · Yaşam	Sezgisel kestirmeler ve yanlılıklar; iki sistem. 33
Nagel	1974	Yaşam	Yarasa olmak nasıl bir şeydir: yaşantının indirgenemezliği. 11
Flavell	1979	İşleyiş	Üstbiliş: kendi bilişini izleme ve düzenleme. 193
Marr	1982	İşleyiş · Beden	Üç düzey: hesap, algoritma, uygulama. 194
Searle	1980	Yaşam · İşleyiş	Çin odası: sözdizimi anlambilim değildir. 18
Fodor	1975 (düşünce dili) ve 1983 (modülerlik)	Anlam · İşleyiş	1975 düşünce dili açıklamasıyla 1983 modülerlik yaklaşımı ayrı eserlerdir. İlgili katkı ve yıl birlikte gösterilmelidir. 195
Rosch; Lakoff ve Johnson	1975	Anlam · Beden	Prototip kuramı; kavramsal metafor. 32
Libet	1983	Beden · Yaşam	Hazırlık potansiyeli: irade bilinçten önce mi başlar? 196
Rumelhart, McClelland, Hinton	1986	İşleyiş · Beden	Bağlantıcılık: öğrenme dağıtık ağırlıklarda. 121
Dennett ve Paul M. Churchland	1991	Yaşam · Beden	Bilincin çoklu taslakları; halk psikolojisinin eleştirisi. 64 19 Çoklu taslaklar Dennett 1991; eliminatif materyalizm Paul M. Churchland 1981. Patricia Churchland bu kayıtta temsil edilmiyor.
Kandel	2001	Beden	Belleğin moleküler temeli: sinaptik değişim. 197
Damasio	1994	Beden · İşleyiş	Duygu ve beden durumlarının karar vermeye ve benliğe katkısını araştırır. Duygu olmadan her akılcı kararın zorunlu olarak bozulduğunu söylemiyoruz. 37
LeDoux	1996	Beden	Korku devreleri: duygunun sinirsel yolu. 198
Crick ve Koch	1990	Beden	Bilincin nöral bağlılaşıklarını arama programı. 199
Varela, Thompson, Rosch	1991	Yaşam · Beden	Bedenlenmiş zihin: biliş dünya ile eylemde kurulur. 58
Hutchins	1995	Yaşam · İşleyiş	Yabanıl biliş: düşünme kişiler ve araçlar arasında dağılır. 200
Chalmers	1995	Yaşam	Zor problem; genişletilmiş zihin (Clark ile). 12
Clark	1998	Yaşam · İşleyiş	Genişletilmiş zihin; öngörücü zihin. 4
Sweller ve Bjork	1988	İşleyiş · Yaşam	Bilişsel yük; arzu edilen zorluk. 35
Tomasello	1999	Yaşam · İşleyiş	Ortak dikkat ve kültürel öğrenme insanı ayırır. 36
Tononi	2004	Beden	Bütünleşik bilgi kuramı. 88
Dehaene	2010	Beden · İşleyiş	Küresel çalışma alanı; okuryazarlığın beyni değiştirmesi. 42
Friston	2010	Beden · İşleyiş	Serbest enerji ilkesini geliştirir; çerçeve öngörücü işleme yaklaşımlarıyla ilişkilidir. Bütün düşünmeyi yalnız öngörü hatasını azaltma diye tanımlamıyoruz. 6
Mercier ve Sperber	2011	İşleyiş · Yaşam	Akıl yürütme tartışmak için evrildi. 201
Izutsu	1964	Anlam	Kur'an'da Tanrı ve insan: anlam alanı çözümlemesi. 202
Clauson	1972	Anlam	On üçüncü yüzyıl öncesi Türkçenin etimolojik sözlüğü. 44
Meriç, Topçu, Duralı	1974	Yaşam · Anlam	Türkçede düşünme, kültür ve felsefe-bilim üzerine denemeler. 203
Fedorenko	2024	Beden · İşleyiş	2024 derlemesi dil ağlarıyla çeşitli düşünme görevleri arasındaki ayrışmayı ele alır. Dilin bütün düşünme pratiklerine ilgisiz olduğu sonucu çıkmaz. 1
Vaswani ve çalışma arkadaşları	2017	Beden · İşleyiş	Dönüştürücü mimari: dikkat mekanizmasıyla dil modeli. 25
Bender ve çalışma arkadaşları	2021	Anlam · Yaşam	Olasılıksal papağan: biçim anlam değildir. 41
COGITATE Konsorsiyumu	2025	Beden	Bilinç kuramlarının çekişmeli, önkayıtlı sınanması. 7
Floridi	2019	Yaşam	Bilgi felsefesi ve yapay zekâ etiği: dağılan eyleyicilik. 204
Malone; Sharot	birden fazla eser/dönem	Yaşam · İşleyiş	Malone ortak çalışma düzenlerini; Sharot insan–sistem etkileşimi ve yargı üzerine çalışmaları ele alır. Eserleri ve tarihleri ayrı gösterilmeli; 2018 bütün kayıt için kullanılmamalıdır. 87
Wang ve çalışma arkadaşları	2026	Yaşam · İşleyiş	Saha deneyi (hakemsiz ön baskı): dil modeli geri bildirimi alan yazarlar makalelerini daha sık yeniledi. 205
Zhao ve çalışma arkadaşları	2026	Yaşam · İşleyiş	Rastgele atamalı deney: yapay öğreticiyle çalışan hemşirelik öğrencileri anatomi sınavında daha yüksek puan aldı; yapay zekânın payı ayrıştırılamadı. 206
Jain ve çalışma arkadaşları	2026	Yaşam · İşleyiş	Karşılaştırmalı deney: yapay zekâ ile çalışanlar daha çok doğru yanıt verdi, daha az zihinsel çaba bildirdi; uzun dönem öğrenme ölçülmedi. 207
Zhu ve çalışma arkadaşları	2026	Yaşam · İşleyiş	Üç dalgalı anket: bilişsel işi bağımlı biçimde devredenlerde eyleyicilik aktarımı ve düşük içsel motivasyon; nedensellik kurmaz. 208

Anlam, işleyiş, beden ve yaşam katmanları bizim bu çalışmayı düzenlemek için kullandığımız ayrımlardır. Bir düşünürün kendisini bu dört katmandan birine yerleştirdiğini söylemiyoruz. İkincil katman, katkının başka bir soruyla da ilişkili olduğunu gösterir. Dönem etiketleri de çalışma kolaylığı sağlar; bir hayatın veya araştırma programının bütün tarihini tek yıla sığdırmaz. Birden fazla eseri bir araya getiren kayıtta, yılın hangi esere ait olduğu ayrıca belirtilmelidir.

Üç soru, üç farklı araştırma yolu

İlk tabloda varlık, bilgi ve yaşantı üzerine düşünürler var. Ontoloji, neyin var olduğunu ve nasıl var olduğunu araştırır. Metafizik bu soruyu daha genel ilkelerle, örneğin zihinle bedenin ilişkisiyle birlikte ele alır. Bir felsefi açıklamayı okurken başlangıç varsayımlarını, argümanın adımlarını ve itirazlara verdiği yanıtı ararız. Onun deneysel olmaması tek başına değersiz olduğu anlamına gelmez; hangi gerekçeyi sunduğunu doğru değerlendirmemiz gerekir.

İkinci tablo sözcükleri, dil yapısını ve anlam değişmelerini araştıranları topluyor. Burada adların doğruluğunu soran Platon ile Sanskritin kurallarını inceleyen Pāṇini aynı işi yapmıyor. Bir sözlüğün tanıkları, bir dilbilgisinin kuralları ve bir etimolojinin köken önerisi de ayrı katkılar. Etimoloji bir sözcüğün tarihini araştırır; bugünkü anlamını yalnız o tarihe bakarak belirleyemeyiz. Platon, Saussure, Clauson.

Üçüncü tabloda klinik gözlem, deney, matematiksel model ve bilişsel araştırma var. Bir model bize hangi sonucun hangi varsayımlarla beklendiğini gösterebilir. Bir deney ise belirli katılımcılar ve koşullar altında ne olduğunu araştırır. Turing'in hesaplama açıklaması, Cajal'ın hücre çizimleri ve Lee'nin kullanıcı anketi bu nedenle aynı kanıt türü değildir. Kaynak kaydında bu ayrımı görebilmeliyiz. Turing, Cajal, Lee ve arkadaşları.

Felsefe ve varlık Ontoloji ve metafizik düşünürleri

Ad ve dönem	Temel fikir veya katkı	Sınır veya karşı görüş	Kaynak
Herakleitos milattan önce altıncı–beşinci yüzyıl	Herakleitos değişimi ve karşıtlıkları logos kavramıyla birlikte düşünür.	Logosun anlamını bugünkü akıl veya mantık sözcüğüyle tüketemeyiz; fragmanların bağlamı da yorum gerektirir.	52
Parmenides milattan önce beşinci yüzyıl	Parmenides düşünme, söyleme ve varlık arasındaki bağı sorgular.	Bu bağın ne anlama geldiği tartışmalıdır; her düşünülenin gerçek olduğunu söyleyen basit bir eşitlik gibi okunmamalıdır.	24
Sokrates milattan önce 470–399	Sokrates'e ilişkin tanıklıklarda soru sorma, gerekçeleri sınama ve çelişkiyi açığa çıkarma öne çıkar.	Kendi yazılı eserleri üzerinden değil, başkalarının anlatımları üzerinden okuruz. Bu anlatımlar birbirinin aynısı değildir.	29
Platon milattan önce yaklaşık 428–348	Platon ruhu, bilgiyi ve ideaları diyaloglar üzerinden araştırır; bazı pasajlarda düşünmeyi ruhun kendisiyle söyleşisi olarak anlatır.	Bir diyalogdaki konuşmacının her cümlesini Platon'un son hükmü sayamayız. İdealar ve ruhun ölümsüzlüğü ayrıca gerekçelendirilmesi gereken tezlerdir.	29
Aristoteles milattan önce 384–322	Aristoteles ruhu canlı bedenin formu olarak ele alır; algı, hayal gücü ve aklın işlerini ayırır.	Etkin aklın statüsü ve ayrılabilirliği tartışmalıdır. Formu bugünkü donanım–yazılım ayrımına doğrudan çeviremeyiz.	31
Erken Budizm milattan önce beşinci–dördüncü yüzyıl	Erken Budist metinler kalıcı bir benlik varsayımını sorgular; yaşantıyı koşullara bağlı süreçler üzerinden inceler.	Dikkat, bilinç akışı ve benlik yorumları gelenekler arasında değişir. Erken metinlerle sonraki Abhidharma çözümlemeleri aynı dönem değildir.	65
Konfüçyüs, Mencius, Xunzi milattan önce altıncı–üçüncü yüzyıl	Konfüçyüs, Mencius ve Xunzi öğrenme, yetişme ve ahlaki yargıyı inceler. Xin, bilişsel ve duygusal yönleri birlikte taşıyan kalp-zihin diye açıklanabilir.	Mencius ile Xunzi insanın başlangıçtaki ahlaki eğilimleri konusunda ayrılır. Xin modern anatominin tek bir organ tanımı değildir.	100
Nyāya geleneği milattan önce ikinci yüzyıldan itibaren	Nyāya geleneği algı, çıkarım, karşılaştırma ve güvenilir tanıklığı bilgiye ulaşma yolları olarak inceler.	Bu yolların güvenilirliği geleneğin tartışmaları ve ontolojik kabulleri içinde gerekçelendirilir; günümüz deney yöntemleriyle özdeş değildir.	73
Plotinos 204–270	Plotinos Bir, Nous ve Psychē arasındaki düzeni açıklar; düşünmenin kendi nesnesiyle ilişkisini sorgular.	Nous ve Psychē burada belirli metafizik anlamlar taşır. Modeli ölçülmüş bir beyin yapısı gibi okumamalıyız.	79
Augustinus 354–430	Augustinus bellek, zaman ve kendini bilme sorularını iç yaşantıyı anlatarak ele alır; iç aydınlanmayı teolojik çerçevede açıklar.	Yaşantı betimlemesi ve teolojik gerekçe aynı şey değildir. Birinin okunması ötekinin deneysel olarak sınandığını göstermez.	99
Kindî, Fârâbî, İbn Sînâ dokuzuncu–on birinci yüzyıl	Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ akıl ve bilgiye ilişkin farklı açıklamalar geliştirir. İbn Sînâ iç duyuları ayırır; uçan insan düşünce deneyiyle öz farkındalığı sorgular.	Faal akıl ve akıl mertebeleri her üçünde aynı değildir. Uçan insan gözlenmiş olay veya katılımcılı deney değildir.	53 61
Hakîm et-Tirmizî ölümü 320/932	Hakîm et-Tirmizî sadr, kalb, fuâd ve lübb ayrımıyla bilmenin ve manevi yetişmenin katlarını açıklar.	Bu bir tasavvufi tasniftir. Dört halkayı anatomik bölge veya deneysel biliş katmanı gibi sunamayız; kullanılan terimlerin pasajları ayrıca okunmalıdır.	78 40
Gazzâlî 1058–1111	Gazzâlî akıl, kalp, nefs ve ruh terimlerini bilgi arayışıyla birlikte ele alır; kuşkuyu ve keşf diye adlandırılan doğrudan tanımayı tartışır.	Farklı eserlerin amaçları değişir. Keşfin konumuna ilişkin tek bir cümle bütün eserlerin görüşünü temsil etmez.	98
İbn Rüşd 1126–1198	İbn Rüşd aklın niteliğini, ortaklığı sorununu ve din ile felsefenin ilişkisini tartışır.	Maddi akıl ve faal akıl yorumları eser ve dönem belirtilerek ele alınmalıdır. Ortak akıl görüşüyle tekil kişinin düşünmesi arasındaki ilişki açık bir tartışmadır.	53
İbnü'l-Arabî 1165–1240	İbnü'l-Arabî hayali yalnız kuruntu olarak değil, bilme ve varlıkla ilişkinin bir boyutu olarak ele alır; bu anlatı vahdet-i vücûd yorumlarıyla birlikte okunur.	Bunu yalnız algının öznelliğine indirgemek eksik kalır. Keşf iddialarının deneysel denetlenmesiyle metnin gerekçelerini kamusal olarak tartışmak ayrı işlerdir.	61
Thomas Aquinas 1225–1274	Thomas Aquinas ruhu bedenin formu olarak ele alır. Intellectus ile ratio insanlarda ayrı güçler değil, kavrama ve adım adım akıl yürütmenin ilişkili etkinlikleridir.	Duyudan başlayan bilgi açıklamasıyla ölümsüzlük savının dayanakları aynı türde değildir. Önceki iki pasaj kontrolü bütün sistemi doğrulamaz.	53 101
Molla Sadrâ 1571–1640	Molla Sadrâ bilenle bilinenin birliğini, varlığın asaletini ve cevherî hareketi birlikte ele alır. Cevherî hareket, tözün kendisinin de değişmesi demektir.	Bu tezler birbirinden koparıldığında sistemin gerekçesi kaybolur. Metafizik öncülleri deneysel model gibi sınayamayız.	61
Descartes 1596–1650	Descartes kuşku duyma ediminden düşünen öznenin varlığına ilerler; zihni düşünen şey olarak ele alır.	Bu çıkarımla zihin ve bedenin nasıl etkileştiğinin açıklanması farklı işlerdir. Cogito bütün zihin kuramını tek başına tamamlamaz.	43
Spinoza 1632–1677	Spinoza düşünce ve uzamı tek tözün nitelikleri olarak ele alır; insan zihnini bedenin fikri diye açıklar.	Zihinle bedenin iki ayrı töz olmadığı görüşünü modern bir sinirbilim bulgusu gibi sunamayız. Sistemin kavramları kendi gerekçeleri içinde okunmalıdır.	43
Leibniz 1646–1716	Leibniz algının derecelerini ayırır; farkına varılmayan küçük algılarla algının bilincine varmayı, yani apersepsiyonu, farklı ele alır.	Küçük algılar bugünkü bilinçdışı teriminin bütün anlamlarını taşımaz. Monadoloji bir deneysel mekanizma modeli değildir.	3
Hume 1711–1776	Hume benliği algılar arasındaki ilişkilerle, nedensellik beklentisini alışkanlıkla birlikte inceler.	Benlik deneyiminin betimlenmesiyle benliğin hiç var olmadığı hükmü aynı değildir. Nedensellik eleştirisinin kapsamı ayrıca tartışılmalıdır.	3
Kant 1724–1804	Kant duyarlık, anlama yetisi ve aklı ayırır; kategorileri ve temsillerin tek bilinçte birleşmesinin koşulunu inceler.	Deneyimi mümkün kılan koşullara ilişkin bu soru, belirli bir beyin mekanizmasının nasıl çalıştığı sorusuyla aynı değildir.	3 49
Hegel 1770–1831	Hegel kavramları ve tini tarihsel ilişkileri içinde düşünür; bireysel bilinçle ortak yaşamın bağını sorgular.	Tarihin zorunlu bir sona ilerlediği yorumları tartışmalıdır. Geist sözcüğünü yalnız bireysel zihin diye çevirmek kapsamı daraltır.	49
Nietzsche 1844–1900	Nietzsche akıl ve bilinci beden, dürtüler, değerler ve perspektiflerle birlikte ele alır.	Bir inancın nereden geldiğini açıklamak, onun doğru veya yanlış olduğunu tek başına göstermez.	8
Brentano, Husserl 1838–1938	Brentano yönelimselliği, yani zihinsel edimin bir şeye yönelmesini, tartışır. Husserl bu soruyu yaşantı, zaman ve birinci şahıs bakışın yapısıyla geliştirir.	İki düşünürün yaklaşımı aynı değildir. Yaşantıyı betimlemek onun sinirsel nedenlerini açıklamakla özdeş değildir.	60
Heidegger 1889–1976	Heidegger düşünmenin yalnız işleyişini değil, bizi düşünmeye çağıranın ne olduğunu da sorar.	Bilim ile düşünme arasında kurduğu ayrım bağlamıyla okunmalıdır; bilim değersizdir hükmüne dönüştürülmemelidir.	8
Wittgenstein, Ryle 1889–1976	Wittgenstein anlamı kullanım ve dil oyunları üzerinden araştırır. Ryle zihni anlatırken yapılan kategori hatalarını eleştirir.	Kamusal ölçütleri incelemek, öznel yaşantıyı yok saymak demek değildir. İki yazarın savlarını aynı tez gibi göstermemeliyiz.	2 13
Merleau-Ponty 1908–1961	Merleau-Ponty algıyı ve düşünceyi dünyayla ilişki kuran bedenin yaşantısıyla birlikte ele alır.	Bedensel yaşantıya dikkat çekmek, hücre ve ağ düzeyindeki nedensel açıklamayı tamamlamaz; bu açıklamayı gereksiz de kılmaz.	71
Searle, Nagel, Chalmers 1974–1996 arası temel metinler	Searle anlama ile simge işlemenin ilişkisini, Nagel yaşantının öznel yönünü, Chalmers deneyimin neden ve nasıl bulunduğu sorusunu tartışır.	Üçü aynı argümanı kurmaz. Fizikçi açıklamaları savunan filozofların itirazları da kendi gerekçeleriyle karşılaştırılmalıdır.	18 11 12
Dennett (1942–2024), Churchland 1981–1991 arası temel metinler	Dennett bilinci çoklu taslaklar yaklaşımıyla inceler. Churchland adıyla anılan çalışmalar gündelik zihin kategorileriyle sinirbilim açıklamalarının ilişkisini sorgular.	Bu görüşlerin yaşantıyı yeterince açıklayıp açıklamadığı tartışılır. Patricia ile Paul Churchland'ın katkıları kaynakta hangi kişiye aitse açık belirtilmelidir.	64 19
Clark ve Chalmers; Varela, Thompson, Rosch 1991–1998	Clark ve Chalmers bazı bilişsel işlerde dış araçların kurucu rolünü tartışır. Varela, Thompson ve Rosch bilişi bedenin çevreyle eylem ilişkisi içinde ele alır.	Genişletilmiş zihinle enaktivizm aynı tez değildir. İlkinde zihnin sınırı, ikincisinde temsilin ve soyut düşünmenin nasıl açıklanacağı ayrıca tartışılır.	4 58

Dil ve anlam Etimoloji, tarihsel dilbilim ve sözlükçülük öncüleri

Ad ve dönem	Temel fikir veya katkı	Sınır veya karşı görüş	Kaynak
Platon milattan önce dördüncü yüzyıl	Platon Kratylos'ta adların doğruluğunu, doğayla bağını ve uzlaşımla ilişkisini tartışır.	Bu felsefi soru, sözcüklerin tarihini düzenli ses değişmeleriyle araştıran modern etimolojiyle aynı yöntem değildir.	29
Pāṇini yaklaşık milattan önce dördüncü yüzyıl	Pāṇini Sanskritin yapısını ayrıntılı ve kurallı bir dilbilgisiyle inceler.	Çalışmasını yalnız sözcük kökeni araştırması diye tanıtmak daraltıcıdır; biçimbilim ve sözdizimi de önemlidir.	15
Varro milattan önce 116–27	Varro De Lingua Latina'da Latince sözcükler ve köken önerileri üzerinde sistemli biçimde çalışır.	Önerilerini bugünkü ses denklikleri ve tarihsel tanıklarla sınamak gerekir. Erken ve önemli olması bütün köken açıklamalarının doğru olduğunu göstermez.	51
Sevillalı İsidor yaklaşık 560–636	Sevillalı İsidor Etymologiae'de bilgiyi sözcük kökenleriyle açıklayan ansiklopedik bir düzen kurar.	Bir köken önerisini kavramın değişmez özü sayamayız. Eserin tarihsel değeriyle her etimolojinin doğruluğu ayrıdır.	15
Halîl bin Ahmed yaklaşık 718–786	Halîl bin Ahmed'e atfedilen Kitâbü'l-ʿAyn Arapça kökleri ses düzeniyle ele alan erken bir sözlük çalışmasıdır.	Erken sözlükçülüğün kapsamı, eserin oluşumu ve atfı ayrı araştırma konularıdır. Kök, her bağlamda tek ve değişmez anlamı garanti etmez.	14
Sîbeveyhi yaklaşık 760–796	Sîbeveyhi el-Kitâb'da Arapçanın dilbilgisini sistemli biçimde ele alır.	Dilbilgisel açıklamayı yalnız etimoloji diye okumamalıyız; yapı, kullanım ve anlam ilişkileri de söz konusudur.	14
İbn Cinnî yaklaşık 934–1002	İbn Cinnî el-Hasâis'te dilin yapısını, sesle anlamın ilişkisini ve köklerin farklı sıralanışları arasındaki bağları tartışır.	Büyük iştikak önerilerinin her biri tarihsel tanıkla sınanmalıdır. Ses benzerliği tek başına köken birliği göstermez.	14
İbn Fâris ölümü 1004	İbn Fâris Mekâyîsü'l-luga'da kök aileleri için ortak anlam eksenleri önerir.	Bu anlam eksenleri yararlı açıklamalar olabilir; modern tarihsel dilbilimin bütün yöntemleriyle veya zorunlu tek anlamla özdeş değildir.	14
Kâşgarlı Mahmud on birinci yüzyıl	Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti't-Türk'te Türkçe sözvarlığını ve lehçeler arasındaki farkları kaydeder.	Karahanlı dönemi tanığını bugünkü Türkçeyle birebir eşlememeliyiz. Bir sözcüğün sonraki anlam değişimleri ayrıca izlenmelidir.	44
William Jones, Rasmus Rask, Franz Bopp 1786–1867 arası çalışmalar	William Jones, Rasmus Rask ve Franz Bopp dil akrabalığı ve karşılaştırmalı dilbilgisi araştırmalarına farklı katkılar yaptı.	Üçüne aynı yöntem ve aynı sonuç atfedilmemelidir. Dil akrabalığından kültürel veya ırksal özdeşlik sonucu çıkmaz.	15
Jacob Grimm 1785–1863	Jacob Grimm Cermen dillerindeki düzenli ses değişmelerini karşılaştırmalı araştırmanın konusu yaptı.	Ses denklikleri tek tek benzer sözcüklerden daha güçlü dayanak ister. Masal derlemeleriyle dilbilim çalışmaları ayrı değerlendirilir.	48
Edward William Lane 1801–1876	Edward William Lane klasik Arapça sözlük kaynaklarını İngilizce bir leksikonda bir araya getirdi.	Bu güçlü tarihsel kaynak modern Arapçanın bütün kullanımlarını temsil etmez; hangi klasik tanıktan yararlandığı da izlenmelidir.	14
Ferdinand de Saussure 1857–1913	Saussure dili belirli bir zamandaki ilişkileriyle incelemek ile tarih boyunca değişimini araştırmayı ayırır; gösteren ve gösterilen ilişkisini ele alır.	Bu ayrımdan yararlanarak kökenle güncel anlamı ayırıyoruz. Bunu kaynağı gösterilmemiş birebir bir Saussure sözü gibi sunmuyoruz.	15
Émile Benveniste 1902–1976	Benveniste Hint-Avrupa kurum sözvarlığını ve kişinin dilde kendisini nasıl ifade ettiğini araştırır.	Dilsel örüntüden bir kurumun tek ve değişmez özünü çıkarmak için ek gerekçe gerekir.	89
Gerard Clauson 1891–1974	Clauson on üçüncü yüzyıl öncesi Türkçe için tarihsel tanıkları kullanan bir etimolojik sözlük hazırladı.	Sözlüğün kapsamı dönemle sınırlıdır. Eski tanıkla modern kullanım arasındaki süreklilik her sözcükte ayrıca gösterilmelidir.	44

Bilim ve deney Fizyoloji, psikoloji, sinirbilim ve bilişsel bilim öncüleri

Ad ve dönem	Temel fikir veya katkı	Sınır veya karşı görüş	Kaynak
Paul Broca, Carl Wernicke 1861–1874 arası çalışmalar	Broca ile Wernicke dil bozukluklarıyla beyin hasarı arasındaki ilişkileri farklı klinik örnekler üzerinden araştırdı.	Bu bulgular dili birbirinden yalıtılmış iki kutuya indirgemez; lezyon, ağ ve görev ilişkileri ayrıca incelenir.	1
Santiago Ramón y Cajal, Charles Sherrington 1888–1906 arası temel çalışmalar	Cajal sinir sisteminin hücresel örgütlenmesini, Sherrington sinirsel bağlantı ve refleks bütünleşmesini araştırdı.	Bu katkılar ilişkili fakat aynı değildir. Hücre yapısı, bağlantı işleyişi ve zihinsel yaşantı ayrı açıklama düzeyleri gerektirir.	66
William James 1842–1910	William James düşünce akışını, dikkati, alışkanlığı ve benliği ayrıntılı olarak inceler.	İç gözlem yaşantıyı araştırmaya katkıda bulunur; mekanizma iddiasını tek başına doğrulamaz.	67
Donald Hebb 1904–1985	Hebb deneyime bağlı bağlantı değişimiyle hücre topluluklarının oluşumunu ilişkilendiren bir öğrenme açıklaması önerdi.	Popüler birlikte ateşlenme sözü bütün kuramın yerini tutmaz. Karmaşık düşünme tek bir bağlantı güçlenmesine indirgenemez.	27
Alan Turing 1912–1954	Turing hesaplanabilirliği biçimsel bir makine üzerinden inceler; daha sonra taklit oyunuyla makine davranışını tartışır.	Hesaplanabilirlik sonucu, dilsel sınamadaki başarı ve anlama iddiası ayrı şeylerdir.	112 59
Allen Newell, Herbert Simon 1972 temel kitap	Newell ve Simon problem çözmeyi simgesel arama ve kural uygulama üzerinden modelledi.	Belirli modellerin başarıları bütün bilişin zorunlu olarak bu biçimde işlediğini göstermez. Fiziksel simge sistemi hipotezi ayrıca gerekçelendirilir.	57
Alan Baddeley, Graham Hitch 1974'ten itibaren	Baddeley ve Hitch çalışma belleğini birbiriyle ilişkili bileşenler üzerinden açıklayan model geliştirdi.	Modelin sürümleri ve rakip açıklamalar vardır. Her bileşen tek bir beyin bölgesiyle birebir eşlenmez.	26
Daniel Kahneman, Amos Tversky 1970'lerden itibaren	Kahneman ve Tversky belirsizlik altında yargıyı, sezgisel kestirmeleri ve yanlılıkları araştırdı.	Sonraki iki kip anlatısını bütün ortak çalışmalarının özgün modeli gibi göstermemeliyiz; kipler iki anatomik organ değildir.	33 23
Antonio Damasio 1994 temel kitap	Damasio duygu ve beden durumlarının karar vermedeki rolünü somatik işaretleyici yaklaşımıyla ele alır; benlikle ilişkilerini de araştırır.	Hangi koşulda hangi beden sinyalinin işe yaradığı ayrıca sınanmalıdır. Duygu olmadan hiçbir karar verilemez hükmü bu açıklamayı aşar.	37
Robert Bjork; John Sweller 1988–1994 temel çalışmalar	Bjork bazı öğrenme zorluklarının kalıcılığa katkısını, Sweller görevin oluşturduğu bilişsel yükü araştırır.	Her zorluk yararlı değildir. Görev, önceki bilgi ve ölçüm zamanı sonuçları değiştirebilir.	38 35
Stanislas Dehaene ve çalışma arkadaşları 2017–2020 temel yayınlar	Dehaene, Changeux ve çalışma arkadaşları bilginin geniş erişimini küresel nöronal çalışma alanı yaklaşımıyla inceler.	Okuma ve sayı bilişi çalışmalarıyla bilinç kuramını aynı kanıt saymamalıyız. Kuramın belirli öngörüleri rakiplerle karşılaştırılır.	63 42
Giulio Tononi ve çalışma arkadaşları 2023 dördüncü sürüm	Tononi ve çalışma arkadaşları bütünleşik bilgi kuramını geliştirir; 2023 kaydı dördüncü sürümü ele alır.	Kuramın niceliklerinin nasıl ölçüleceği ve rakip açıklamalardan nasıl ayrılacağı tartışmalıdır.	88
Karl Friston 2010 temel makale	Friston serbest enerji ilkesini geliştirir; ilke öngörücü işleme yaklaşımlarıyla ilişkili bir çerçeve sunar.	İlkeyle belirli bir görev modeli aynı değildir. Sınama için modele özgü ölçülebilir öngörü gerekir.	6
Evelina Fedorenko 2024 derleme	Fedorenko ve çalışma arkadaşlarının 2024 derlemesi dil ağlarıyla çeşitli düşünme görevlerinin ayrışmasına ilişkin bulguları ele alır.	Bu ayrışma dilin öğrenme, iletişim ve bazı düşünme pratiklerine katkısını ortadan kaldırmaz. Derleme tek bir yeni deney değildir.	1
Dietrich Stout 2008–2012	Stout modern katılımcılarla taş alet üretiminin eylem düzenini ve sinirsel ilişkilerini araştırır.	Deneysel benzetme eski teknikleri anlamaya yardım eder; tarih öncesi kişinin zihnini doğrudan ölçmez. Üç uzman–altı acemi kontrolü bütün sonuçların denetimi değildir.	22 74
COGITATE Konsorsiyumu 2025	COGITATE Konsorsiyumu iki bilinç kuramının seçilmiş öngörülerini önceden belirlenmiş ortak sınama düzeniyle karşılaştırdı.	Bu çalışma bütün bilinç kuramlarının yarışması değildir; sınanan öngörülerin sonuçlarıyla kuramın tümünü kapatmak ayrı şeylerdir.	7
Tali Sharot, Thomas Malone, Hao-Ping Lee, Hamsa Bastani 2024–2025	Sharot'un insan–sistem etkileşimi, Malone'un ortak çalışma yaklaşımı, Lee'nin eleştirel düşünme anketi ve Bastani'nin eğitim deneyi farklı katkılar sunar.	Vaccaro ve çalışma arkadaşlarının meta-analizi ayrıca anılmalıdır; Malone'a veya Sharot'a atfedilmemelidir. Birlikte performans, bildirilen çaba ve araçsız öğrenme aynı ölçü değildir.	87 120 9 56

Birlikte anılan kişiler aynı görüşü savunmayabilir

Tabloyu kısa tutmak için bazı adları birlikte yazdık. Bunun bedeli, aralarındaki farkın görünmez olması olabilir. Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ'nın akıl açıklamaları aynı değil; Clark ve Chalmers'ın genişletilmiş zihin savı da Varela, Thompson ve Rosch'un enaktivizmiyle özdeş değil. Enaktivizm, bilişi bedenin çevreyle eylem ilişkisi içinde ele alan yaklaşım ailesidir. Genişletilmiş zihin ise bazı bilişsel işlerde dış aracın yalnız yardımcı değil, işin kurucu bir parçası sayılıp sayılamayacağını sorar. Bir satırda yan yana bulunmaları, aynı savı kurdukları anlamına gelmez. Davidson, Clark ve Chalmers, Varela, Thompson ve Rosch.

Benzer bir ayrım insan–yapay sistem çalışmalarında da gerekiyor. Malone'un ortak çalışma yaklaşımı, Sharot'un insan–sistem etkileşimi araştırmaları, Lee'nin anketi ve Bastani'nin eğitim deneyi farklı sorulara yöneliyor. Birlikte çalışmanın sonuçlarını toplayan meta-analiz, yani birçok çalışmanın sonuçlarını sistemli olarak bir araya getiren araştırma, Vaccaro ve çalışma arkadaşlarına aittir. Bu çalışmayı aynı satırdaki başka bir isme atfetmemeliyiz. Vaccaro ve arkadaşları, Glickman ve Sharot, Lee ve arkadaşları, Bastani ve arkadaşları.

Oklar bize hangi ilişkiyi anlatıyor?

Bir düşünürün diğerine okla bağlanması güçlü bir iddiadır. Bu ok bir metnin çevrildiğini, bir görüşün benimsendiğini, bir öğretmen–öğrenci ilişkisini veya bir eleştiriyi gösterebilir. Bunları tek bir etkilenme türü diye okuyamayız. İbn Rüşd ile Aquinas arasındaki tartışma, aynı görüşün sırayla iki kişiye geçmesi değildir. Merleau-Ponty ile bedenlenmiş biliş arasında ilişki kurarken de hangi yazarın hangi metne başvurduğunu aramamız gerekir. Davidson, Merleau-Ponty, Varela, Thompson ve Rosch.

Şemanın ilişkisi: Seçilmiş aktarım, tartışma ve geliştirme ilişkileri; dayanak pasajları kayıt bazında izlenir. Kesikli çizgi hatlar arası ilişkiyi gösterir, kesinlik derecesini göstermez. Okun türü yanındaki listede yazılıdır; on iki ilişkinin hepsi bu küçük şemada görünmez. Felsefe, dilbilim ve deneysel bilim üç araştırma hattıdır; dört atlas katmanıyla (anlam, işleyiş, beden, yaşam) aynı sınıflama değildir.

Öncüler arasındaki seçilmiş ilişkiler

Aristoteles → Fârâbî: şerh ve kavram aktarımı. İzlenecek ilişki; bu turda belirli dayanak pasajı yeniden okunmadı. İlgili metin ve pasaj üzerinden dayanağı ayrıca kontrol edilmeli. 53
Plotinos → Fârâbî: dolaylı metin aktarımı. İzlenecek ilişki; bu turda belirli dayanak pasajı yeniden okunmadı. İlgili metin ve pasaj üzerinden dayanağı ayrıca kontrol edilmeli. 53
Fârâbî → İbn Sînâ: akıl açıklamalarının karşılaştırılması. İzlenecek ilişki; bu turda belirli dayanak pasajı yeniden okunmadı. İlgili metin ve pasaj üzerinden dayanağı ayrıca kontrol edilmeli. 53
İbn Sînâ → Aquinas: latince çeviri ve tartışma. İzlenecek ilişki; bu turda belirli dayanak pasajı yeniden okunmadı. İlgili metin ve pasaj üzerinden dayanağı ayrıca kontrol edilmeli. 53
İbn Rüşd → Aquinas: eleştirel karşılaşma. İzlenecek ilişki; bu turda belirli dayanak pasajı yeniden okunmadı. İlgili metin ve pasaj üzerinden dayanağı ayrıca kontrol edilmeli. 53
Brentano → Husserl: öğretmen–öğrenci ve kavram dönüşümü. İzlenecek ilişki; bu turda belirli dayanak pasajı yeniden okunmadı. İlgili metin ve pasaj üzerinden dayanağı ayrıca kontrol edilmeli. 60
Husserl → Heidegger: fenomenoloji içinde benimseme ve eleştiri. İzlenecek ilişki; bu turda belirli dayanak pasajı yeniden okunmadı. İlgili metin ve pasaj üzerinden dayanağı ayrıca kontrol edilmeli. 8
Heidegger → Merleau-Ponty: dünya ve beden tartışması. İzlenecek ilişki; bu turda belirli dayanak pasajı yeniden okunmadı. İlgili metin ve pasaj üzerinden dayanağı ayrıca kontrol edilmeli. 71
Merleau-Ponty → Varela: bedenlenme yaklaşımında başvuru. İzlenecek ilişki; bu turda belirli dayanak pasajı yeniden okunmadı. İlgili metin ve pasaj üzerinden dayanağı ayrıca kontrol edilmeli. 58
Saussure → Benveniste: dilbilimsel tartışma ve geliştirme. İzlenecek ilişki; bu turda belirli dayanak pasajı yeniden okunmadı. İlgili metin ve pasaj üzerinden dayanağı ayrıca kontrol edilmeli. 89
Cajal → Hebb: hücresel yapıdan öğrenme açıklamasına ilişki. İzlenecek ilişki; bu turda belirli dayanak pasajı yeniden okunmadı. İlgili metin ve pasaj üzerinden dayanağı ayrıca kontrol edilmeli. 27
Turing → Newell ve Simon: hesaplama yaklaşımının geliştirilmesi. İzlenecek ilişki; bu turda belirli dayanak pasajı yeniden okunmadı. İlgili metin ve pasaj üzerinden dayanağı ayrıca kontrol edilmeli. 57

Bu yüzden okların ilişki türünü açıklıyoruz. Belirli dayanak pasajı henüz okunmamış bir ok, bu çalışmada izlenmesi önerilen ilişki olarak işaretlenmeli. İlgili kitabın kaynakçada bulunması, o okun doğrulandığını tek başına göstermez. Bir ilişkinin denetlenmesi için hangi esere, hangi pasajla ve hangi anlamda başvurulduğu görünür olmalı.

Kısa satırların dışında kalan katkılar

Molla Sadrâ'da bilenle bilinenin birliği, varlığın asaleti ve cevherî hareket birlikte düşünülür. Varlığın asaleti, mahiyetten ziyade varlığın temel alınması; cevherî hareket ise tözün kendisinin değişmesi demektir. İbnü'l-Arabî'nin hayal açıklamasını vahdet-i vücûd yorumlarından, Gazzâlî'nin bilgi arayışını keşf tartışmasından koparmak da eksik kalır. Keşf, bu geleneklerde doğrudan tanıma diye açıklanan bilme biçimidir; katılımcılı deneyle aynı şey değildir. Plotinos'un Nous ve Psychē ayrımı, Descartes'ın kuşku üzerinden düşünen özneye ilerleyişi, erken Budist süreç çözümlemeleri ve Çin düşüncesindeki öğrenme–ahlak ilişkisi kendi bağlamlarıyla okunmalıdır. Kaukua, Griffel, Plotinos, Descartes, Coseru, Van Norden.

Leibniz'in apersepsiyonu, algının farkına varmayı anlatır; Kant'ta temsillerin tek bilinçte birleşmesi sorusuyla karşılaşırız. Brentano ve Husserl yönelimselliği ve yaşantının yapısını; Nietzsche beden, dürtü, değer ve perspektif ilişkisini; James dikkat, alışkanlık ve benliği araştırır. Bu kavramların benzer sözcüklerle anlatılması aynı kuram olduklarını göstermez. Kant, Husserl, James. Leibniz ve Nietzsche için bu paragraftaki belirli yorumların eser–pasaj eşlemesi ayrıca açık tutuluyor.

Bilim tarafında Shannon'ın iletişim kuramını, Wiener'in sibernetik ve geri besleme yaklaşımını, Miller'ın bellek araştırmasını ve Chomsky'nin üretici dilbilgisini ayrıca izliyoruz. Shannon'ın teknik enformasyon ölçüsü mesajın anlamını doğrudan ölçmez; Miller'ın kapasite tartışması bütün görevler için tek bir sayı koymaz. Hinton, LeCun ve Bengio'nun bağlantıcılık, derin öğrenme ve temsil öğrenmesine katkıları da ortak bir başarı cümlesine sığmaz; geri yayılımı yalnız bu üç kişinin icadı diye yazmıyoruz. Shannon, Miller, Chomsky, Rumelhart ve çalışma arkadaşları. Bu kaynaklar adı geçen her kişinin her katkısını ayrı ayrı doğrulamış sayılmaz.

Turing'in taklit oyunu, Newell ve Simon'un simgesel araması, Kahneman ve Tversky'nin belirsizlik altında yargı araştırmaları, Damasio'nun beden–duygu–karar ilişkisi ve Dehaene ile Changeux'nün bilinçli erişim yaklaşımı ayrı sorunları ele alır. Dehaene'nin okuma ve sayı bilişi çalışmaları aynı zamanda korunur; bilinç kuramının tek kanıtı gibi sunulmaz. COGITATE Konsorsiyumu'nun ortak sınama düzenini Lucia Melloni ve ekiplerin katkısıyla birlikte anıyoruz; çalışmayı tek kişinin deneyi diye aktarmıyoruz. Friston'un serbest enerji ilkesiyle belirli öngörücü işleme modellerinin sınanması da aynı iş değildir. Turing, Newell ve Simon, Kahneman ve Tversky, Damasio, Dehaene ve arkadaşları, COGITATE, Friston.

Dil araştırmasında Meillet ve Ernout'nun Latince sözlüğüyle dil değişiminin toplumsal yönüne ilişkin çalışmaları, Pokorny'nin yeniden kurulan Hint-Avrupa kökleri ve Chantraine'in Yunanca sözlük çalışması ayrıca yer almalıdır. Yeniden kurulan kök, doğrudan kaydedilmiş sözcükle aynı tür tanık değildir. İbn Cinnî'nin ses–anlam önerilerini, Kâşgarlı Mahmud'un lehçe karşılaştırmalarını ve Lane'in klasik tanıklarını da bu ayrımla okuyoruz. Lane, Clauson. İlk dört isim için ayrı eser kayıtları henüz bu paragraftaki bütün iddialarla eşlenmiş değil.

Osmanlı düşüncesinden Kâtip Çelebi ve dil tartışmalarından Agop Dilâçar da kapsamın dışında bırakılmamalı. Bununla birlikte Dilâçar'a belirli bir us önerisi atfetmek veya Kâtip Çelebi'nin akıl tasnifini özetlemek için eser ve pasaj göstermeliyiz. Şimdilik bu iki isim, tamamlanması gereken ayrı dosyalar olarak duruyor. Böylece eksik kaynaklı bir öneriyi yerleşmiş bilgi gibi göstermeden kapsamı koruyabiliyoruz.

Derinlik Kimleri seçtik, hangi katkıları görünmez bıraktık?

Bir öncüler listesi tarihin kendisi değildir. Hangi soruları sorduğumuz, hangi dillere eriştiğimiz ve hangi kaynakları okuduğumuz seçimi etkiler. Kadın araştırmacıların azlığı yalnız tarihsel kaynaklara bağlanamaz; bizim seçimimizin de payı var. Susan Carey'nin kavramsal gelişim, Elizabeth Spelke'nin çekirdek bilgi ve Patricia Churchland'ın nörofelsefe çalışmaları ayrı kayıtlarla ele alınabilir. Churchland soyadının zaten bulunması, Patricia'nın katkısının doğru ve görünür biçimde kaydedildiğini garanti etmez. Evan Thompson ve Anil Seth ise bu temsil sorunundan ayrı olarak, enaktivizm ve bilinç araştırmasının kapsamını zenginleştirecek adlardır. Thompson mevcut Varela–Thompson–Rosch kaydında zaten var; eklemekten söz ederken önce bunu görmeliyiz.

Soru yalnız daha çok isim toplamak da değil. Örneğin Hobbes akıl yürütmeyi genel adların sonuçlarını birleştirme ve ayırma üzerinden açıklarken, günümüzde bir problem çözme modelinin aynı sözcüğü kullanması otomatik olarak doğrudan etkilenme ilişkisi kurmaz. Hobbes'un Leviathan eserinin beşinci bölümündeki açıklama okunabilir; sonraki bir yazara aktarımı göstermek için ayrıca o yazarın metnini incelemek gerekir. Hobbes.

Yeni bir kayıt eklerken problemi, belirli katkıyı, ilgili eseri ve açık soruyu birlikte yazmak istiyoruz. Aynı ölçü mevcut kayıtlar için de geçerli. Künyenin bulunması, pasajın okunması ve savın değerlendirilmesi üç ayrı durumdur. Bu bölümün yeni metni, 143 kaydın bütün birincil kaynaklarının yeniden denetlendiği anlamına gelmiyor. Hangi kaydın hangi kapsamda incelendiğini açık doğrulama listesinde tutuyoruz.

Kendi çıkarımınız için

Haritadan ilginizi çeken bir kayıt seçin. O kişiye hangi sorunuzla başvururdunuz; yanıtını değerlendirmek için hangi eser veya bulguyu görmek isterdiniz?
Aynı satırda birlikte anılan iki kişiyi seçin. Aralarındaki ortak soruyu ve farklı yanıtı ayırabildiğinizde tabloyu nasıl değiştirirdiniz?
İki isim arasında bir ok önerecek olsanız bunun çeviri, eleştiri, doğrudan etkilenme veya konu benzerliği olduğunu nasıl gösterirdiniz? Hangi tanık fikrinizi değiştirebilirdi?

13Kutsal metin

Kur'an, Tevrat ve İncil'de düşünme kavramları

Neden bu bölüm var

Bir metinde yürek sözcüğünü gördüğümüzde, yalnız duygudan söz edildiğini düşünebiliriz. Fakat yüreğin bilgi aradığı veya kavradığı söylendiğinde bu alışkanlık yetmiyor. Sözcüğün o cümlede hangi işi yaptığını, çevresindeki sözleri ve çevirmenin tercihini birlikte okumamız gerekiyor. Bu bölümde Kur'an, Tevrat, Tanah'ın diğer kitapları ve Yeni Ahit'teki seçilmiş pasajlara böyle yaklaşıyoruz. Ortak sözcüklerden tek bir insan tasavvuru çıkarmaya çalışmadan, düşünmenin bilme, hatırlama, ayırt etme ve davranışla nasıl ilişkilendirildiğini araştıracağız. Bölüm sonunda bir benzerliğin metinden mi, çeviriden mi, yoksa bizim karşılaştırmamızdan mı geldiğini daha rahat ayırabilmeyi amaçlıyoruz.

Şemanın ilişkisi: Katmanlı kesit: düzlemler birbirine karıştırılmaz. Kesikli çerçeve yorumun bize ait olduğunu belirtir; ok yoktur, çünkü bir düzlem ötekini üretmez. Bir pasajda birlikte geçen sözcükler, çeviri tercihleri, başka pasajlarla karşılaştırma ve bizim yorumumuz ayrı ilişkilerdir; yürek, akıl ve zihin ya da nefes, ruh ve can arasında evrensel bir özdeşlik kurmuyoruz.

Kısaca

Birine yürekten inanmakla bir şeyin üzerinde düşünmek bugün farklı işler gibi gelebilir; bu bölümdeki bazı pasajlar aynı sözcüğü bu işlerin birden fazlasıyla ilişkilendiriyor. Bir çeviri yürek derken başka bir çevirinin zihin demesi de bu yüzden önemli. Pasajı, çeviriyi ve yorumu ayrı okuyarak hem benzerliği hem aralarındaki farkı görmeye çalışıyoruz.

Açıklama

Hangi kitapları ve hangi kaynakları okuyoruz?

Tevrat adını burada Musa'ya atfedilen ilk beş kitap için kullanıyoruz: Yaratılış, Mısır'dan Çıkış, Levililer, Çölde Sayım ve Yasa'nın Tekrarı. Birinci Krallar, Eyüp ve Süleyman'ın Özdeyişleri Tanah'ın diğer kitaplarıdır; bunları Tevrat diye etiketlemiyoruz. Yeni Ahit'te de Matta, Markos, Luka ve Yuhanna ile Pavlus mektuplarını ayırıyoruz. Romalılar'dan alınan bir pasaj Yeni Ahit'e aittir; dört İncil'den biri değildir. Kitapların ayrılması, söyleyen kişinin ve konuşmanın bağlamının görülmesini sağlıyor.

Pasaj gezgininde elli kayıt var: Kur'an'dan yirmi altı, Tevrat'tan beş, Tanah'ın diğer kitaplarından beş ve Yeni Ahit'ten on dört. Bazı çeviriler birkaç ayeti tek cümlede verdiği için kayıt sayısı, birbirinden bağımsız elli çeviri cümlesi demek değildir. Bir ayetin yanında daha geniş bir pasaj gösterildiğinde bu kapsamı ayrıca belirtiyoruz.

Kaynak sınırımızı koruyoruz. Kur'an için Diyanet İşleri Başkanlığı portalındaki Diyanet meali ile Kur'an Yolu meal ve tefsiri; Türkçe Kutsal Kitap için Kitabı Mukaddes Şirketi ve Yeni Yaşam Yayınları'nın izniyle yayımlanan Kutsal Kitap sitesi; İbranice ve belirtilen 1985 İngilizce çeviri için Sefaria; Yunanca için Alman Kutsal Kitap Derneği'nin Nestle–Aland yirmi sekizinci basımı kullanılıyor. Sefaria sayfasının açılması, istenen çeviri sürümünün alınması demek değil. Bu tur metin gövdesi ve sürüm bilgisi alınamadığında önceki aktarımı yeniden doğrulanmış saymadık. Diyanet meali, Kur'an Yolu, Türkçe Kutsal Kitap, 1985 İngilizce çeviri, Sefaria İbranice metni, Yunanca basım.

Metnin yanında hangi açıklama var?

Özgün dildeki pasaj, seçilmiş çeviri, kaynakta verilen tefsir ve bizim karşılaştırmalı okumamız ayrı alanlardır. Özgün metin derken kullandığımız basımın dilindeki metni kastediyoruz; tarihsel olarak eldeki ilk nüshayı gösterdiğimizi söylemiyoruz. Tefsir de çevirinin uzatılmış biçimi değildir: metnin nasıl anlaşılacağını açıklayan yorumdur. Bu çalışmada tefsir alıntıları yalnız Kur'an Yolu'ndan gelir. Öteki gelenekler için eşdeğer açıklama alanının boş kalması, o geleneklerde yorum bulunmadığını göstermez.

Bakara 2:242 sayfasında tefsir başlığı altındaki cümle mealin tekrarıdır. Bunu ayrı açıklama diye saymıyoruz. Hac 22:46 için açılan sayfa ise 45–48. ayetleri birlikte ele alıyor; eski kısa aktarım 45. ve 47. ayetlerin açıklamalarını da içeriyor. Alıntıyı sessizce değiştirmenin yerine hangi kapsamdan seçildiğini gösteriyor, 46. ayetle ilgili okumamızı onun kendi açıklamasına bağlıyoruz. Bakara 2:242, Hac 22:45–48.

Denetim alanları ayrı tutulur: kaynağın erişimi, ayet gövdesi, çeviri sürümü, tefsir ve bu çalışmanın yorumu. Bir alanın kontrol edilmesi öteki alanları kapsamaz.

Kur'ân-ı Kerîm

Bakara 2:44 ʿ-q-l

Kök veya terim: ʿ-q-l. Birlikte geçenler: Kitap; iyilik; kişinin kendi davranışı. Bağlam: Öğüt ile davranışın ilişkisi.

اَتَاْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ اَنْفُسَكُمْ وَاَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَۜ اَفَلَا تَعْقِلُونَ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Siz Kitabı (Tevrat'ı) okuyup durduğunuz halde, kendinizi unutup başkalarına iyiliği mi emrediyorsunuz? (Yaptığınızın çirkinliğini) anlamıyor musunuz?

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Sizler kitabı okuduğunuz halde insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Aklınızı kullanmıyor musunuz?

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Ancak âyet bize, başkalarına iyiliği emrederken kendilerini unuttuklarını yani onların kendi yaşayışlarının bilgileri ve sözleriyle çeliştiğini, sonuç olarak samimi dindarlık hislerini kaybettiklerini göstermekte; “Aklınızı kullanmıyor musunuz?” ifadesiyle bu çelişkili tutumlarının, yalnızca dinin hükümlerine değil, akla da aykırı olduğuna işaret etmektedir.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki ta'qilun fiilini Diyanet meali anlamıyor musunuz, Kur'an Yolu meali aklınızı kullanmıyor musunuz diye karşılar. Diyanet meali ayrıca parantez içinde yaptığınızın çirkinliği açıklamasını ekler.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Tarihsel kayıt: Arapça metin, iki meal ve tefsir portaldan 23 Eylül 2026'da yeniden çekildi ve karşılaştırıldı. 23 Eylül 2026 çekimi mevcut kayıtta bildiriliyor; bu tarihsel kayıt yeni kontrol yerine geçmez.

10 Ekim 2026 alan karşılaştırması. çeviri 1 (Diyanet İşleri Başkanlığı meali): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; çeviri 2 (Kur'an Yolu meali): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; özgün metin: aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; tefsir: aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu.

NFC, boşluk ve görünmez yumuşak tire düzenlemesiyle dize karşılaştırması; Türkçe Kutsal Kitap sayfasındaki dipnot işaretleri çıkarıldı. Bu, bütün yorum ve edisyonun doğruluğuna verilen onay değildir. Önceki durum notu tarihsel kapsamıyla korunur.

Bakara 2:242 ʿ-q-l

Kök veya terim: ʿ-q-l. Birlikte geçenler: Ayet; açıklama. Bağlam: Aile hükümleri bağlamında açıklama.

كَذٰلِكَ يُبَيِّنُ اللّٰهُ لَكُمْ اٰيَاتِهٖ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَࣖ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Düşünesiniz diye Allah size âyetlerini böyle açıklamaktadır.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Aklınızı kullanasınız diye Allah size âyetlerini işte böyle açıklıyor.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsiri

Kaynak sayfasının tefsir alanı meal cümlesini yineliyor. Bu nedenle ayrı tefsir açıklaması aktarılmadı. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

İki meal kaydında düşünme ve aklı kullanma karşılıkları farklıdır. Açılan Kur'an Yolu sayfasının tefsir alanı meal cümlesini yineler; ayrı bir açıklama olarak sayılmadı. Bu tur Kur'an Yolu alanı kontrol edildi, diğer meal için yeni denetim yapılmadı.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). O turun kontrol tarihi: 9 Ekim 2026.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: Meal cümlesinin tefsir başlığı altında tekrarlandığı kontrol edildi; yeni açıklama diye sayılmıyor.
Kur’an Yolu meali: İzin verilen ilgili Diyanet sayfasında ayet kısmı okundu ve mevcut aktarımla karşılaştırıldı.

Bakara 2:269 ḥ-k-m; ḏ-k-r; l-b-b

Kök veya terim: ḥ-k-m; ḏ-k-r; l-b-b. Birlikte geçenler: Hikmet; hayır; kavrayış. Bağlam: Hikmet ve anlama.

يُؤْتِى الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَٓاءُۚ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُو۫تِىَ خَيْرًا كَثٖيرًاۜ وَمَا يَذَّكَّرُ اِلَّٓا اُو۬لُوا الْاَلْبَابِ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Allah hikmeti dilediğine verir. Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona çokça hayır verilmiş demektir. Bunu ancak akıl sahipleri anlar.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

O, dilediğine hikmeti verir ve kime hikmet verilirse o kimse birçok hayra nâil olmuş demektir. Bunu ise ancak derin kavrayış sahibi olanlar düşünüp anlarlar.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Hikmet de sahibini yanılmak ve sapmaktan koruduğu için bu ismi almıştır.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Mealler akıl sahipleri ile derin kavrayış sahibi olanlar karşılıklarını kullanır. Kur'an Yolu tefsiri hikmetin farklı dönem ve yorumlardaki anlamlarını ayırır; bunları tek bir değişmez kök anlamına indirmiyoruz. Bu tur Kur'an Yolu meal ve ilgili tefsir açıklaması okundu.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). O turun kontrol tarihi: 9 Ekim 2026.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: İlgili Kur’an Yolu açıklaması okundu; atıf yapılan eski müfessirlerin kendi eserleri okunmuş sayılmaz.
Kur’an Yolu meali: İzin verilen ilgili Diyanet sayfasında ayet kısmı okundu ve mevcut aktarımla karşılaştırıldı.

Âl-i İmrân 3:190 l-b-b

Kök veya terim: l-b-b. Birlikte geçenler: Gök; yer; gece; gündüz. Bağlam: Yaratılış ve ibret.

اِنَّ فٖي خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافِ الَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَاٰيَاتٍ لِاُو۬لِي الْاَلْبَابِۚ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelip gidişinde selim akıl sahipleri için elbette ibretler vardır.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün farklı oluşunda aklıselim sahipleri için elbette ibretler vardır.

Kur'an Yolu sayfası bu ayeti sonraki ayetle birlikte gösterir; burada 190. ayete ait bölüm verildi.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Görüldüğü gibi burada da göklerin ve yerin yaratılışında akıl sahipleri için ibret alınması gereken şeylerin bulunduğu vurgulanmakta ve müminlerin bu ibret alınacak olaylar karşısındaki tutumları dua üslûbuyla anlatılmaktadır.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki uli'l-elbab ifadesini Diyanet meali selim akıl sahipleri, Kur'an Yolu meali aklıselim sahipleri diye verir. İki karşılık aynı sözcükleri farklı birleşim biçimleriyle kullanır.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Âl-i İmrân 3:191 f-k-r; ḏ-k-r

Kök veya terim: f-k-r; ḏ-k-r. Birlikte geçenler: Anma; yaratılış; dua. Bağlam: Dua ile birlikte düşünme.

اَلَّذٖينَ يَذْكُرُونَ اللّٰهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلٰى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فٖى خَلْقِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۚ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هٰذَا بَاطِلًاۚ سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anarlar. Göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünürler. "Rabbimiz! Bunu boş yere yaratmadın, seni eksikliklerden uzak tutarız. Bizi ateş azabından koru" derler.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Onlar ayakta dururken, otururken, yatarken hep Allah’ı anarlar; göklerin ve yerin yaratılışını düşünürler (ve şöyle derler:) “Rabbimiz! Sen bunu boş yere yaratmadın, seni tenzih ve takdis ederiz. Bizi cehennem azabından koru!

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki yetefekkerun fiilini Diyanet meali yaratılışı üzerinde düşünürler, Kur'an Yolu meali yaratılışını düşünürler diye karşılar. Diyanet meali duayı ayrı cümleyle başlatır, Kur'an Yolu meali geçişi parantez içinde ve şöyle derler diye belirtir.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Nisâ 4:82 d-b-r

Kök veya terim: d-b-r. Birlikte geçenler: Kur'an; tutarlılık; çelişki. Bağlam: Metnin değerlendirilmesi.

اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْاٰنَۜ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللّٰهِ لَوَجَدُوا فٖيهِ اخْتِلَافًا كَثٖيرًا

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Hâlâ Kur'an'ı düşünüp anlamaya çalışmıyorlar mı? Eğer o, Allah'tan başkası tarafından (indirilmiş) olsaydı, mutlaka onda birçok çelişki bulurlardı.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Kur’an’ı inceleyip düşünmüyorlar mı? Eğer Allah’tan başka birinden gelmiş olsaydı onda birçok tutarsızlık ve çelişki bulurlardı!

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Kur’an’a inanmayan, Allah ve resulüne itaat etmeyen gayri müslimlerin Kur’an üzerinde düşünmeye davet edilmeleri iki önemli gerçeğe dayanmaktadır: a) Kur’an’ın eşsizliği (i‘câz) inancı, bir bilgi ve hidayet kaynağı olarak öneminin anlaşılıp tasdik edilmesi yalnızca müminlerin –imana dayalı– sübjektif değerlendirmelerine bağlı ve bunların sonucu değildir.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki yetedebberun fiilini Diyanet meali düşünüp anlamaya çalışmıyorlar mı, Kur'an Yolu meali inceleyip düşünmüyorlar mı diye karşılar.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

En'âm 6:32 ʿ-q-l

Kök veya terim: ʿ-q-l. Birlikte geçenler: Dünya; oyun; âhiret. Bağlam: Hayat ve değer karşılaştırması.

وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَٓا اِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌؕ وَلَلدَّارُ الْاٰخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذٖينَ يَتَّقُونَؕ اَفَلَا تَعْقِلُونَ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Dünya hayatı ancak bir oyun ve bir eğlencedir. Elbette ki ahiret yurdu Allah'a karşı gelmekten sakınanlar için daha hayırlıdır. Hâlâ akıllanmayacak mısınız?

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Dünya hayatı bir oyun ve eğlenceden başka bir şey değildir. Müttaki olanlar için şüphesiz ki âhiret yurdu daha hayırlıdır. Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Kur’an ise onlara şu gerçeği hatırlatarak cevap vermektedir: Âhiret kaygısı taşımadan sırf dünya ile meşgul olanlar için “Dünya hayatı bir oyun ve eğlenceden başka bir şey değildir.” Hayata anlam ve değer katan şeyler, Allah’ın hoşnutluğunu ve O’na yakınlaşmayı umarak yapılan hayırlı işlerdir.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki ta'qilun fiilini Diyanet meali akıllanmayacak mısınız, Kur'an Yolu meali aklınızı kullanmayacak mısınız diye karşılar.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

A'râf 7:176 f-k-r

Kök veya terim: f-k-r. Birlikte geçenler: Kıssa; arzu; davranış. Bağlam: Anlatı yoluyla düşünmeye çağrı.

وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلٰكِنَّهُٓ اَخْلَدَ اِلَى الْاَرْضِ وَاتَّـبَعَ هَوٰيهُۚ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِۚ اِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ اَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْؕ ذٰلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذٖينَ كَذَّبُوا بِاٰيَاتِنَاۚ فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Dileseydik o âyetlerle onu elbette yüceltirdik. Fakat o dünyaya saplanıp kaldı da kendi heva ve hevesine uydu. Onun durumu köpeğin durumu gibidir: Üzerine varsan da dilini sarkıtıp solur; kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp solur. İşte bu, âyetlerimizi yalanlayan toplumun durumudur. Şimdi onlara bu olayları anlat ki düşünsünler.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Eğer biz isteseydik o kişiyi delillerimizle yüceltirdik. Fakat o dünyaya saplanıp kaldı, hevesinin peşine düştü. İşte böylesinin hali, kovsan da bıraksan da hep dilini çıkarıp soluyan köpeğin haline benzer. Âyetlerimizi yalan sayan topluluğun durumu işte böyledir. Şimdi sen bu kıssayı anlat, umulur ki iyice düşünürler.

Kur'an Yolu sayfası bu ayeti sonraki ayetle birlikte gösterir; burada 176. ayete ait bölüm verildi.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Fakat o bunu istemedi, bulunduğu yere saplanıp kaldı, kendini dünyaya kaptırdı, yükselmeyi değil dünyaya çakılıp kalmayı tercih etti.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki yetefekkerun fiilini Diyanet meali düşünsünler, Kur'an Yolu meali iyice düşünürler diye karşılar. Anlatılan şey Diyanet mealinde olaylar, Kur'an Yolu mealinde kıssa olarak geçer.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Yûnus 10:100 ʿ-q-l

Kök veya terim: ʿ-q-l. Birlikte geçenler: İman; izin; inkâr. Bağlam: İnanma ve sorumluluk.

وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ اَنْ تُؤْمِنَ اِلَّا بِاِذْنِ اللّٰهِؕ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذٖينَ لَا يَعْقِلُونَ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Allah'ın izni olmadıkça, hiçbir kimse iman edemez. Allah, azabı akıllarını (güzelce) kullanmayanlara verir.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Allah’ın izni olmadıkça hiç kimsenin inanması mümkün değildir. O, akıllarını kullanmayanları inkâr bataklığında bırakır.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Allah’ın izni olmadan hiç kimsenin iman etmeyeceği hususunun hemen ardından Allah’ın, akıllarını kullanmayanları iğrenç bir duruma sokacağının, yani kirli halleriyle baş başa bırakacağının bildirilmesi; yaratanın Allah Teâlâ, seçme kararını verecek olanın ise insan olduğunu, bir başka anlatımla, insanın imanla ilgili sorumluluğunun akıl nimetini yerli yerince kullanıp kullanmamasından kaynaklandığını açıkça ortaya koymaktadır.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki la ya'qilun ifadesini Diyanet meali akıllarını parantez içinde güzelce kullanmayanlar, Kur'an Yolu meali akıllarını kullanmayanlar diye verir. Rics sözcüğü Diyanet mealinde azap, Kur'an Yolu mealinde inkâr bataklığı olarak geçer.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Yûnus 10:101 n-ẓ-r

Kök veya terim: n-ẓ-r. Birlikte geçenler: Gök; yer; kanıt; uyarı. Bağlam: Bakma ve değerlendirme.

قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِؕ وَمَا تُغْنِي الْاٰيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

De ki: "Göklerde ve yerde neler var, bir baksanıza." Fakat âyetler ve uyarılar inanmayan bir topluma hiçbir fayda sağlamaz.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

De ki: “Bir bakın da görün, göklerde ve yerde neler var?” Fakat iman etmeyecek topluma ne o kanıtların ne de uyarıların yararı olabilir.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki unzuru emrini Diyanet meali bir baksanıza, Kur'an Yolu meali bir bakın da görün diye karşılar. Ayat sözcüğü Diyanet mealinde âyetler, Kur'an Yolu mealinde kanıtlar olarak geçer.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Ra'd 13:19 l-b-b

Kök veya terim: l-b-b. Birlikte geçenler: Hak; görme; bilme. Bağlam: Bilme ile görmeme karşılaştırması.

اَفَمَنْ يَعْلَمُ اَنَّـمَٓا اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ اَعْمٰىؕ اِنَّمَا يَتَذَكَّرُ اُو۬لُوا الْاَلْبَابِۙ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Rabbinden sana indirilenin gerçek olduğunu bilen kimse, (onu bilemeyen) kör gibi olur mu? (Bunu) ancak akıl sahipleri anlar.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Sana rabbinden indirilenin hak olduğunu görüp bilen kimse görmeyen gibi olur mu? Bunu ancak akıl sahipleri anlar.

Kur'an Yolu sayfası bu ayeti sonraki ayetle birlikte gösterir; burada 19. ayete ait bölüm verildi.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Akıl sahiplerinin nitelikleri ise müteakip âyetlerde şöyle sıralanmaktadır: Bunlar Allah’a vermiş oldukları sözden dönmezler; dinî, ahlâkî, hukukî ve toplumsal yükümlülüklerini yerine getirirler; Allah’ın, gözetilmesini emrettiği şeyleri gözetirler, yani insanlık, akrabalık, komşuluk, din kardeşliği ve benzeri insanlar arası ilişkilerden doğan haklara riayet ederler; rablerine karşı kulluk görevlerinde kusur etmemeye çalışırlar; Allah huzurunda hesaplarının kolay olmasını dilerler; Allah’ın rızâsını kazanmak için uğrunda karşılaştıkları her türlü sıkıntılara sabrederler; namazlarını vaktinde dosdoğru kılarlar; Allah’ın kendilerine vermiş olduğu nimetlerden gizli açık Allah yolunda harcarlar; kötülüğü iyilikle savarlar yani haksızlığa karşı adaletle, yalancılığa karşı doğrulukla, rezilliğe karşı da erdemle mücadele ederler.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki ulu'l-elbab ifadesini iki meal de akıl sahipleri diye karşılar. A'ma sözcüğü Diyanet mealinde kör, Kur'an Yolu mealinde görmeyen olarak geçer.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Ra'd 13:28 ḏ-k-r; q-l-b

Kök veya terim: ḏ-k-r; q-l-b. Birlikte geçenler: İman; anma; huzur. Bağlam: Gönül ve zikir.

اَلَّذٖينَ اٰمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللّٰهِؕ اَلَا بِذِكْرِ اللّٰهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُؕ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Onlar, inananlar ve kalpleri Allah'ı anmakla huzura kavuşanlardır. Biliniz ki, kalpler ancak Allah'ı anmakla huzur bulur.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Bunlar, iman edenler ve Allah’ı zikrederek gönülleri huzura kavuşanlardır. Bilesiniz ki gönüller ancak Allah’ı zikrederek huzura kavuşur.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Gerçek şu ki, burada eksik olan mûcize değil, doğruyu bulma arzusudur, onlarda doğruyu bulma arzusu olmadığı için peygamberin getirdiği mûcizelere rağmen inatla inkârcılıklarını sürdürmüşlerdir.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki kulub sözcüğünü Diyanet meali kalpler, Kur'an Yolu meali gönüller diye karşılar. Zikr sözcüğü Diyanet mealinde anmak, Kur'an Yolu mealinde zikretmek olarak geçer.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Nahl 16:44 f-k-r; ḏ-k-r

Kök veya terim: f-k-r; ḏ-k-r. Birlikte geçenler: Peygamber; açıklama; kitap. Bağlam: Vahiy ve açıklama.

بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِؕ وَاَنْزَلْـنَٓا اِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ اِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

(O peygamberleri) apaçık belgeler ve kitaplarla gönderdik. İnsanlara, kendilerine indirileni açıklaman ve onların da (üzerinde) düşünmeleri için sana bu Kur'an'ı indirdik.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

O peygamberleri apaçık delillerle ve kutsal metinlerle gönderdik. İnsanlara indirileni kendilerine açıklaman için ve (ola ki üzerinde) düşünürler diye sana da uyarıcı kitabı indirdik.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Hz. Peygamber’e indirilen kutsal kitap ise âyette zikir kelimesiyle anılmaktadır ve bununla Kur’an-ı Kerîm kastedilmiştir.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki yetefekkerun fiilini iki meal de düşünme fiiliyle ve parantez içinde üzerinde ekiyle verir. Zikr sözcüğü Diyanet mealinde Kur'an, Kur'an Yolu mealinde uyarıcı kitap olarak geçer.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Nahl 16:78 f-ʾ-d; s-m-ʿ; b-ṣ-r

Kök veya terim: f-ʾ-d; s-m-ʿ; b-ṣ-r. Birlikte geçenler: Kulak; göz; kalp; şükür. Bağlam: Bilmezlikten çıkış.

وَاللّٰهُ اَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ اُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْـًٔاۙ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْاَبْصَارَ وَالْاَفْـِٔدَةَۙ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Allah sizi, analarınızın karnından siz hiçbir şey bilmez durumda iken çıkardı. Şükredesiniz diye size kulaklar, gözler ve kalpler verdi.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Sizler hiçbir şey bilmez bir durumdayken Allah sizi analarınızın karnından dışarı çıkardı; şükredesiniz diye size kulaklar, gözler, kalpler verdi.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

“Kalpler” diye çevirdiğimiz ef’ide kelimesinin tekili olan fuâd kaynaklarda genellikle “kalp” diye açıklanmakta, kalp ise Türkçe’deki “gönül” mânasının yanında, özellikle eski kaynaklarda, bilgi olayıyla ilgili olduğu konumlarda “bilme ve kavrama gücü, akıl” anlamında kullanılmaktadır (Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât, “klb” md.; a.mlf., ez-Zerîa ilâ mekârimi’ş-şerîa, s. 178).

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

İşitme, görme ve ef'ide aynı ayette anılır. Kur'an Yolu bunları bilgi edinmeyle ilişkilendirirken Râgıb ve Taberî yorumlarına başvurur. Biz bu tur bu aktarımı okuduk; atıf yapılan eserleri doğrudan kontrol etmiş sayılmıyoruz.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). O turun kontrol tarihi: 9 Ekim 2026.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: İlgili Kur’an Yolu açıklaması okundu; atıf yapılan eski müfessirlerin kendi eserleri okunmuş sayılmaz.
Kur’an Yolu meali: İzin verilen ilgili Diyanet sayfasında ayet kısmı okundu ve mevcut aktarımla karşılaştırıldı.

İsrâ 17:36 f-ʾ-d; ʿ-l-m

Kök veya terim: f-ʾ-d; ʿ-l-m. Birlikte geçenler: Kulak; göz; gönül; bilgi. Bağlam: Bilgi ve sorumluluk.

وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهٖ عِلْمٌؕ اِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤٰادَ كُلُّ اُو۬لٰٓئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُ۫لاً

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Hakkında kesin bilgi sahibi olmadığın şeyin peşine düşme. Çünkü kulak, göz ve kalp, bunların hepsi ondan sorumludur

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme! Çünkü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

On birinci ödev kişinin bilmediği bir şeyin peşine düşmemesi, bilgisiz hüküm vermemesidir.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki el-fuad sözcüğünü Diyanet meali kalp, Kur'an Yolu meali gönül diye karşılar. İlm sözcüğü Diyanet mealinde kesin bilgi, Kur'an Yolu mealinde bilgi olarak geçer.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). O turun kontrol tarihi: 9 Ekim 2026.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: İlgili Kur’an Yolu açıklaması okundu; atıf yapılan eski müfessirlerin kendi eserleri okunmuş sayılmaz.
Kur’an Yolu meali: İzin verilen ilgili Diyanet sayfasında ayet kısmı okundu ve mevcut aktarımla karşılaştırıldı.

Hac 22:46 q-l-b; ʿ-q-l; s-m-ʿ

Kök veya terim: q-l-b; ʿ-q-l; s-m-ʿ. Birlikte geçenler: Kalp; kulak; göz; göğüs. Bağlam: Dolaşma ve ibret.

اَفَلَمْ يَسٖيرُوا فِي الْاَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَٓا اَوْ اٰذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَاۚ فَاِنَّهَا لَا تَعْمَى الْاَبْصَارُ وَلٰكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتٖي فِي الصُّدُورِ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, düşünecek kalpleri, işitecek kulakları olsun? (Dolaştılar, ama ibret almadılar). Çünkü gerçekte gözler değil, göğüslerdeki kalpler (kalp gözleri) kör olur.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Yeryüzünde hiç dolaşmıyorlar mı ki ibret almış kalplere yahut işitmiş kulaklara sahip olsunlar! Şu bir gerçek ki gözler körleşmez, fakat göğüslerdeki kalpler körleşir.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu: 45–48. ayetlerin ortak tefsirinden seçilmiş aktarım

Meâlinde her iki anlamı dikkate alarak bu kısmı, “evlerinin duvarları çatıları üzerine yıkılmış, ıpıssız kalmıştır” şeklinde çevirmeyi tercih ettik. 46. âyette kullanılan hayret ifadesiyle inkârcıların seyahat etmedikleri değil, bunlardan gezip dolaşanların etraflarına ibret gözüyle bakmadıkları ve anlatılanları ibret kulağıyla dinlemedikleri, bizzat seyahat etmeyenlerin de gezip dolaşanlardan aldıkları haberleri böyle bir değerlendirmeye tâbi tutmadıkları anlatılmak istenmiştir (İbn Âşûr, XVII, 287-288). 47. âyette geçen “Rabbinin katındaki bir gün sizin saymakta olduklarınızın bin yılı gibidir” ifadesi hakkında değişik yorumlar yapılmıştır.

Bu alıntı 45, 46 ve 47. ayetlere ilişkin cümleler içerir; 46. ayet üzerine karşılaştırmalı okuma aşağıda ayrıdır. Alıntı metni korunur. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Mevcut iki meal düşünme ile ibret alma karşılıklarını farklı kullanır. Açılan Kur'an Yolu tefsiri 45–48. ayetleri birlikte ele alır; 46. ayetin açıklaması gezmekle ibret gözüyle değerlendirmeyi ayırır. Bu okuma anatomik bir işlev iddiası değildir. Yalnız Kur'an Yolu alanı bu tur kontrol edildi.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). O turun kontrol tarihi: 9 Ekim 2026.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: 45–48 ortak sayfası okundu. Eski aktarım 45, 46 ve 47 açıklamalarını kapsıyor; yalnız 46 diye etiketlenmemeli.
Kur’an Yolu meali: İzin verilen ilgili Diyanet sayfasında ayet kısmı okundu ve mevcut aktarımla karşılaştırıldı.

Kasas 28:10 f-ʾ-d; q-l-b

Kök veya terim: f-ʾ-d; q-l-b. Birlikte geçenler: Anne; çocuk; güven. Bağlam: Mûsâ'nın annesine ilişkin anlatı.

وَاَصْبَحَ فُؤٰادُ اُمِّ مُوسٰى فَارِغاًؕ اِنْ كَادَتْ لَتُبْدٖي بِهٖ لَوْلَٓا اَنْ رَبَطْنَا عَلٰى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنٖينَ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Mûsâ'nın anasının kalbi bomboş kaldı. Eğer biz (çocuğu ile ilgili sözümüze) inancını koruması için kalbine güç vermeseydik, neredeyse bunu açıklayacaktı.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Mûsâ’nın annesinin yüreği ise yalnızca çocuğuyla meşguldü. Eğer, inanıp güvenen biri olması için onun kalbini pekiştirmemiş olsaydık neredeyse işi meydana çıkaracaktı.

Kur'an Yolu sayfası bu ayeti sonraki ayetle birlikte gösterir; burada 10. ayete ait bölüm verildi.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Haber almak için gösterdiği telâş sebebiyle neredeyse durumu ifşa edecekti, fakat Allah gönlünü pekiştirdi, ona sabretme gücü verdi ve sonunda çocuğuna kavuşacağı inancında karar kıldı.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metinde fuad ve kalb sözcükleri birlikte geçer. Diyanet meali ikisini de kalp diye karşılar, Kur'an Yolu meali fuad için yürek, kalb için kalp sözcüğünü kullanır.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Rûm 30:8 f-k-r; n-f-s

Kök veya terim: f-k-r; n-f-s. Birlikte geçenler: Yaratılış; süre; buluşma. Bağlam: Kişinin kendisi ve yaratılış.

اَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فٖٓي اَنْفُسِهِمْࣞ مَا خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَٓا اِلَّا بِالْحَقِّ وَاَجَلٍ مُسَمًّىؕ وَاِنَّ كَثٖيراً مِنَ النَّاسِ بِلِقَٓائِ۬ رَبِّهِمْ لَكَافِرُونَ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Onlar, kendi nefisleri(nin yaratılış incelikleri) hakkında hiç düşünmediler mi? Hem Allah gökler ile yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ve hikmete uygun olarak ve belirli bir süre için yaratmıştır. Şüphesiz insanların birçoğu Rablerine kavuşacaklarını inkar ediyorlar.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Kendi kendilerine bir düşünmezler mi? Allah gökleri, yeri ve bunlar arasında bulunanları ancak hikmet temelinde, belli bir süreye kadar kalmak üzere yaratmıştır. Fakat şu bir gerçek ki insanların birçoğu rablerine kavuşmayı hâlâ inkâr etmektedir.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Bu âyetin ilk kısmı gramer açısından tahlil edildiğinde, “Kendi kendilerine bir düşünmezler mi ki, Allah’ın gökleri, yeri ve bunlar arasında bulunanları ancak ve ancak hak ve adalet temelinde yaratmış olduğunu anlasınlar veya bunu dile getirsinler!” şeklinde bir mânaya ulaşılabildiği gibi, âyetin bu kısmına “Kendileri hakkında ve Allah’ın gökleri, yeri ve bunlar arasında bulunanları ancak ve ancak hak ve adalet temelinde yaratmış olduğu hakkında bir düşünmezler mi?” anlamını vermek de mümkündür (bk. Zemahşerî, III, 198; İbn Atıyye, IV, 329; Şevkânî, IV, 247).

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki yetefekkeru fi enfusihim ifadesini Diyanet meali kendi nefisleri hakkında düşünmek diye verir ve parantez içinde yaratılış incelikleri açıklamasını ekler. Kur'an Yolu meali aynı yeri kendi kendilerine düşünmek diye karşılar.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Sâd 38:29 d-b-r; ḏ-k-r; l-b-b

Kök veya terim: d-b-r; ḏ-k-r; l-b-b. Birlikte geçenler: Kitap; ayet; öğüt. Bağlam: Metin üzerinde düşünme.

كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ اِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُٓوا اٰيَاتِهٖ وَلِيَتَذَكَّرَ اُو۬لُوا الْاَلْبَابِ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Bu Kur'an, âyetlerini düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Bu bir mübarek kitaptır ki onu sana, insanlar âyetleri üzerinde iyice düşünsünler, akıl iz‘an sahipleri ondan dersler, öğütler alsınlar diye indirdik.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Yaratılışın mutlaka bir anlamı, hikmeti, amacı vardır.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki liyeddebberu fiilini Diyanet meali düşünsünler, Kur'an Yolu meali iyice düşünsünler diye karşılar. Ulu'l-elbab ifadesi Diyanet mealinde akıl sahipleri, Kur'an Yolu mealinde akıl iz'an sahipleri olarak geçer.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Zuhruf 43:3 ʿ-q-l

Kök veya terim: ʿ-q-l. Birlikte geçenler: Arapça; Kur'an; anlama. Bağlam: Vahyin dili.

اِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْءٰناً عَرَبِياًّ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَۚ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Apaçık Kitab'a andolsun ki, iyice anlayasınız diye biz, onu Arapça bir Kur'an yaptık.

Diyanet İşleri Başkanlığı meali 2-3. ayetleri birlikte çevirir.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Anlayıp düşünesiniz diye onu Arapça Kur’an olarak indirdik.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Kur’an nâzil olduğu günden beri yalnızca yazı bilenler tarafından değil, okuyup yazma bilmeyenler tarafından da ezberlenmiş ve okunmuştur; o yazılsın yazılmasın daima “okunan” bir kitaptır.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki ta'qilun fiilini Diyanet meali iyice anlayasınız, Kur'an Yolu meali anlayıp düşünesiniz diye karşılar. Diyanet metni önceki ayetteki Apaçık Kitab'a andolsun ifadesini de içerir.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Câsiye 45:23 ḏ-k-r; q-l-b

Kök veya terim: ḏ-k-r; q-l-b. Birlikte geçenler: Arzu; kulak; göz; mühür. Bağlam: Arzu ve yöneliş.

اَفَرَاَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰيهُ وَاَضَلَّهُ اللّٰهُ عَلٰى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلٰى سَمْعِهٖ وَقَلْبِهٖ وَجَعَلَ عَلٰى بَصَرِهٖ غِشَاوَةًؕ فَمَنْ يَهْدٖيهِ مِنْ بَعْدِ اللّٰهِؕ اَفَلَا تَذَكَّرُونَ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Nefsinin arzusunu ilah edinen, Allah'ın; (halini) bildiği için saptırdığı ve kulağını ve kalbini mühürlediği, gözüne de perde çektiği kimseyi gördün mü? Şimdi onu Allah'tan başka kim doğru yola eriştirebilir? Hâlâ düşünüp ibret almayacak mısınız?

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Arzularını tanrı yerine koyan, Allah’ın -bilgisine rağmen (sapmayı tercih ettiği için)- kendini saptırdığı, kulağını ve kalbini mühürlediği, gözüne de perde çektiği kimseyi bir tasavvur et! Allah’tan sonra onu kim yola getirecek? Düşünmüyor musunuz?

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Doğruyu ve iyiyi bilmek ona uygun davranmak için yeterli olmamakta, sağlam imana ve uygun eğitime ihtiyaç bulunmaktadır.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki kalb sözcüğünü iki meal de kalp diye karşılar. Tedhekkerun fiili Diyanet mealinde düşünüp ibret almak, Kur'an Yolu mealinde düşünmek olarak geçer.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Muhammed 47:24 d-b-r; q-l-b

Kök veya terim: d-b-r; q-l-b. Birlikte geçenler: Kur'an; kalp; kilit. Bağlam: Metin ve kapanma.

اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْاٰنَ اَمْ عَلٰى قُلُوبٍ اَقْفَالُهَا

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı? Yoksa kalplerin üzerinde kilitleri mi var?

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Kur’an’ı okuyup düşünmezler mi? Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var?

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Kalplerinin üzerinde kilitler bulunan kimselerden maksat, şartlanmışlık ve peşin hükümler yüzünden akıllarını doğru kullanamaz hale gelmiş olanlardır.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Kur'an Yolu kalbi burada akıl ve sağduyu kullanımıyla, kilit imgesini ise şartlanmışlık ve peşin hükümlerle açıklar. Bu bir tefsir yorumudur; ayetten bağımsız ölçülmüş psikolojik mekanizma değildir. Kur'an Yolu meal ve ilgili tefsir açıklaması bu tur okundu.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). O turun kontrol tarihi: 9 Ekim 2026.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: İlgili Kur’an Yolu açıklaması okundu; atıf yapılan eski müfessirlerin kendi eserleri okunmuş sayılmaz.
Kur’an Yolu meali: İzin verilen ilgili Diyanet sayfasında ayet kısmı okundu ve mevcut aktarımla karşılaştırıldı.

Gâşiye 88:17 n-ẓ-r

Kök veya terim: n-ẓ-r. Birlikte geçenler: Deve; yaratılış. Bağlam: Bakmaya çağrı.

اَفَلَا يَنْظُرُونَ اِلَى الْاِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْࣞ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Deveye bakmıyorlar mı, nasıl yaratılmıştır!

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Peki onlar devenin nasıl yaratıldığına, göğün nasıl yükseltildiğine, dağların nasıl dikildiğine, yeryüzünün nasıl yayıldığına bakmazlar mı?

Kur'an Yolu 17-20. ayetleri tek cümlede çevirir; aynı metin bu grubun her ayetinde tekrarlanır.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Öldükten sonra dirilmenin mümkün olmadığını iddia eden inkârcılara cevap veren bu ve bundan sonraki sorulu ifadelerde, çevrelerini kuşatan doğal varlık ve olaylardaki ilâhî kudretin tecellilerine muhatapların dikkati çekilerek öldükten sonra dirilmenin mümkün olduğu anlatılmaktadır.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki yenzurun fiilini Diyanet meali bakmıyorlar mı diye bu ayete özgü bir soruyla verir. Kur'an Yolu meali bakmazlar mı sorusunu 17 ile 20 arasındaki ayetleri kapsayan tek cümlede kullanır.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Gâşiye 88:18 n-ẓ-r ile bağlı söz dizimi

Kök veya terim: n-ẓ-r ile bağlı söz dizimi. Birlikte geçenler: Gök; yükselme. Bağlam: Önceki ayetin sorusuna bağlılık.

وَاِلَى السَّمَٓاءِ كَيْفَ رُفِعَتْࣞ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Göğe bakmıyorlar mı, nasıl yükseltilmiştir!

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Peki insanlar devenin nasıl yaratıldığına, göğün nasıl yükseltildiğine, dağların nasıl dikildiğine, yeryüzünün nasıl yayıldığına bakmazlar mı?

Kur'an Yolu 17-20. ayetleri tek cümlede çevirir; aynı metin bu grubun her ayetinde tekrarlanır.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Yerden bakana göre büyük ve yüksek bir kubbe gibi görünen gök ve oradaki sayısız yıldızlar, fiziksel bir destek, direk, bağ ve dayanak olmaksızın ilâhî bir nizam içerisinde uzay boşluğunda dengede durmakta ve hareket etmektedir.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Bu ayetin özgün metninde bakma fiili tekrar edilmez, yalnızca ve ila's-sema ifadesi geçer. Diyanet meali bakmıyorlar mı fiilini yeniden ekler, Kur'an Yolu meali 17 ile 20 arasındaki ayetleri kapsayan ortak cümleyi tekrarlar.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Gâşiye 88:19 n-ẓ-r ile bağlı söz dizimi

Kök veya terim: n-ẓ-r ile bağlı söz dizimi. Birlikte geçenler: Dağ; dikilme. Bağlam: Önceki ayetin sorusuna bağlılık.

وَاِلَى الْجِبَالِ كَيْفَ نُصِبَتْࣞ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Dağlara bakmıyorlar mı, nasıl dikilmişlerdir!

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Peki insanlar devenin nasıl yaratıldığına, göğün nasıl yükseltildiğine, dağların nasıl dikildiğine, yeryüzünün nasıl yayıldığına bakmazlar mı?

Kur'an Yolu 17-20. ayetleri tek cümlede çevirir; aynı metin bu grubun her ayetinde tekrarlanır.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Ayrıca dağların yeryüzünde canlılar için daha rahat korunma ve barınmaya elverişli ortamlar oluşturması, su kaynakları ve akarsu imkânları sağlaması, özel bitki örtüsü, maden ocakları gibi başka imkânlarıyla insanlar ve diğer canlılar için hayatı kolaylaştırdığı, bu bakımdan yeryüzünde biyolojik düzenin dengesine ve sürekliliğine katkı sağladığı göz önüne alınarak ilgili âyetleri bu yönde anlamak da mümkündür.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Bu ayetin özgün metninde bakma fiili tekrar edilmez, yalnızca ve ile'l-cibal ifadesi geçer. Diyanet meali bakmıyorlar mı fiilini yeniden ekler, Kur'an Yolu meali ortak cümleyi tekrarlar.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Gâşiye 88:20 n-ẓ-r ile bağlı söz dizimi

Kök veya terim: n-ẓ-r ile bağlı söz dizimi. Birlikte geçenler: Yer; yayılma. Bağlam: Önceki ayetin sorusuna bağlılık.

وَاِلَى الْاَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْࣞ

Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Yeryüzüne bakmıyorlar mı, nasıl yayılmıştır!

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu meali

Peki insanlar devenin nasıl yaratıldığına, göğün nasıl yükseltildiğine, dağların nasıl dikildiğine, yeryüzünün nasıl yayıldığına bakmazlar mı?

Kur'an Yolu 17-20. ayetleri tek cümlede çevirir; aynı metin bu grubun her ayetinde tekrarlanır.

Kaynak sayfası

Kur'an Yolu tefsirinden (cümle sınırında kısa aktarım)

Muhatapların dikkatleri canlıların yaşamasına elverişli biçimde yaratılmış olan yeryüzüne çevrilip bazı örnekler verilerek içinde yaşadıkları kozmik ortamın iç anlamını ve sırlarını keşfetmeleri, bunlardan ibret almaları istenmektedir.

Pasajla ilgili cümle seçildi; aktarım cümle sınırında başlar ve biter. Tefsir sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Bu ayetin özgün metninde bakma fiili tekrar edilmez, yalnızca ve ile'l-ard ifadesi geçer. Diyanet meali bakmıyorlar mı fiilini yeniden ekler, Kur'an Yolu meali ortak cümleyi tekrarlar.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Diyanet İşleri Başkanlığı meali ve Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim portalı. 209 210

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Tevrat (ilk beş kitap)

Yaratılış 2:7 nefeş; neşamah

Kök veya terim: nefeş; neşamah. Birlikte geçenler: Toprak; soluk; yaşam. Bağlam: İnsanın yaratılışı.

וַיִּ֩יצֶר֩ יְהֹוָ֨ה אֱלֹהִ֜ים אֶת־הָֽאָדָ֗ם עָפָר֙ מִן־הָ֣אֲדָמָ֔ה וַיִּפַּ֥ח בְּאַפָּ֖יו נִשְׁמַ֣ת חַיִּ֑ים וַיְהִ֥י הָֽאָדָ֖ם לְנֶ֥פֶשׁ חַיָּֽה׃

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

RAB Tanrı Adem'i topraktan yarattı ve burnuna yaşam soluğunu üfledi. Böylece Adem yaşayan varlık oldu.

Kaynak sayfası

Jewish Publication Society 1985 (Sefaria)

the LORD God formed man from the dust of the earth. He blew into his nostrils the breath of life, and man became a living being.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki nefeş hayya ifadesini Türkçe çeviri yaşayan varlık, İngilizce çeviri living being diye karşılar. Nişmat hayyim ifadesi Türkçede yaşam soluğu, İngilizcede breath of life olarak geçer.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Kutsal Kitap Yeni Çeviri (Kitabı Mukaddes Şirketi ve Yeni Yaşam Yayınları); Tanakh, Jewish Publication Society 1985, Sefaria; İbranice metin Sefaria. 82 80 211

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Tarihsel kayıt: İbranice ve İngilizce metin Sefaria uygulama arayüzünden, Türkçe metin Kutsal Kitap sitesinden 23 Eylül 2026'da yeniden çekildi. 23 Eylül 2026 çekimi mevcut kayıtta bildiriliyor; bu tarihsel kayıt yeni kontrol yerine geçmez.

10 Ekim 2026 alan karşılaştırması. çeviri 1 (Kutsal Kitap Yeni Çeviri): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; çeviri 2 (Jewish Publication Society 1985 (Sefaria)): bu tur kapanmadı; kaynak sayfasına erişilemedi; özgün metin: bu tur kapanmadı; kaynak sayfasına erişilemedi.

Mısır'dan Çıkış 35:31 ruach; hokhmah; tevunah; da'at

Kök veya terim: ruach; hokhmah; tevunah; da'at. Birlikte geçenler: Ruh; beceri; anlayış; bilgi. Bağlam: Betsalel'in zanaatı.

וַיְמַלֵּ֥א אֹת֖וֹ ר֣וּחַ אֱלֹהִ֑ים בְּחׇכְמָ֛ה בִּתְבוּנָ֥ה וּבְדַ֖עַת וּבְכׇל־מְלָאכָֽה׃

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Beceri, anlayış, bilgi ve her türlü ustalık vermek için onu kendi Ruhu'yla doldurdu.

Kaynak sayfası

Jewish Publication Society 1985 (Sefaria)

He has endowed him with a divine spirit of skill, ability, and knowledge in every kind of craft

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki ruah Elohim ifadesini Türkçe çeviri kendi Ruhu, İngilizce çeviri divine spirit diye karşılar. Hokhma, tevuna ve daat sözcükleri Türkçede beceri, anlayış ve bilgi, İngilizcede skill, ability ve knowledge olarak geçer.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Kutsal Kitap Yeni Çeviri (Kitabı Mukaddes Şirketi ve Yeni Yaşam Yayınları); Tanakh, Jewish Publication Society 1985, Sefaria; İbranice metin Sefaria. 82 80 211

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Mısır'dan Çıkış 35:32 ḥ-š-b

Kök veya terim: ḥ-š-b. Birlikte geçenler: Tasarlama; altın; gümüş; tunç. Bağlam: Önceki ayetteki becerinin üretime bağlanması.

וְלַחְשֹׁ֖ב מַֽחֲשָׁבֹ֑ת לַעֲשֹׂ֛ת בַּזָּהָ֥ב וּבַכֶּ֖סֶף וּבַנְּחֹֽשֶׁת׃

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Öyle ki, altın, gümüş, tunç işleyerek ustaca yapıtlar üretsin;

Kaynak sayfası

Jewish Publication Society 1985 (Sefaria)

and has inspired him to make designs for work in gold, silver, and copper,

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki laḥşov maḥaşavot ifadesini İngilizce çeviri to make designs, Türkçe çeviri ustaca yapıtlar üretsin diye karşılar.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Kutsal Kitap Yeni Çeviri (Kitabı Mukaddes Şirketi ve Yeni Yaşam Yayınları); Tanakh, Jewish Publication Society 1985, Sefaria; İbranice metin Sefaria. 82 80 211

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Yasa'nın Tekrarı 6:5 levav; nefeş; meod

Kök veya terim: levav; nefeş; meod. Birlikte geçenler: Yürek; can; güç; sevme. Bağlam: Şema bağlamı.

וְאָ֣הַבְתָּ֔ אֵ֖ת יְהֹוָ֣ה אֱלֹהֶ֑יךָ בְּכׇל־לְבָבְךָ֥ וּבְכׇל־נַפְשְׁךָ֖ וּבְכׇל־מְאֹדֶֽךָ׃

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Tanrınız RAB'bi bütün yüreğinizle, bütün canınızla, bütün gücünüzle seveceksiniz.

Kaynak sayfası

Jewish Publication Society 1985 (Sefaria)

You shall love the LORD your God with all your heart and with all your soul and with all your might.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Bu buyruk Türkçe kayıtta yürek, can ve güçle kuruluyor. Markos 12:30 ile karşılaştırma, iki pasajda hangi terimlerin birlikte yer aldığını gösterir; tek bir İbranice terimin Yunancada bölündüğünü göstermez. Türkçe aktarım bu tur karşılaştırıldı; İbranice ve 1985 İngilizce edisyon denetimi açık.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Kutsal Kitap Yeni Çeviri (Kitabı Mukaddes Şirketi ve Yeni Yaşam Yayınları); Tanakh, Jewish Publication Society 1985, Sefaria; İbranice metin Sefaria. 82 80 211

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). O turun kontrol tarihi: 9 Ekim 2026.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.
Türkçe çeviri: İzin verilen sitede ayet gövdesiyle elle karşılaştırıldı; sözcükler ve noktalama örtüşüyor. Satır bölünmesi/boşluk aynı olmak zorunda değil; bayt kimliği testi yapılmadı.
İbranice ve 1985 İngilizce çeviri: Açık: Sefaria sayfasında metin gövdesi/sürüm alınamadı, arayüz isteği 403 döndü; varsayılan başka çeviri kullanılmadı.

Yasa'nın Tekrarı 29:4 lev; y-d-ʿ

Kök veya terim: lev; y-d-ʿ. Birlikte geçenler: Yürek; göz; kulak. Bağlam: Antlaşma ve hatırlama.

וְלֹא־נָתַן֩ יְהֹוָ֨ה לָכֶ֥ם לֵב֙ לָדַ֔עַת וְעֵינַ֥יִם לִרְא֖וֹת וְאׇזְנַ֣יִם לִשְׁמֹ֑עַ עַ֖ד הַיּ֥וֹם הַזֶּֽה׃

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Ne var ki, RAB bugüne dek size kavrayan yürek, gören göz, duyan kulak vermedi.

Kaynak sayfası

Jewish Publication Society 1985 (Sefaria)

Yet to this day the LORD has not given you a mind to understand or eyes to see or ears to hear.

İbranice numaralandırmada 29:3.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Kayıtta Türkçe kavrayan yürek, İngilizce ise anlama yetisini zihin üzerinden anlatır. Göz ve kulak da aynı cümlede anılır. Bu yapı Markos 2:6–8 ile aynı değildir; İbranice ayet numarasıyla Türkçe numaralandırmanın farkını da koruyoruz. Kaynak metinleri bu tur yeniden denetlenmedi.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Kutsal Kitap Yeni Çeviri (Kitabı Mukaddes Şirketi ve Yeni Yaşam Yayınları); Tanakh, Jewish Publication Society 1985, Sefaria; İbranice metin Sefaria. 82 80 211

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Tanah, Tevrat dışı kitaplar

1. Krallar 3:9 lev; š-m-ʿ

Kök veya terim: lev; š-m-ʿ. Birlikte geçenler: Yürek; iyi; kötü; yönetim. Bağlam: Süleyman'ın talebi.

וְנָתַתָּ֨ לְעַבְדְּךָ֜ לֵ֤ב שֹׁמֵ֙עַ֙ לִשְׁפֹּ֣ט אֶֽת־עַמְּךָ֔ לְהָבִ֖ין בֵּֽין־ט֣וֹב לְרָ֑ע כִּ֣י מִ֤י יוּכַל֙ לִשְׁפֹּ֔ט אֶת־עַמְּךָ֥ הַכָּבֵ֖ד הַזֶּֽה׃

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Bu yüzden bana öyle sezgi dolu bir yürek ver ki, iyi ile kötüyü ayırt edip halkını yönetebileyim. Başka türlü senin bu büyük halkını kim yönetebilir!”

Kaynak sayfası

Jewish Publication Society 1985 (Sefaria)

Grant, then, Your servant an understanding mind to judge Your people, to distinguish between good and bad; for who can judge this vast people of Yours?”

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki lev şomea ifadesini Türkçe çeviri sezgi dolu bir yürek, İngilizce çeviri an understanding mind diye karşılar.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Kutsal Kitap Yeni Çeviri (Kitabı Mukaddes Şirketi ve Yeni Yaşam Yayınları); Tanakh, Jewish Publication Society 1985, Sefaria; İbranice metin Sefaria. 82 80 211

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Eyüp 32:8 ruach; neşamah; b-y-n

Kök veya terim: ruach; neşamah; b-y-n. Birlikte geçenler: Ruh; soluk; akıl. Bağlam: Elihu'nun konuşması.

אָ֭כֵן רוּחַ־הִ֣יא בֶאֱנ֑וֹשׁ וְנִשְׁמַ֖ת שַׁדַּ֣י תְּבִינֵֽם׃

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Oysa insana ruh, Her Şeye Gücü Yeten'in soluğu akıl verir.

Kaynak sayfası

Jewish Publication Society 1985 (Sefaria)

But truly it is the spirit in men, The breath of Shaddai, that gives them understanding.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki ruah sözcüğünü Türkçe çeviri ruh, İngilizce çeviri spirit diye karşılar. Tevinem fiili Türkçede akıl verir, İngilizcede gives them understanding olarak geçer.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Kutsal Kitap Yeni Çeviri (Kitabı Mukaddes Şirketi ve Yeni Yaşam Yayınları); Tanakh, Jewish Publication Society 1985, Sefaria; İbranice metin Sefaria. 82 80 211

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Süleyman'ın Özdeyişleri 2:2 lev; tevunah

Kök veya terim: lev; tevunah. Birlikte geçenler: Kulak; bilgelik; anlayış. Bağlam: Öğüt dizisi.

לְהַקְשִׁ֣יב לַחׇכְמָ֣ה אׇזְנֶ֑ךָ תַּטֶּ֥ה לִ֝בְּךָ֗ לַתְּבוּנָֽה׃

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Oğlum, bilgeliğe kulak verip Yürekten akla yönelerek Sözlerimi kabul eder, Buyruklarımı aklında tutarsan,

Kutsal Kitap sitesi 1-2. ayetleri birlikte gösterir.

Kaynak sayfası

Jewish Publication Society 1985 (Sefaria)

If you make your ear attentive to wisdom And your mind open to discernment;

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki lib'kha sözcüğünü Türkçe çeviri yürek, İngilizce çeviri your mind diye karşılar. Türkçe metin önceki ayeti de içerir, İngilizce metin yalnız bu ayeti verir.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Kutsal Kitap Yeni Çeviri (Kitabı Mukaddes Şirketi ve Yeni Yaşam Yayınları); Tanakh, Jewish Publication Society 1985, Sefaria; İbranice metin Sefaria. 82 80 211

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Süleyman'ın Özdeyişleri 15:14 lev; da'at

Kök veya terim: lev; da'at. Birlikte geçenler: Yürek; bilgi; budalalık. Bağlam: Bilgiyi arama.

לֵ֣ב נָ֭בוֹן יְבַקֶּשׁ־דָּ֑עַת (ופני) [וּפִ֥י] כְ֝סִילִ֗ים יִרְעֶ֥ה אִוֶּֽלֶת׃

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Akıllı yürek bilgi arar, Akılsızın ağzıysa ahmaklıkla beslenir.

Kaynak sayfası

Jewish Publication Society 1985 (Sefaria)

The mind of a prudent man seeks knowledge; The mouth of the dullard pursues folly.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Türkçe çeviri bilgi aramayı yürekle ilişkilendiriyor. Kayıttaki İngilizce karşılık zihin sözcüğünü kullanır; bu, seçilmiş iki çevirinin farkıdır, lev için her bağlamda zorunlu karşılık değildir. Türkçe bu tur karşılaştırıldı; İngilizce edisyon ve İbranice metin yeniden alınamadı.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Kutsal Kitap Yeni Çeviri (Kitabı Mukaddes Şirketi ve Yeni Yaşam Yayınları); Tanakh, Jewish Publication Society 1985, Sefaria; İbranice metin Sefaria. 82 80 211

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). O turun kontrol tarihi: 9 Ekim 2026.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.
Türkçe çeviri: İzin verilen sitede ayet gövdesiyle elle karşılaştırıldı; sözcükler ve noktalama örtüşüyor. Satır bölünmesi/boşluk aynı olmak zorunda değil; bayt kimliği testi yapılmadı.
İbranice ve 1985 İngilizce çeviri: Açık: Sefaria sayfasında metin gövdesi/sürüm alınamadı, arayüz isteği 403 döndü; varsayılan başka çeviri kullanılmadı.

Süleyman'ın Özdeyişleri 23:7 š-ʿ-r; nefeş

Kök veya terim: š-ʿ-r; nefeş. Birlikte geçenler: Hesap; yeme; içme. Bağlam: Cimri kişinin sofrası.

כִּ֤י ׀ כְּמ֥וֹ שָׁעַ֥ר בְּנַפְשׁ֗וֹ כֶּ֫ן־ה֥וּא אֱכ֣וֹל וּ֭שְׁתֵה יֹ֣אמַר לָ֑ךְ וְ֝לִבּ֗וֹ בַּל־עִמָּֽךְ׃

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Çünkü yediğin her şeyin hesabını tutar, “Ye, iç” der sana, Ama yüreği senden yana değildir.

Kaynak sayfası

Jewish Publication Society 1985 (Sefaria)

He is like one keeping accounts; “Eat and drink,” he says to you, But he does not really mean it.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Mevcut çeviri kayıtları, cimri ev sahibinin hesap tutmasıyla sofra daveti arasındaki farkı anlatır. Pasajı insanın düşündüğü her şeye dönüştüğü şeklinde genel bir hükme çevirmiyoruz. İki çevirinin yeniden harfiyen karşılaştırılması bu tur açık.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Edisyon: Kutsal Kitap Yeni Çeviri (Kitabı Mukaddes Şirketi ve Yeni Yaşam Yayınları); Tanakh, Jewish Publication Society 1985, Sefaria; İbranice metin Sefaria. 82 80 211

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

İncil ve Yeni Ahit

Matta 3:2 metanoeō

Kök veya terim: metanoeō. Birlikte geçenler: Tövbe; egemenlik. Bağlam: Yahya'nın çağrısı.

[καὶ] λέγων· μετανοεῖτε· ἤγγικεν γὰρ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

O günlerde Vaftizci Yahya Yahudiye Çölü'nde ortaya çıktı. Şu çağrıyı yapıyordu: “Tövbe edin! Göklerin Egemenliği yaklaşmıştır.”

Kutsal Kitap sitesi 1-2. ayetleri birlikte gösterir.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki metanoeite emrini Türkçe çeviri tövbe edin diye karşılar. Türkçe metin önceki ayeti de içerir.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

Tarihsel kayıt: Yunanca metin Alman Kutsal Kitap Derneği sitesindeki Nestle–Aland 28. basımdan, Türkçe metin Kutsal Kitap sitesinden 23 Eylül 2026'da yeniden çekildi. 23 Eylül 2026 çekimi mevcut kayıtta bildiriliyor; bu tarihsel kayıt yeni kontrol yerine geçmez.

10 Ekim 2026 alan karşılaştırması. çeviri 1 (Kutsal Kitap Yeni Çeviri): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; özgün metin: bu tur kapanmadı; kaynak sayfasına erişilemedi.

Matta 22:37 kardia; psychē; dianoia

Kök veya terim: kardia; psychē; dianoia. Birlikte geçenler: Sevgi; yürek; can; akıl. Bağlam: En büyük buyruk.

ὁ δὲ ἔφη αὐτῷ· ἀγαπήσεις κύριον τὸν θεόν σου ἐν ὅλῃ τῇ καρδίᾳ σου καὶ ἐν ὅλῃ τῇ ψυχῇ σου καὶ ἐν ὅλῃ τῇ διανοίᾳ σου·

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

İsa ona şu karşılığı verdi: “ ‘Tanrın Rab'bi bütün yüreğinle, bütün canınla ve bütün aklınla seveceksin.’

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki kardia, psukhe ve dianoia sözcüklerini Türkçe çeviri yürek, can ve akıl diye karşılar.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

10 Ekim 2026 alan karşılaştırması. çeviri 1 (Kutsal Kitap Yeni Çeviri): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; özgün metin: bu tur kapanmadı; kaynak sayfasına erişilemedi.

Markos 1:15 metanoeō; pisteuō

Kök veya terim: metanoeō; pisteuō. Birlikte geçenler: Tövbe; inanma; müjde. Bağlam: İsa'nın çağrısı.

καὶ λέγων ὅτι πεπλήρωται ὁ καιρὸς καὶ ἤγγικεν ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ· μετανοεῖτε καὶ πιστεύετε ἐν τῷ εὐαγγελίῳ.

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

“Zaman doldu” diyordu, “Tanrı'nın Egemenliği yaklaştı. Tövbe edin, Müjde'ye inanın!”

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki metanoeite emrini Türkçe çeviri tövbe edin, pisteuete emrini inanın diye karşılar.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

10 Ekim 2026 alan karşılaştırması. çeviri 1 (Kutsal Kitap Yeni Çeviri): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; özgün metin: bu tur kapanmadı; kaynak sayfasına erişilemedi.

Markos 2:6 dialogizomai; kardia

Kök veya terim: dialogizomai; kardia. Birlikte geçenler: Din bilginleri; iç konuşma. Bağlam: Felçlinin iyileştirilmesi anlatısı.

Ἦσαν δέ τινες τῶν γραμματέων ἐκεῖ καθήμενοι καὶ διαλογιζόμενοι ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν·

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Orada oturan bazı din bilginleri ise içlerinden şöyle düşündüler: “Bu adam neden böyle konuşuyor? Tanrı'ya küfrediyor! Tanrı'dan başka kim günahları bağışlayabilir?”

Kutsal Kitap sitesi 6-7. ayetleri birlikte gösterir.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki dialogizomenoi en tais kardiais ifadesini Türkçe çeviri içlerinden düşündüler diye verir ve kardia için ayrı bir sözcük kullanmaz. Türkçe metin sonraki ayeti de içerir.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

10 Ekim 2026 alan karşılaştırması. çeviri 1 (Kutsal Kitap Yeni Çeviri): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; özgün metin: bu tur kapanmadı; kaynak sayfasına erişilemedi.

Markos 2:7 Önceki ayetteki dialogizomai'nin içeriği

Kök veya terim: Önceki ayetteki dialogizomai'nin içeriği. Birlikte geçenler: Konuşma; bağışlama; Tanrı. Bağlam: İç konuşmanın sorusu.

τί οὗτος οὕτως λαλεῖ; βλασφημεῖ· τίς δύναται ἀφιέναι ἁμαρτίας εἰ μὴ εἷς ὁ θεός;

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Orada oturan bazı din bilginleri ise içlerinden şöyle düşündüler: “Bu adam neden böyle konuşuyor? Tanrı'ya küfrediyor! Tanrı'dan başka kim günahları bağışlayabilir?”

Kutsal Kitap sitesi 6-7. ayetleri birlikte gösterir.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Bu ayetin özgün metninde düşünme fiili geçmez. Türkçe metin önceki ayetle birleşik verildiği için içlerinden düşündüler ifadesi bu satırda da görünür.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

10 Ekim 2026 alan karşılaştırması. çeviri 1 (Kutsal Kitap Yeni Çeviri): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; özgün metin: bu tur kapanmadı; kaynak sayfasına erişilemedi.

Markos 2:8 dialogizomai; kardia; pneuma

Kök veya terim: dialogizomai; kardia; pneuma. Birlikte geçenler: Sezme; ruh; akıl yürütme. Bağlam: İç konuşmaya yanıt.

καὶ εὐθὺς ἐπιγνοὺς ὁ Ἰησοῦς τῷ πνεύματι αὐτοῦ ὅτι οὕτως διαλογίζονται ἐν ἑαυτοῖς λέγει αὐτοῖς· τί ταῦτα διαλογίζεσθε ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν;

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Akıllarından geçeni hemen ruhunda sezen İsa onlara, “Aklınızdan neden böyle şeyler geçiriyorsunuz?” dedi.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Türkçe çeviri ruhunda sezme ve aklından geçirme ifadelerini kullanır; Yunanca kayıtta pneuma ile kardia bulunur. Burada terimlerin cümledeki işini karşılaştırıyoruz, kalp ile aklın her bağlamda aynı olduğu sonucunu çıkarmıyoruz. Özgün basım bu ayet için bu tur yeniden okunmadı.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

10 Ekim 2026 alan karşılaştırması. çeviri 1 (Kutsal Kitap Yeni Çeviri): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; özgün metin: bu tur kapanmadı; kaynak sayfasına erişilemedi.

Markos 12:30 kardia; psychē; dianoia; ischys

Kök veya terim: kardia; psychē; dianoia; ischys. Birlikte geçenler: Sevgi; yürek; can; akıl; güç. Bağlam: En büyük buyruk.

καὶ ἀγαπήσεις κύριον τὸν θεόν σου ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου καὶ ἐξ ὅλης τῆς ψυχῆς σου καὶ ἐξ ὅλης τῆς διανοίας σου καὶ ἐξ ὅλης τῆς ἰσχύος σου.

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Tanrın Rab'bi bütün yüreğinle, bütün canınla, bütün aklınla ve bütün gücünle seveceksin.’

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Yunanca ayette kardia, psychē, dianoia ve ischys birlikte geçer; Türkçe çeviride yürek, can, akıl ve güç olarak karşılanır. Bu dört terimi dört ayrı anatomik bölge veya kesin bir yetiler sınıflaması gibi okumuyoruz. Bu tur belirtilen Yunanca basımla Türkçe pasaj karşılaştırıldı.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). O turun kontrol tarihi: 9 Ekim 2026.

Özgün metin: Nestle–Aland yirmi sekizinci basımın Markos 12:30 ayetiyle elle karşılaştırıldı; gövde örtüşüyor. Diğer Yunanca ayetlere genellenmez.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.
Türkçe çeviri: İzin verilen sitede ayet gövdesiyle elle karşılaştırıldı; sözcükler ve noktalama örtüşüyor. Satır bölünmesi/boşluk aynı olmak zorunda değil; bayt kimliği testi yapılmadı.
Yunanca özgün metin: Nestle–Aland yirmi sekizinci basımın Markos 12:30 ayetiyle elle karşılaştırıldı; gövde örtüşüyor. Diğer Yunanca ayetlere genellenmez.

10 Ekim 2026 alan karşılaştırması. çeviri 1 (Kutsal Kitap Yeni Çeviri): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; özgün metin: bu tur kapanmadı; kaynak sayfasına erişilemedi.

Luka 2:19 symballō; kardia

Kök veya terim: symballō; kardia. Birlikte geçenler: Söz; saklama; düşünme. Bağlam: Meryem'in tutumu.

ἡ δὲ Μαριὰμ πάντα συνετήρει τὰ ῥήματα ταῦτα συμβάλλουσα ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτῆς.

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Meryem ise bütün bu sözleri derin derin düşünerek yüreğinde saklıyordu.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki sumballousa fiilini Türkçe çeviri derin derin düşünerek, en te kardia ifadesini yüreğinde diye karşılar.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

10 Ekim 2026 alan karşılaştırması. çeviri 1 (Kutsal Kitap Yeni Çeviri): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; özgün metin: bu tur kapanmadı; kaynak sayfasına erişilemedi.

Yuhanna 1:1 logos

Kök veya terim: logos. Birlikte geçenler: Söz; başlangıç; Tanrı. Bağlam: Önsöz.

Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος, καὶ ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν θεόν, καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος.

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Başlangıçta Söz vardı. Söz Tanrı'yla birlikteydi ve Söz Tanrı'ydı.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki logos sözcüğünü Türkçe çeviri Söz diye karşılar.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

10 Ekim 2026 alan karşılaştırması. çeviri 1 (Kutsal Kitap Yeni Çeviri): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; özgün metin: bu tur kapanmadı; kaynak sayfasına erişilemedi.

Romalılar 2:15 syneidēsis; logismos; kardia

Kök veya terim: syneidēsis; logismos; kardia. Birlikte geçenler: Vicdan; yürek; düşünce; yasa. Bağlam: Yasa ve tanıklık.

οἵτινες ἐνδείκνυνται τὸ ἔργον τοῦ νόμου γραπτὸν ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν, συμμαρτυρούσης αὐτῶν τῆς συνειδήσεως καὶ μεταξὺ ἀλλήλων τῶν λογισμῶν κατηγορούντων ἢ καὶ ἀπολογουμένων,

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Böylelikle Kutsal Yasa'nın gerektirdiklerinin yüreklerinde yazılı olduğunu gösterirler. Vicdanları buna tanıklık eder. Düşünceleriyse onları ya suçlar ya da savunur.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki kardiais sözcüğünü Türkçe çeviri yürekler, suneidesis sözcüğünü vicdan, logismon sözcüğünü düşünceler diye karşılar.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

10 Ekim 2026 alan karşılaştırması. çeviri 1 (Kutsal Kitap Yeni Çeviri): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; özgün metin: bu tur kapanmadı; kaynak sayfasına erişilemedi.

Romalılar 8:5 phroneō

Kök veya terim: phroneō. Birlikte geçenler: Benlik; ruh; yöneliş. Bağlam: Yaşama yön veren tutum.

οἱ γὰρ κατὰ σάρκα ὄντες τὰ τῆς σαρκὸς φρονοῦσιν, οἱ δὲ κατὰ πνεῦμα τὰ τοῦ πνεύματος.

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Benliğe uyanlar benlikle ilgili, Ruh'a uyanlarsa Ruh'la ilgili işleri düşünürler.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki phronousin fiilini Türkçe çeviri düşünürler diye karşılar. Sarks sözcüğü benlik, pneuma sözcüğü Ruh olarak geçer.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

10 Ekim 2026 alan karşılaştırması. çeviri 1 (Kutsal Kitap Yeni Çeviri): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; özgün metin: bu tur kapanmadı; kaynak sayfasına erişilemedi.

Romalılar 12:2 nous; anakainōsis; dokimazō

Kök veya terim: nous; anakainōsis; dokimazō. Birlikte geçenler: Yenilenme; dönüşme; ayırt etme. Bağlam: Yaşama ilişkin öğüt.

καὶ μὴ συσχηματίζεσθε τῷ αἰῶνι τούτῳ, ἀλλὰ μεταμορφοῦσθε τῇ ἀνακαινώσει τοῦ νοὸς εἰς τὸ δοκιμάζειν ὑμᾶς τί τὸ θέλημα τοῦ θεοῦ, τὸ ἀγαθὸν καὶ εὐάρεστον καὶ τέλειον.

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Bu çağın gidişine uymayın; bunun yerine, Tanrı'nın iyi, beğenilir ve yetkin isteğinin ne olduğunu ayırt edebilmek için düşüncenizin yenilenmesiyle değişin.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Türkçe düşüncenin yenilenmesi ifadesi bu pasajın öğüt ve ayırt etme bağlamı içinde okunur. Kayıttaki nous teriminden modern bir beyin mekanizması çıkarmıyoruz. Çevirinin harfiyen yeni denetimi bu tur yapılmadı.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

10 Ekim 2026 alan karşılaştırması. çeviri 1 (Kutsal Kitap Yeni Çeviri): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; özgün metin: bu tur kapanmadı; kaynak sayfasına erişilemedi.

1. Korintliler 2:16 nous

Kök veya terim: nous. Birlikte geçenler: Bilme; öğüt; Mesih. Bağlam: Ruhsal değerlendirme.

τίς γὰρ ἔγνω νοῦν κυρίου, ὃς συμβιβάσει αὐτόν; ἡμεῖς δὲ νοῦν Χριστοῦ ἔχομεν.

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

“Rab'bin düşüncesini kim bildi ki, O'na öğüt verebilsin?” Oysa biz Mesih'in düşüncesine sahibiz.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metinde iki kez geçen noun sözcüğünü Türkçe çeviri iki yerde de düşünce diye karşılar.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

10 Ekim 2026 alan karşılaştırması. çeviri 1 (Kutsal Kitap Yeni Çeviri): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; özgün metin: bu tur kapanmadı; kaynak sayfasına erişilemedi.

Filipililer 2:5 phroneō

Kök veya terim: phroneō. Birlikte geçenler: Düşünce; Mesih; tutum. Bağlam: Alçakgönüllülük çağrısının bağlamı.

Τοῦτο φρονεῖτε ἐν ὑμῖν ὃ καὶ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ,

Kutsal Kitap Yeni Çeviri

Mesih İsa'daki düşünce sizde de olsun.

Kaynak sayfası

Karşılaştırmalı okuma (bu çalışmanın gözlemi)

Özgün metindeki phroneite fiilini Türkçe çeviri isim yapısına çevirerek düşünce sizde de olsun diye verir.

Bu karşılaştırmalı not çalışmanın yorumudur. Kaynak alanlarının bu turdaki kontrol kapsamı aşağıda ayrı belirtilir.

Kaynak kontrolünün kapsamı (9 Ekim 2026 turu). Bu kayıt 9 Ekim 2026 turunda ayrıca kontrol edilmedi.

Özgün metin: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Çeviri: O turda yeniden karşılaştırılmadı.
Tefsir: O turda yeniden karşılaştırılmadı veya bu kayıtta tefsir alanı yok.

10 Ekim 2026 alan karşılaştırması. çeviri 1 (Kutsal Kitap Yeni Çeviri): aktarılan gövde kaynak sayfasında bulundu; özgün metin: bu tur kapanmadı; kaynak sayfasına erişilemedi.

Yürek, kalp ve zihin arasındaki farkı nasıl okuyabiliriz?

Özdeyişler 15:14'ün Türkçe çevirisinde bilgi arayan akıllı yürekle karşılaşıyoruz. Kayıtta bulunan İngilizce çeviri bu yerde zihin karşılığını kullanıyor. Bu fark, çevirinin sözcük seçimi bakımından araştırmaya değer; fakat İngilizce edisyonun bu tur yeniden alınamadığını da kayıtta açık tutuyoruz. Kalp ile zihin burada ilişkilendirilebilir diye bütün kullanımlarında eşanlamlı olduklarını söylemiyoruz. Özdeyişler 15.

Kur'an Yolu, Nahl 16:78'in açıklamasında fuâd, kalp ve akıl terimlerini bilgi edinme bakımından birlikte ele alır. Bu açıklama Râgıb el-İsfahânî ve Taberî'ye başvurur. Biz bu tur Kur'an Yolu'nun aktardığı açıklamayı okuduk; Râgıb'ın ve Taberî'nin ilgili basımlarını doğrudan okumuş sayılmıyoruz. Muhammed 47:24'ün tefsiri ise kalbin akıl ve sağduyu kullanımını, peşin hükümlerin anlamayı engellemesiyle birlikte açıklar. Sözcüğün anlamı burada dinleme, düşünme ve tutumla ilişkisi içinde belirginleşiyor. Nahl 16:78, Muhammed 47:24.

Hac 22:46'da gezmekle görüleni değerlendirmek arasındaki fark öne çıkıyor. Yasa'nın Tekrarı 29:4'te yürek, göz ve kulak aynı cümlede anılırken Markos 2:6–8'de içten düşünme anlatılır. Bu pasajları aynı üçlü kalıbın örnekleri gibi göstermiyoruz. Aralarında karşılaştırılabilecek ilişkiler var; cümle yapıları ve konuşma bağlamları farklı. Modern Türkçenin bütün kalp kullanımlarının yalnız duyguya daraldığını söylemek de aynı ölçüde aşırı olur: bugün de gönül, anlayış ve niyet ilişkileriyle konuşabiliyoruz.

Aynı buyrukta niçin farklı terimler var?

Yasa'nın Tekrarı 6:5'te yürek, can ve güç; Markos 12:30'da bunlara ek olarak akıl; Matta 22:37'de yürek, can ve akıl birlikte anılıyor. Türkçe karşılıkları yan yana koymak farkı görünür kılıyor. Buradan İbranice bir kavramın Yunancada kaç parçaya bölündüğü sonucuna doğrudan geçemeyiz. Farklı kitapları, özgün terimleri ve aktarım bağlamını ayrıca karşılaştırmamız gerekir. Markos'un Yunanca kaydı bu tur belirtilen basımın ilgili ayetiyle karşılaştırıldı; bu, diğer bütün Yunanca kayıtların denetlendiği anlamına gelmiyor. Yasa'nın Tekrarı 6, Markos 12.

Bilmek, anlamak ve buna göre davranmak

Bakara 2:269'un tefsiri hikmeti bilgiyle olduğu kadar doğru davranışla da ilişkilendirir. Hüküm köküyle kurduğu anlam bağını, Cürcânî'ye dayanan sonraki tanımları ve kelimenin Kur'an'ın indiği çevredeki kullanımını ayrı anlatır. Bu ayrım önemli: sonraki bir felsefi tanımı önceki bütün kullanımların tek anlamı yapmamalıyız. Nazarî ve amelî ayrımı da düşünsel inceleme ile uygulamaya ilişkin yönleri açıklamaya yardım eder. Bakara 2:269.

İsrâ 17:36 için Kur'an Yolu, bilgisiz hüküm vermeme sorumluluğunu haber, gözlem, akıl ve vicdanla ilişkilendirir. Bunun yanında bilimsel veya fikrî konularda kurallı tahminle, bir kişi hakkında temelsiz suçlamayı aynı yasak altında toplamaz. Bu ayrımı koruduğumuzda, pasajı bütün hipotez kurmayı yasaklayan bir cümleye çevirmemiş oluruz. Burada anlattığımız Kur'an Yolu'nun açıklamasıdır; onun aktardığı Şevkânî pasajının doğrudan denetimi değildir. İsrâ 17:36.

Çağrı, talep ve anlatı aynı söz işi değildir

Bir soru okuyucuyu değerlendirmeye çağırabilir; Süleyman'ın talebi bir dua olarak kurulabilir; Romalılar'daki öğüt yaşama ilişkin bir dönüşüm isteyebilir. Bunları aynı dilbilgisel kip diye tanımlamıyoruz. Kur'an'da akletme ve düşünmeyle ilgili köklerin fiil olarak görünmesi de her örneğin emir olduğu anlamına gelmez. Kur'ânî Arapça Derlemi ʿ-q-l için 49, f-k-r için 18 fiil örneği gösteriyor. Bu bir biçim ve dağılım kaydıdır; düşünmenin yalnız bu kelimelerden oluştuğunu veya diğer dillerdeki bütün kavramlarla aynı olduğunu göstermez. Derlemi burada dilbilgisel sayım için kullanıyoruz; meal kaynağı olarak kullanmıyoruz. Kur'ânî Arapça Derlemi.

Romalılar 12:2 ve Filipililer 2:5'te Türkçe düşünce karşılığı, yalnız zihinden geçen bir cümleyle sınırlı okunmamalı; öğüdün tutum ve yaşayış bağlamı da incelenmeli. Bununla birlikte bu kayıtlarda Yunanca terimden tek bir zorunlu Türkçe karşılık çıkardığımızı söylemiyoruz. Aynı dikkat, Özdeyişler 23:7'yi genel bir düşünce gücü sloganına dönüştürmemeyi gerektiriyor. Mevcut iki çeviri kaydı, cimri bir ev sahibinin hesap tutması bağlamını öne çıkarır; bu tur o iki kaynağın harfiyen yeniden denetimi ayrıca açık kalıyor.

Öteki tefsir notlarını hangi bağlamda tutuyoruz?

Önceki açıklamalardaki ayrıntıları kaldırmadık. Bakara 2:44'te öğütle kişinin kendi davranışı; En'âm 6:32'de hayatın değeri; A'râf 7:176'da yetilerle tutkuların ilişkisi; Yûnus 10:100–101'de irade ve inanmayı zorlama sorunu birbirinden ayrı sorular olarak duruyor. Nahl 16:44'ün açıklama ve delil ilişkisi, Rûm 30:8'in kendi kendine veya kendisi hakkında düşünme yorumları, Kasas 28:10'un annenin kaygısıyla güvenini birlikte anlatması, Câsiye 45:23'ün bilmekle davranmak arasındaki gerilimi de korunuyor. Âl-i İmrân 3:190–191'de yaratılış, anma ve dua birlikte okunuyor; Ra'd 13:19'daki anlama karşıtlığıyla 13:28'deki huzur aynı iddia yapılmıyor.

Nisâ 4:82'de metni inceleme davetiyle Sâd 38:29'da yaratılışın amacı ve nihai adalet arasında kurulan ilişki, Kur'an Yolu'nun kendi gerekçelendirmesi olarak aktarılıyor. Tefsirin metnin hak olduğuna ilişkin sonucunu, bu atlasın karşılaştırmayla ispat ettiği sonuç gibi yazmıyoruz. Bu ayrıntıların önceki uzun açıklamaları pakette korunmuş notlar olarak bulunuyor; bu tur okunmayan kaynakların yeni doğrulama durumunu değiştirmiyoruz. Kur'an Yolu.

Derinlik Benzerlik gördüğümüzde neyi göstermiş oluyoruz?

Yaratılış 2:7 ve Eyüp 32:8'de solukla yaşam veya anlama ilişkilendirilir. Pneuma, rûh ve Latince spiritus için nefes–ruh ilişkisini etimoloji hattında ayrıca araştırıyoruz. Benzer bir imge alanı bulmak, ortak kökeni veya aynı teolojik görüşü kanıtlamak değildir. Nefes, can, ruh ve kişi terimlerinin belirli pasajdaki işi gösterilmeden bunları tek düğümde eşanlamlı yapamayız.

Heidegger'in bizi düşünmeye çağıranın ne olduğu sorusuyla buradaki çağrıları karşılaştırmak verimli olabilir. Bu karşılaştırma bizim sorumuzdur. Metinlerin Heidegger'i öncelediğini göstermek veya aralarında doğrudan aktarım kurmak için ayrıca tarihsel dayanak gerekir. Üstelik bir dinî çağrının bağlandığı iman, sorumluluk ve davranış, Heidegger'in sorusunun bağlamıyla aynı değildir. Heidegger.

Kaynak seçimimiz de sonucun parçasıdır. İki Kur'an meali aynı kurumun portalında bulunsa bile farklı tercihler yapabilir. Tefsir alanını yalnız bir geleneğe açtığımızda yorum derinliği bakımından asimetri oluşur. Bunun çözümü eksik alanları bizim yorumumuzla doldurmak değildir; hangi kaynakları kullandığımızı ve neleri henüz karşılaştırmadığımızı göstermektir. Elmalılı Hamdi Yazır veya Muhammed Esed gibi başka mealler olası genişleme dosyalarıdır; bu tur kaynak sınırına sessizce eklenmedi. Kur'an Yolu'nun bir yorumcuyu anması da onun bağımsız kaynağının okunmuş olduğu anlamına gelmez.

Bu çalışmada kutsal metinleri düşünme kavramlarının tarihsel ve anlamsal tanıkları olarak inceliyoruz. Metinlerin kendi hakikat ve bilgi iddialarını görünmez kılmıyoruz; fakat onları bir sözcük benzerliğiyle doğrulamaya veya çürütmeye çalışmıyoruz. Metin, çeviri, tefsir ve bizim okuma önerimiz ayrıldığında hem karşılaştırma daha sağlam oluyor hem de okuyucu hangi cümleyi kime ait olarak değerlendirdiğini görebiliyor.

Kendi çıkarımınız için

Bir kayıtta çevirinin yürek, akıl veya zihin tercihini inceleyin. O sözcüğü başka bir karşılıkla değiştirdiğinizde cümlenin anlamında ne değişir; karar vermek için hangi bağlama ihtiyaç duyarsınız?
Bir pasajdan, onun tefsirinden ve bizim karşılaştırmalı notumuzdan birer cümle seçin. Her cümlenin kime ait olduğunu ve hangi gerekçeye dayandığını ayırabiliyor musunuz?
İki gelenek arasında benzerlik gördüğünüzde, bunun ortak imge, farklı çeviri tercihi veya tarihsel aktarım olduğunu nasıl araştırırdınız? Hangi fark ilk yorumunuzu değiştirirdi?

14Yöntem ve bütün resim

Yapay zekâ çağında düşünmek: insan mı, araç mı, sistem mi düşünüyor?

Neden bu bölüm var

Bir yapay zekâya hesap yaptırdığımızı düşünelim. Sonuç düzgün bir tabloda, yanında açıklamasıyla geliyor. Hesap doğru olabilir; fakat doğru olup olmadığını anlayabilmemiz, hangi verinin kullanıldığını ve işlemin nasıl kurulduğunu görebilmemize bağlı. Aynı araç bize çözüm yolunu öğrenmemizde yardım da edebilir, anlamadığımız bir yanıtı kabul ettirebilir de. Bu bölümde makinenin düşünmesi sorusuyla, onu kullanırken bizim ne yaptığımızı birlikte ele alıyoruz. Davranışta başarıyı, anlamayı, öğrenmeyi ve öznel yaşantıyı ayırarak ilerleyeceğiz. Böylece yapay zekânın yararını veya sınırını tartışırken hangi sonuca hangi gerekçeyle vardığımız daha açık olacak.

Şemanın ilişkisi: Oklar adım sırasıdır. Kalın çerçeveli iki adım doğrulama noktalarıdır. Merkez bir adım değil, bütün adımlara yayılan sorumluluktur.

Kısaca

Bir problemi yardımla çözmek, aynı problemi daha sonra kendi başınıza çözebileceğiniz anlamına gelmez. Yapay zekâ kullanırken de ortaya çıkan işin kalitesini, sizin ne öğrendiğinizi ve yardımı kaldırdığınızda ne yapabildiğinizi ayrı değerlendirmemiz gerekiyor. Akıcı bir yanıt bunların hiçbirini tek başına garanti etmiyor.

Açıklama

Makine hakkında hangi soruyu soruyoruz?

Bir sistemin doğru yanıt vermesi gözlenebilir. Yanıtın anlamını nasıl kurduğu başka, bir yaşantısının bulunup bulunmadığı daha başka bir sorudur. Yönelimsellik, düşüncenin bir şeye yönelmesi veya onun hakkında olması demektir. Bir makinenin çıktısına bizim anlam vermemizle, makinenin kendi anlam ilişkisinin bulunduğunu savunmak aynı iddia değildir. Bu ayrımları baştan yapmazsak bir sınamadaki başarıyı fark etmeden bütün zihin sorularının yanıtı sayabiliriz.

Turing 1950'de tartışmayı yazışmaya dayalı bir taklit oyunuyla yeniden kurar. Bu, düşünme sözcüğünün bütün anlamlarını çözen bir tanım değildir; makine davranışının nasıl tartışılabileceğine ilişkin bir öneridir. Searle'ün Çin odası ise kurallara göre simge işlemekle anlamanın aynı şey olup olmadığını sorar. Odadaki kişinin Çince bilmemesi, bütün sistemin anlamadığı sonucunu zorunlu kılar mı? Sistemi bir bütün olarak değerlendiren itiraz tam bu noktaya yönelir. Dreyfus da becerinin beden, bağlam ve yaşanan durumla ilişkisini öne çıkarır. Üç yaklaşımı birbirinin bütün sorularını kapatan iki kutup gibi okumuyoruz. Turing, Searle, Dreyfus.

Derin öğrenme, insanın tek tek yazdığı simgesel kurallarla çalışan eski sistemlerden farklıdır. Buradan kuralsız olduğu veya Dreyfus'un bedenlenme sorusunu kendiliğinden çözdüğü sonucu çıkmaz. Bir sistemin hangi mimariyle öğrenebildiğini göstermekle, o sistemin insan becerisini nasıl açıkladığını göstermek ayrı işlerdir.

Biçimden anlama geçiş nerede tartışmalı?

Bender ve Koller yalnız dilsel biçimle eğitilmenin iletişimsel anlam için yeterli olmadığını savunur. Bender, Gebru, McMillan-Major ve Mitchell'in 2021 yazısı da dil modeli çıktısını anlam ve kullanım koşullarından koparmanın sorunlarını tartışır. Bu yazıları deneyle bütün makinelerin anlamadığının kanıtlandığı metinler gibi sunmuyoruz. Bender ve Koller, Bender ve arkadaşları.

Karşı yöndeki savlar, iç temsillerin ve dünyayla etkileşimin önemine dikkat çeker. Çok kipli sistem, örneğin metnin yanında görüntü veya sesle çalışan sistem demektir; bu ek girdinin nasıl bir anlam ilişkisi kurduğu yine ayrıca incelenmelidir. Fedorenko ve arkadaşlarının insanlardaki dil ağlarıyla çeşitli düşünme görevlerinin ayrışmasına ilişkin derlemesi, dilin düşüncenin bütününe eşit olmadığını araştırmamıza yardım eder. İnsan beyni hakkındaki bu ayrışmadan makine anlıyor veya anlamıyor hükmüne doğrudan geçemeyiz. Fedorenko ve arkadaşları.

Bu çalışmada modellerin belirli görevlerde işe yarayan çıkarım ve çözüm adımları üretebildiğini kabul ediyoruz. Bunun insanın anlama biçimiyle özdeş olduğunu söylemiyoruz. Çıktıda görünen gerekçe, üretimin gerçek nedenlerinin eksiksiz kaydı da olmayabilir. Bu yüzden gerekçeyi, sonucun doğruluğunu ve modelin nasıl çalıştığına ilişkin açıklamayı ayrı değerlendiriyoruz.

Sonuç iyileştiğinde kim, neyi daha iyi yaptı?

Bir işi yapay zekâyla daha iyi yapabiliyorsak ilk karşılaştırma insanın yalnız çalışmasıyla olabilir. Daha güçlü bir iddia ise birlikte çalışmanın hem insanı hem sistemi tek başına geçmesidir. Vaccaro ve arkadaşlarının meta-analizi bu iki karşılaştırmayı ayırır: ortak çalışma insanın yalnız performansını ortalamada artırırken en iyi tek bileşeni ortalamada geçmedi. Birindeki kazancı diğerindeki başarı diye aktarmamalıyız. Vaccaro, Almaatouq ve Malone.

Başarı ile öznel yaşantıyı ayırıyoruz

Akıcı dil veya yüksek problem çözme başarısı tek başına yaşantıyı göstermez. Dehaene, Lau ve Kouider 2017 yazısında küresel erişim ve öz izleme boyutlarını tartışır. Bu tarihli açıklamayı bütün güncel sistemlerin aynı özellikte olduğu hükmüne çevirmiyoruz.

Kayıt: Dehaene, Lau ve Kouider, 2017 42

İnsanı desteklemekle en iyi bileşeni geçmek farklı

106 deney ve 370 etki büyüklüğünü birleştiren meta-analizde ortak çalışma ortalamada insanın yalnız performansını artırdı, fakat en iyi tek bileşeni ortalamada geçmedi. Karar görevleriyle üretim görevleri farklıydı; üretim alt grubundaki ortalama üstünlük istatistiksel olarak kesinleşmedi. Her görev için aynı sonuç beklenmez.

Kayıt: Vaccaro, Almaatouq ve Malone, 2024 120

Etkileşim yargıyı da değiştirebilir

Mevcut deney kaydı toplam 1.401 katılımcıda yanlı sistemle etkileşimin insan yargı yanlılığını büyütebildiğini bildiriyor. Etkiyi fark etme de ayrıca ölçülmüş. Bu davranışsal sonucu Hebb kuralıyla açıklamıyoruz; o mekanizma bu kayıtta sınanmadı ve tüm yöntem bu tur yeniden okunmadı.

Kayıt: Glickman ve Sharot, 2025 87

Bildirilen çaba, ölçülen beceriyle aynı değil

Lee kaydında 319 bilgi çalışanının 936 kullanım örneği inceleniyor. Sisteme güvenle bildirilen eleştirel düşünme çabası arasında ilişki var; doğrulama ve gözetim işleri öne çıkıyor. Kesitsel öz bildirim, yapay zekânın kişinin becerisini azalttığını nedensel olarak göstermez. Bu tur tam metin yeniden okunmadı.

Kayıt: Lee ve çalışma arkadaşları, 2025 9

Yardımlı alıştırma ile araçsız sınav ayrılıyor

Bastani kaydı Türkiye'de yaklaşık bin lise öğrencisiyle yapılan deneyde doğrudan yanıt veren yardımın alıştırmada yüzde 48 kazançla, araç kaldırıldığında kontrole göre yüzde 17 düşük başarıyla birlikte bulunduğunu bildiriyor. İpucu veren öğretici düzeninde aynı kayıp büyük ölçüde görülmedi. Yüzdelerin karşılaştırma koşulları korunur; bütün yardım araçlarına genellenmez.

Kayıt: Bastani ve çalışma arkadaşları, 2025 56

Tasarlanmış öğreticinin belirli ders sonucu

Kestin'in 194 öğrencili fizik dersi araştırmasında tasarlanmış öğretici kısa dönem kazanımı artırdı. 0,63 doğrusal regresyon kestirimidir; yazarlar tavan etkisini dikkate alan analizde 0,73–1,3 aralığını bildirir. Bu sayıları farklı çalışmaların sonuçları gibi kullanmıyoruz. Belirli ders düzeni, bütün sınıflar ve uzun dönem öğrenmeyle aynı kapsam değildir.

Kayıt: Kestin ve çalışma arkadaşları, 2025 84

Gözetimli eğitimde ilişkiler izleniyor

Xin kaydı 372 tıp öğrencisinin 12 aylık panelinde yapay zekâ okuryazarlığını katılım ile eleştirel düşünme ilişkisinde aracı olarak öneriyor. Gözlemsel aracılık modeli deneysel neden-sonuç kanıtı değildir. Bu tur yayıncı tam metni alınamadı; örneklem ve model ayrıntıları yeniden doğrulanmış sayılmadı.

Kayıt: Xin ve çalışma arkadaşları, 2026 86

Açıklamanın ikna gücüyle doğruluğu ayrılıyor

Teng kaydı 111 tıp öğrencisinde yanıltıcı açıklamayla tanı doğruluğunun yüzde 21'den yüzde 9,2'ye düştüğünü, doğru açıklamanın ise anlamlı ek üstünlük sağlamadığını bildiriyor. Oranların ilgili görev koşulları korunur. Bu tur özgün tam metin alınamadı; bulguyu bütün hekimlere veya bütün açıklamalara genellemiyoruz.

Kayıt: Teng ve çalışma arkadaşları, 2026 16

Görev ufku belirli bir sınama ölçüsü

Kurumun görev ufku yazılım görevlerindeki başarı olasılığını, işin insan için tahmin edilen süresiyle ilişkilendirir. Makinenin o kadar saat çalıştığını veya genel yaşantı ve eyleyiciliğe sahip olduğunu göstermez. Rapor tarihiyle değerlendirilen dönem ayrı tutulur.

Kayıt: Model Evaluation and Threat Research, 2026 83

Lee'nin anketi insanların bildirdiği çabayı, Bastani'nin eğitim deneyi araç varken ve yokken başarıyı, Kestin'in tasarlanmış öğreticisi belirli derslerde kısa dönem kazanımı araştırıyor. Bu sonuçlar birbirinin yerine kullanılamaz. Bir öğrenci daha az zorlandığını söyleyebilir; o sırada daha çok öğrenmiş veya daha az öğrenmiş olabilir. Bunu belirlemek için sonraki ölçüme ihtiyaç duyarız. Lee ve arkadaşları, Bastani ve arkadaşları, Kestin ve arkadaşları.

Glickman ve Sharot'un yargı yanlılığı deneyleri de ayrı bir soruyu açar: çıktıyı değerlendirdiğimizi sanırken sistemin örüntülerini kendi yargımıza taşıyor olabilir miyiz? Xin'in gözetimli eğitim paneliyle Teng'in yanıltıcı açıklama araştırmasını bu nedenle öğrenme ve güven kalibrasyonuyla birlikte okuyoruz. Güven kalibrasyonu, kişinin eminlik düzeyinin yanıtlarının doğruluğuyla ne kadar uyumlu olduğunu anlatır. Bunların belirli örneklem bulguları bütün mesleklere genellenemez. Glickman ve Sharot, Xin ve arkadaşları, Teng ve arkadaşları.

Yakın dönem kayıtlarını nasıl güncelliyoruz?

İzleyen tablo önceki sürümün 1 Nisan–23 Eylül 2026 aralığında seçtiği dokuz kaydı koruyor. Bu tur kaynaklara sınırlı olarak geri döndük; 9 Ekim'e kadar bütün literatürün yeni taramasını yaptığımızı söylemiyoruz. Bir ön baskı, hakemli deney, gözlemsel çalışma, kavramsal yazı ve kurum değerlendirmesi ayrı türlerdir. Hakemlik de her savın doğrulanması anlamına gelmez.

Wang'ın geri bildirim deneyinde ölçülen sonuç, yazarın makalesini yenilemesidir; kalitenin doğrudan arttığı gösterilmiş sayılmaz. Zhu'nun bağımlı ve özerk yük devri ayrımı ise üç dalgalı öz bildirim araştırmasına dayanır; ilişkilerin yönünü tartışmak nedenselliği kurmaz. Ballot'un çalışmasında her iki konuşma kolunda da model vardır, değişen konuşmacının insan veya yapay zekâ diye tanıtılmasıdır. Bu, insanın yazdığı yanıtla makinenin yazdığı yanıtın karşılaştırması değildir. Wang ve arkadaşları, Zhu ve arkadaşları, Ballot ve arkadaşları.

Model Evaluation and Threat Research kurumunun görev ufku, sınamadaki yazılım işlerinin insan için tahmin edilen süresi üzerinden tanımlanır. Makinenin aynı sayıda saat aralıksız çalıştığı veya genel yaşam eyleyiciliğine sahip olduğu anlamına gelmez. Comsa'nın yazısı bilinç sorusunun araştırılabilir biçimlerini tartışır; Salvi ve Wolfson'un çalışması ise iki modelin donanım izlerini bilinç ilintisi olarak yorumlamayı önerir. Bu yorumla öznel yaşantının gösterilmesi arasındaki açıklama açığını koruyoruz. Kurum raporu, Görev ufku kaydı, Comsa, Salvi ve Wolfson.

Çalışma	Tür ve tarih	Bulgu	Sınır	Kaynak
Wang ve çalışma arkadaşları, 2026	Rastgele atamalı saha deneyi; 22 Mayıs 2026 arşiv ön baskısı. Bu tur özet ve sürüm kaydı okundu.	Geri bildirim alan yazarların yenileme olasılığı temel orana göre yüzde 12,55 göreli arttı; yüzde puan veya kalite artışı değil.	Makaleyi yenilemek doğrudan bilimsel kalite ölçüsü değildir. Tam yöntem ve veriler yeniden okunmadı; hakemlik ayrıca açık.	205
Zhao ve çalışma arkadaşları, 2026	Rastgele atamalı eğitim karşılaştırması; 22 Mayıs 2026 yayın tarihi mevcut kayıtta. Bu tur bibliyografya ve özet arama görünümü alındı.	Özette modül puanı yapay öğreticiyle bilgi grafiğini birleştiren grupta 82,5; karma grupta 77,6; geleneksel grupta 74,1.	Birleşik müdahale yapay zekânın tek başına etkisini ayırmaz. Tek kurum ve yaklaşık yüzde 17 kayıp sınırı önceki kayıttan korunur; bu tur tam yöntemle yeniden sınanmadı.	206
Jain ve çalışma arkadaşları, 2026	Karşılaştırmalı çalışma; 30 Haziran 2026 çevrimiçi kayıt. Bu tur bibliyografik arama görünümü alındı.	Mevcut kayıt yapay zekâ grubunda daha çok doğru yanıt ve daha düşük bildirilen zihinsel çaba olduğunu belirtir.	Özgün sonuç ve yöntem pasajı bu tur yeniden alınmadı. Daha az bildirilen çaba uzun dönem öğrenme ölçüsü değildir; rastgele atama kontrol edilmeden deney türünü güçlendirmiyoruz.	207
Zhu ve çalışma arkadaşları, 2026	Üç dalgalı öz bildirim araştırması; 16 Temmuz 2026. Bu tur yöntem ve seçilmiş açıklamalar okundu.	Bağımlı ve özerk yük devri, eyleyicilik aktarımı ve içsel motivasyonla farklı ilişkiler gösteriyor.	742 başlangıç katılımcısından analize 589 kişi girdi. İki haftalık aralıklarla üç dalga ve yeni ölçekler kullanıldı; zaman sırası tek başına nedensellik kurmaz.	208
Mehta ve çalışma arkadaşları, 2026	Seçilmiş konuşma kayıtları üzerinde gözlemsel modelleme; 28 Nisan 2026 arşiv ön baskısı. Özet okundu.	Karşılıklı etki modeli tek yönlü alternatife daha iyi uydu; birikimli etki yollarında sistemin kendi çıktısını sürdürmesi baskındı.	Seçilmiş örneklem bütün kullanıcılardaki yaygınlığı göstermez. Model uyumu birikimli nedensel mekanizmanın kesin kanıtı değildir; tam metin ve hakemlik ayrıca açık.	218
Ballot ve çalışma arkadaşları, 2026	Rastgele atamalı çevrimiçi deney; 17 Ağustos 2026. Bu tur özet, ilgili sonuç ve seçilim sınırı okundu.	Kontrole göre inanca güven düşüşü yapay zekâ etiketi kolunda 7,88; insan etiketi kolunda 13,76 yüzde puan. Her iki kolda konuşan bir dil modeliydi.	İnsan etiketi kolu da modelle konuşur. Aldatmayı fark edenlerin çıkarılması seçilim yaratabilir; etiket sonucu gerçek insan yazarla modelin karşılaştırılması değildir.	212
Model Evaluation and Threat Research, Mayıs 2026 raporu	19 Mayıs 2026 tarihli kurum değerlendirmesi; 16 Şubat–16 Mart dönemini kapsıyor. Seçilmiş rapor bölümleri okundu.	Kamusal modeller için yüzde 50 görev ufku yaklaşık 12 saat, yüzde 80 ufku yaklaşık 1,5 saat. Sekiz saati aşan işlerde başarılı görünen çalıştırmaların en az yüzde 16'sı denetimde geçersiz sayıldı.	Süre insanın tahmini görev süresidir. Belirsizlik, sınama doygunluğu, değerlendirme düzeni ve açıklanan karartmalar önemli. Eski 23 Eylül sayfa kontrolü güncel durum iddiası yapılmaz.	213
Comsa, 2026	Kavramsal çalışma; 7 Mayıs 2026 arşiv ön baskısı. Özet ve sürüm kaydı açıldı.	Yazar yapay bilinçte araştırılabilir soruları öne çıkarmayı öneriyor; öznel yaşantı sorusuyla insanların bilinç atfetmesini ayırıyor.	Ampirik bir bilinç sonucu sunmaz. Tam argüman bu tur yeniden okunmadı; öneriyi alanın ortak hükmü gibi göstermiyoruz.	214
Salvi ve Wolfson, 2026	28 Ağustos 2026 arşiv sürümü; kayıt Temmuz 2026 konferans yayınına da işaret ediyor. Hakemlik statüsü ayrıca açık.	İki modelin donanım izleri karşılaştırıldı; büyük modelde bildirilen fark anlamlı, küçük modelde anlamlı değil. Yazarlar bunu makine bilinç ilintisi diye yorumluyor.	Özet okundu; iki model ve önerilen ilinti tanımı bütün bilinç sorusunu çözmez. Anlamlı donanım farkı öznel yaşantının gösterilmesi değildir. Konferans kaydı varken koşulsuz hakemsiz etiketi verilmez.	215

9 kayıt, önceki sürümün 1 Nisan–23 Eylül 2026 seçiminden korunmuştur; bu tablo 9 Ekim'e kadar bütün literatürün yeni taraması değildir. Kayıtların türü ve okuma kapsamı farklıdır; hakemlik bir savın doğrulanması anlamına gelmez ve hiçbiri bağımsız tekrar görmedi.

Araca hangi işi bırakıyoruz?

Yazı, abaküs, kitap, arama motoru ve hesap tablosu düşünmenin bazı işlerini zaten dışarıda yürütmemize yardım ediyordu. Platon'un yazı eleştirisini bu uzun tarihin bir tanığı olarak okuduk. Üretken modellerin belirgin özelliği, birçok farklı iş için taslak, seçenek ve gerekçe görünümünde ara ürünler sunmasıdır. Bu, dışa aktarmanın tarihteki ilk örneği değildir; bütün eski araçların gerekçe üretemediğini de söylemiyoruz. Platon.

Bir maliyet hesabında aracın toplamasını doğru bulabiliriz; fakat yanlış birimle girilmiş veriyi aynı araç yeniden toplayarak yakalayamaz. Kontrolün üretimden yeterince bağımsız kurulması bu yüzden önemlidir. Kaynak belgesine dönmek, farklı bir hesap yolu kullanmak veya gerçek koşulla karşılaştırmak farklı kontrol biçimleridir. Aynı yanıtı aynı araca yeniden onaylatmak bazen hatayı tekrar üretir.

Soruyu parçalara ayırmayı, hangi işin devredileceğini seçmeyi, kanıt ölçütünü koymayı ve çelişkili yanıtları çözmeyi bu çalışmada epistemik orkestrasyon adı altında topluyoruz. Epistemik, bilgiye ve gerekçelendirmeye ilişkin demektir; burada önerdiğimiz ifade bilgiyle çalışma düzenini anlatıyor. Terimin bütün literatürde ilk kez burada kullanıldığını veya herkesin aynı anlamı verdiğini iddia etmiyoruz. Değeri, yeni adından çok bu işleri görünür kılıp sınanabilir hâle getirmesinde.

Hazır.

Yapay sistemle birlikte düşünme döngüsü. Bu dokuz aşama önerilen bir çalışma düzenidir; evrensel süreç veya ölçülmüş mekanizma değildir. Kaynak kökeni, bağımsız doğrulama ve insan kararı kontrol noktalarıdır. Merkez, kullanıcı ile tasarımcı, sağlayıcı ve kurumun rollerinin açıklanmasını hatırlatır; sorumluluk tek kişiye indirgenmez.

Durağan metin karşılığı

Merkez: karar ve sorumluluk, insan ve kurum rolleri. Bu bir çalışma normudur; hukuki hüküm veya ölçülmüş evrensel süreç değildir.

Soru seçimi: neyi soracağız
İnsan çerçevesi: bağlam, değer
Araca verilen iş: ne devredilir
Makine üretimi: taslak
Kaynak kökeni: nereden?
Doğrulama: bağımsız
İnsan kararı: kabul, ret
Eylem: uygula
Geri besleme: ne öğrendik

Döngü bir çalışma önerisidir. Her etkileşim bu sırayı izlemez; gerektiğinde soruya veya devredilen işe geri döneriz. Kaynak kökeni, doğrulama ve insan kararı özellikle görünür tutulur. Sonuçtan kimin hangi kapsamda sorumlu olduğu da kullanıcı, tasarımcı, sağlayıcı ve kurumun rolleriyle birlikte açıklanmalıdır. Kullanıcıya kararın gerekçesini sahiplenme ödevi önermemiz, bütün sorumluluğun tek kişide toplandığı anlamına gelmez.

Başlangıçtaki beş soruya yeniden dönelim

Yapay zekâ önceki zihin tartışmalarını sıfırlamıyor. İnsan düşünmesi için sorduğumuz nasıl, neden ve hangi koşulda sorularının yanına makineyi ve ortak çalışma düzenini ekliyor. Bu yüzden tabloda yapay zekâ öncesini yalnız biyoloji, sonrasını yalnız bilgi işleme diye ayırmadık. Araçlar ve toplumsal ilişkiler önce de vardı; yeni sistemlerde hangi işin kime veya neye ait olduğu daha ayrıntılı soruluyor.

Soru	Önceki tartışmalardaki soru	Yeni araçlarla eklenen soru
Düşünce nedir?	Biyolojik, felsefi, toplumsal ve araçlarla ilişkili açıklamalar zaten birlikte tartışılıyordu.	Makinenin davranışını, anlamayı ve yaşantıyı hangi ölçütlerle tartışacağımız da soruya ekleniyor; tek yeni tanım yerleşmiş değil.
Nasıl olur?	Beyin, beden, dil, pratik ve dış araçların katkıları araştırılıyordu.	Modelin üretimiyle insanın seçim, kontrol ve öğrenmesi arasındaki iş bölümü ayrıca inceleniyor. Her etkileşim aynı döngüyü izlemiyor.
Niçin düşünürüz?	Hayatta kalma, problem çözme, anlam, merak ve sorumluluk farklı gerekçeler sunuyordu.	Bir işi devretmenin yanında neyi kendimiz anlamamız gerektiğini soruyoruz. Bu soru önce de vardı; yeni araçlar kapsamını değiştiriyor.
Nasıl değişti?	Yazı, basım, hesaplama ve ağlar bellek, erişim ve çalışma alışkanlıklarını değiştiriyordu.	Farklı işlerde taslak ve gerekçe görünümünde çıktı üreten araçlar, üretimle doğrulamanın iş bölümünü değiştiriyor.
Yapay zekâ çağında?	Önceki dönemlerin soruları ve araç deneyimleri karşılaştırma için dayanak oluşturuyor.	Ortak işin başarısı, kişinin öğrenmesi, yardım olmadan becerisi ve makineye yüklenen anlam ayrı sınanıyor. Bütün düşünmenin doğrulamaya dönüştüğünü söylemiyoruz.

Kamusal anlatı bize ne gösterir?

Bir ders deneyinin kamusal tartışmada bütün sınıfların yerini alacak kanıt gibi sunulması, bulgunun kapsamıyla onun dolaşıma giren anlamı arasındaki farkı gösterir. Kestin kaydıyla ilişkili forum örneğini bu tür bir söylem kaydı olarak tutuyoruz; bu tur gönderinin güncel erişimini yeniden doğrulamadık. Kalıcı bağlantısı önceki sürümde doğrulanamayan forum, deneme ve blog kayıtları da geri çekilmiş durumlarıyla arşivde kalıyor. Kaynakçada bulunmaları bilimsel bulguya ek kanıt değildir. Forum kaydı, Geri çekilen kayıtlar.

Derinlik Doğrulamak da bir beceri; onu nasıl sınayacağız?

Aracın çıktısını kontrol etmek kolay bir son adım olmayabilir. Neyi kontrol edeceğimizi anlamak için de konu bilgisine ihtiyaç duyarız. Bir modeli doğrulamaya ayırıp diğerini üretimde kullanmak yararlı olabilir; iki model aynı hatalı kaynağa dayanıyorsa bu düzen bağımsızlık sağlamaz. Üretimden doğrulamaya iş kaydığını söylemek, herkesin doğrulamayı iyi yaptığı anlamına gelmiyor.

Bu öneriyi sınamak için aynı görevde üç çalışma biçimi karşılaştırılabilir: kişinin yalnız çalışması, doğrudan yanıt veren yardımı kullanması ve gerekçeyi kurmayı gerektiren yardım kullanması. İşin kalitesi ve süre ayrı, yardımsız sonraki görev ve hatayı bulabilme ayrı ölçülür. Kontrolün ne kadar emek istediği de kaydedilir. Bu bir yeni deney önerisidir; mevcut çalışmaların hepsinin bu tasarımı kullandığını söylemiyoruz. Ayrıntılı deney tasarımlarına hipotezler bölümünde döneceğiz.

Bu atlasın hazırlanması da insan–yapay zekâ çalışma düzeninin bir örneğidir. Sorular ve kaynak sınırları yazardan geldi; farklı araçlarla üretilen taslaklar karşılaştırıldı ve metinler tekrar elden geçirildi. Önceki sürümlerin düzeltme kayıtları korunuyor. Bu süreç, bütün kaynakların eksiksiz doğrulandığını veya karşılaştırılan sistemlerden birinin genel olarak üstün olduğunu göstermiyor. Hangi kaynakta neyi okuduğumuzu ve hangi alanı açık bıraktığımızı kayıtlarla göstermemiz gerekiyor.

Kendi örneğimizden hataların çoğunun şu nedenle oluştuğu sonucunu da sayım yapmadan çıkaramayız. Kaynağa dönülmeyen alanlarda hata riski olduğu bir çalışma varsayımıdır; bu sürüm zincirinde neden-sonuç ölçümü yapılmadı. Eski sürüm numaraları ve hata sayısı değişiklik arşivinde kalır; yeni okuyucuya bunları doğrulanmış deney sonucu diye sunmuyoruz.

Kendi çıkarımınız için

Yapay zekâyla iyi yaptığınız bir işi seçin. Çıktının kalitesini, sizin öğrenmenizi ve yardım olmadan sonraki başarınızı ayrı ölçseydiniz hangi fark ortaya çıkabilirdi?
Aynı araçtan aldığı yanıtı yine aynı araca kontrol ettiren bir kişi, hangi hatayı kaçırabilir? Bu görevde daha bağımsız bir kontrolü nasıl kurardınız?
Bir modelin insanı taklit etmesi, gerekçe üretmesi ve yaşantısının bulunması için hangi farklı dayanakları arardınız? Bu ayrım kullandığınız araca neyi devredeceğinizi değiştirir mi?

15Yöntem ve bütün resim

Hipotezler, kanıt zincirleri ve karşı argümanlar

Neden bu bölüm var

Bir açıklama bize makul gelebilir. Asıl güçlük, aynı bulguyu başka bir açıklamanın da karşılayıp karşılamadığını görmekte başlıyor. Örneğin bir öğrenci yapay zekâ yardımıyla daha iyi sonuç aldığında öğrenmiş olabilir; yalnızca iyi bir yanıta erişmiş de olabilir. İki açıklamayı ayırmak için yardımı kaldırıp yeni bir görev vermemiz gerekebilir. Bu bölümde önceki bölümlerden çıkardığımız sekiz öneriye bu gözle bakıyoruz. Her birinin dayanağını, alternatifini ve hangi kısmını nasıl araştırabileceğimizi açacağız. Bölüm sonunda yalnız hangi öneriyi beğendiğimizi değil, fikrimizi değiştirmek için neyi görmemiz gerektiğini de söyleyebilmek istiyoruz.

Şemanın ilişkisi: Düz çizgi ve ok: dayanak gösterir; savı kanıtlamaz. Uzun kesikli çizgi: itiraz eder; çürütmez. Noktalı çizgi: aynı olguya başka açıklama önerir. Kesikli noktalı çizgi ve ok: bir sınama önerisi; ok yapılacak çalışmayı gösterir, sonucu değil. Hiçbir çizgi bir çıkarımın kesinliğini göstermez.

Kısaca

İyi bir hipotez, başımıza ne gelirse gelsin doğru kalan bir cümle olmamalı. Bir öğretim aracının yararlı olduğunu düşünüyorsak hangi öğrenciye, hangi görevde ve hangi sonuç için yararlı olduğunu söylemeliyiz. Buradaki öneriler için hem destek arıyoruz hem de onları daraltacak veya değiştirecek sonuçları tarif ediyoruz.

Açıklama

Sekiz öneri aynı tür iddia değil

Hipotez, henüz sonucu karara bağlanmamış bir açıklama veya sınama önerisidir. Bu bölümde kimi öneri davranış hakkında, kimi düşünmenin nasıl tanımlanacağı hakkında. Bir görevde yardımın etkisini ölçebiliriz. Aracın zihnin parçası sayılması ise yalnız o ölçümün büyüklüğüyle belirlenmez; hangi kavramsal ölçütü kullandığımızı da açıklamamız gerekir.

Bu nedenle kartlarda sınanabilecek önermeyi, deneyin tek başına karara bağlamadığı sorudan ayırdık. İkincisi dokunulmaz bir alan demek değil. Felsefi argümanlar deneysel bulgularla karşılaşabilir, onların ışığında daralabilir veya değişebilir. Yalnız bir görev sonucuyla bütün ontolojik tartışmayı bitirdiğimizi söylemiyoruz.

Hipotez 1. Düşünmeyi içeriklerin kullanıldığı ve yeniden düzenlendiği bir süreç olarak inceleyebiliriz.

Çalışma önerisi; doğrulanmış sonuç değil.

Etimolojik hatMetinsel dayanak. Fiil dağılımı metinsel tanıktır; düşüncenin ontolojisini belirlemez.

Deneysel hatDeneysel bağlantı. Görev ve ağ değişimleri belirli süreç modellerine ilişkindir; tek mekanizma sonucu değildir.

Felsefi hatFelsefi gerekçe. Süreç, temsil ve töz yaklaşımları argümanlarla karşılaştırılır.

Dayanak

Sinirsel etkinlik, dikkat, bellek ve eylem zaman içinde değişir. Heidegger'in yanıt edimi ve Kur'an'daki fiil dağılımı, süreci farklı bağlamlarda konuşmanın örnekleridir; aynı mekanizmanın bağımsız kanıtları değildir.

Güçlü karşı argüman

Süreç açıklaması kalıcı temsilleri dışlamaz. Fodor'un düşünce dili önerisi yapıların hangi işlemlerle kullanıldığını da tartışmaya açar; karşı sav için ayrı eser kaydı gerekir.

Alternatif açıklama

Fiil dağılımı dilbilgisini, davranıştaki değişim görev koşullarını gösterebilir. Bu iki bulgudan doğrudan tek bir ontoloji çıkmaz.

Sınanabilir bölüm

Belirli görevde içeriğin güncellenmesini, önceki bilginin korunmasını ve hata düzeltmeyi karşılaştırabiliriz. Dil yükü deneyi yalnız dilin katkısını araştırır; düşüncenin özünün süreç olduğunu sınamaz.

Deneyin tek başına karara bağlamadığı soru

Süreç ile nesne ayrımının ontolojik yorumu tek bir görev sonucuyla kapanmaz. Deney bulguları belirli modellerin değerlendirilmesine katkı sağlar.

Çalışma sonucu

Düşünme sırasında kullanılan içerikle onu kullanma edimini birlikte açıklamak istiyoruz; fiil ile isim arasında zorunlu tercih yapmıyoruz.

İlgili deney önerileri ve kapsamı

exp-dil Görevlerde dilsel katkının sınanması; düşüncenin özünün süreç veya nesne olması hakkında doğrudan deney değil.
exp-dongu Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.

Kaynak

8 55 5 6

Hipotez 2. Akıl yürütmenin yanında hatayı izleme ve kendini düzenleme de araştırılmalıdır.

Çalışma önerisi; doğrulanmış sonuç değil.

Etimolojik hatMetinsel dayanak. Kök imgeleri bağlam ve kaynakla incelenir; bütün kullanımlarda aynı anlam varsayılmaz.

Deneysel hatDeneysel bağlantı. Üstbiliş ve denetim bulguları önerinin belirli işlevsel kısmına ilişkindir.

Felsefi hatFelsefi gerekçe. Pratik akıl yorumları kavramsal gerekçe sağlar; deneysel denetimle aynı sav değildir.

Dayanak

Alıkoyma ve bağlama imgeleri, pratik akıl tartışmaları, yürütücü denetim ve üstbiliş araştırmaları ayrı dayanak türleridir. Bunlar kendini düzenleme sorusunu açar, özünü belirlemez.

Güçlü karşı argüman

Hesaplama bazı akıl yürütme işlerini taşıyabilir. Kendini denetleyen bir sistemin de hesaplamalı olarak modellenebilmesi, önerdiğimiz ayrımı zorunlu karşıtlık olmaktan çıkarır.

Alternatif açıklama

Başarı farkı denetimden ziyade çalışma belleği, görev deneyimi veya geri bildirimin bilgi miktarından kaynaklanabilir.

Sınanabilir bölüm

Güven geri bildiriminin doğru–yanlış ayrımına ve yeni göreve aktarımına etkisini, aynı içerikli geri bildirimle karşılaştırabiliriz.

Deneyin tek başına karara bağlamadığı soru

Aklın nasıl tanımlanacağı ve hangi denetimin iyi sayılacağı ayrıca kavramsal gerekçe ister.

Çalışma sonucu

Kendini düzenlemeyi araştırmaya değer bir işlev olarak ekliyoruz; hesaplamaya indirgenemediği sonucunu bu deneyden çıkarmıyoruz.

İlgili deney önerileri ve kapsamı

exp-kalp Dilsel çerçeveleme bağlantısı; aklın özü, katman ontolojisi veya nöroanatomi sınaması değil.
exp-ustbilis Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.

Kaynak

14 54 3 26 85

Hipotez 3. Farklı açıklama düzeyleri aynı soruyu ve aynı ölçüyü kullanmaz.

Çalışma önerisi; doğrulanmış sonuç değil.

Etimolojik hatMetinsel dayanak. Bedensel imgeler bir kullanım tarihi gösterir; katman zorunluluğunu kanıtlamaz.

Deneysel hatDeneysel bağlantı. Model düzeyleri karşılaştırılabilir; tam indirgeme yokluğu olanaksızlık kanıtı değildir.

Felsefi hatFelsefi gerekçe. Yaşantı ve indirgeme tartışmaları farklı argümanlar taşır.

Dayanak

Hücre, ağ, görev, yaşantı ve toplumsal pratik açıklamaları farklı nesneler ve ölçüler kullanır. Bedensel sözcük imgeleri bu ayrımın ontolojik kanıtı değildir.

Güçlü karşı argüman

Üst düzey bir açıklama daha ayrıntılı modelle yeniden kurulabilir. Şimdilik tam eşleme bulunmaması, bunun ilkece olanaksız olduğunu göstermez.

Alternatif açıklama

Düzey ayrımları dünyanın yapısından ziyade araştırma araçlarımızın ve iş bölümünün sonucu olabilir.

Sınanabilir bölüm

Bir düzeydeki modelin başka düzeydeki önceden tanımlanmış sonucu ne kadar öngördüğünü yeni veride karşılaştırabiliriz. Çeviri deneyi bunun yalnız anlamlandırma tarafına ilişkindir.

Deneyin tek başına karara bağlamadığı soru

Düzeylerin dünyada ayrı varlık türleri olup olmadığı belirli modelin başarısıyla tek başına belirlenmez.

Çalışma sonucu

Dört katmanı çalışma düzeni olarak koruyoruz; tüm düzeylerin birbirine çevrilemezliğini kanıtlanmış zorunluluk yapmıyoruz.

İlgili deney önerileri ve kapsamı

exp-ceviri Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
exp-dil Görevlerde dilsel katkının sınanması; düşüncenin özünün süreç veya nesne olması hakkında doğrudan deney değil.
exp-dongu Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
exp-kalp Dilsel çerçeveleme bağlantısı; aklın özü, katman ontolojisi veya nöroanatomi sınaması değil.

Kaynak

14 26 12 19 7

Hipotez 4. Dış araçların katkısı tarih içinde değişir; değişim tek yönde ilerlemez.

Çalışma önerisi; doğrulanmış sonuç değil.

Etimolojik hatMetinsel dayanak. Sözvarlığı tarihi belli kayıt ve dönemlerle sınırlandırılmalıdır.

Deneysel hatDeneysel bağlantı. Arkeoloji dolaylı tanıktır; Sparrow yeniden sınama kapsamı tek deneyle sınırlı kalır.

Felsefi hatFelsefi gerekçe. Okuryazarlık tezleri tarihsel açıklamalardır; bütün insanlık için tek yön iddiası değildir.

Dayanak

Yazı, okuryazarlık ve dış bellek çalışmalarında araç kullanımıyla kayıt ve hatırlama ilişkileri araştırılır. Tarihsel sözvarlığı ve buluntular bağlamı gösterir; bütün çağları tek merkezle temsil etmez.

Güçlü karşı argüman

Eski pratikler yeni araçlarla birlikte sürebilir. Yazı beceri öğrenimine de katkı sağlayabilir; yalnız olgular dışarı taşınır ayrımı fazla keskindir.

Alternatif açıklama

Değişen düşünmenin kendisi değil, eğitim düzeni, kayıt uygulaması veya düşünme hakkında konuşma biçimi olabilir.

Sınanabilir bölüm

Aynı görevde farklı araç kullanımı ve erişim kesilmesinin hatırlama, arama ve aktarım üzerindeki etkisini ölçebiliriz.

Deneyin tek başına karara bağlamadığı soru

Bir çağın düşünme merkezini tek bir yer veya kavramla tanımlamak tarihsel yorum gerektirir.

Çalışma sonucu

Araçları dönem bağlamında karşılaştırıyoruz. Sparrow'un yalnız bir deneyinin yeniden sınanması bütün dış bellek çalışmalarının başarısızlığı değildir.

İlgili deney önerileri ve kapsamı

exp-arac Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
exp-ceviri Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.

Kaynak

29 46 47 70 91 30 34

Hipotez 5. Bazı yapay zekâ kullanımlarında düşünme işi üretim, doğrulama ve gözetim arasında yeniden dağılır.

Çalışma önerisi; doğrulanmış sonuç değil.

Etimolojik hatMetinsel dayanak. Bu sav için yeni etimolojik inceleme yapılmadı; karşı kanıt bulunması demek değil.

Deneysel hatDeneysel bağlantı. Anket, panel ve eğitim deneyi farklı sonuçları ölçer; genelleme sınırlıdır.

Felsefi hatFelsefi gerekçe. Soru ve sorumluluk yorumu araştırma çerçevesidir; deney sonucu değildir.

Dayanak

Lee'nin öz bildirim anketi iş dağılımına; Vaccaro farklı karşılaştırma sonuçlarına; Xin gözetimli ilişkileri, Bastani belirli eğitim düzenini araştırır. Bu çalışmalar aynı değişimi ölçmez.

Güçlü karşı argüman

Bildirilen iş değişimi doğrudan beceri değişimini göstermeyebilir. Doğrulama da yeni açıklama ve gerekçe üretmeyi gerektirebilir.

Alternatif açıklama

Görev tanımı, deneyim ve iş baskısı araç etkisi gibi görünebilir.

Sınanabilir bölüm

Aynı görevde yardım biçimini değiştirip üretim ve doğrulamaya ayrılan işi, hata bulmayı ve gecikmeli araçsız aktarımı ölçebiliriz.

Deneyin tek başına karara bağlamadığı soru

Eleştirel düşünmenin hangi işleri kapsadığına ilişkin tanım ve değer yargısı ölçümden önce açıklanmalıdır.

Çalışma sonucu

Kayma iddiasını görev ve ölçümle sınırlıyoruz. Soru üretiminin de gelişmesi hipotezin kapsamını yeniden kurmayı gerektirir; otomatik olarak doğrulamaz.

İlgili deney önerileri ve kapsamı

exp-dogrulama Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
exp-ogrenme Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
exp-soru Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.

Kaynak

9 120 86 56

Hipotez 6. Performans, anlama ve öznel yaşantı için aynı ölçütü varsaymamalıyız.

Çalışma önerisi; doğrulanmış sonuç değil.

Etimolojik hatMetinsel dayanak. Bu sav için etimolojik dayanak aranmadı.

Deneysel hatDeneysel bağlantı. Belirli sınamalar seçilmiş öngörüleri karşılaştırır; bütün anlama/yaşantı sorusunu kapatmaz.

Felsefi hatFelsefi gerekçe. Turing, Searle, Nagel ve Chalmers aynı argümanı kurmaz.

Dayanak

Davranışsal sınamalar, biçim–anlam tartışmaları ve bilinç kuramlarının ölçütleri farklı sorulara yönelir. Tartışmanın uzun sürmesi ayrımın doğruluğunu kanıtlamaz.

Güçlü karşı argüman

İşlevselci bir yaklaşım belirli örgütlenmenin anlama ve yaşantı için yeterli olduğunu savunabilir. Bu savın ölçütleri açıkça karşılaştırılmalıdır.

Alternatif açıklama

Ayrışma ontolojik farktan değil yetersiz ölçümden veya yanlış tanımdan kaynaklanabilir.

Sınanabilir bölüm

Önceden tanımlanmış performans ve örgütlenme ölçülerinin hangi koşullarda birlikte veya ayrı değiştiğini sınayabiliriz. Dokuz aşamalı döngü deneyi bunu doğrudan sınamaz.

Deneyin tek başına karara bağlamadığı soru

Öznel yaşantı için hangi dış göstergenin yeterli sayılacağı tartışmalıdır; hiçbir dış dayanağın ilkece işe yaramayacağını varsaymıyoruz.

Çalışma sonucu

Bir alandaki başarıyı diğer alanın kanıtı yapmıyoruz. Bu yöntemsel ayrım, bunların hiçbir koşulda aynı sisteme ait olamayacağını söylemez.

İlgili deney önerileri ve kapsamı

exp-dongu Yalnız döngü modelinin öngörü yararına ilişkin bağ; performans–anlama–yaşantı ayrımının doğrudan deneyi değil.

Kaynak

59 18 72 7 42 83

Hipotez 7. İnsan düşünmesini açıklarken beyin, beden, araç ve ortam ilişkisini birlikte incelemek gerekir.

Çalışma önerisi; doğrulanmış sonuç değil.

Etimolojik hatMetinsel dayanak. Bedensel imgeler nedensel veya kurucu ilişkiyi ayırmaya yetmez.

Deneysel hatDeneysel bağlantı. Araç ve beden etkisi gösterilebilir; bu doğrudan zihin sınırını belirlemez.

Felsefi hatFelsefi gerekçe. Genişletilmiş zihin ile bağlanma–kuruculuk itirazı ayrıca değerlendirilir.

Dayanak

Bedenlenmiş ve dağıtık biliş, araç kullanımı ve sinirsel altyapı araştırmaları farklı katkıları ele alır. Etimolojik imgeler biyolojik zorunluluğu bağımsız olarak kanıtlamaz.

Güçlü karşı argüman

Bir aracın davranışı etkilemesi onun zihnin parçası olduğunu göstermeyebilir. Beyin merkezli model dış etkileri de nedensel girdiler olarak açıklayabilir.

Alternatif açıklama

Görülen fark, araçla bütünleşmeden ziyade alışkanlık, erişim kolaylığı veya öğrenilen içerikten doğabilir.

Sınanabilir bölüm

Araç erişimini ve öğrenme düzenini karşılaştırıp yeni görevde başarı ve arama maliyetini ölçebiliriz. Ölçüm aracın kurucu parça olduğunu tek başına belirlemez.

Deneyin tek başına karara bağlamadığı soru

Zihnin sınırını nereye çizdiğimiz kavramsal gerekçe ister; sonuçların bu gerekçeye katkısı olabilir.

Çalışma sonucu

İnsan düşünmesinin biyolojik altyapısını ve beden–ortam ilişkilerini birlikte inceliyoruz. Her dış nesneyi zihne dahil etmiyoruz.

İlgili deney önerileri ve kapsamı

exp-arac Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
exp-dongu Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.

Kaynak

58 4 95 22

Hipotez 8. Belirli öğrenme görevlerinde açıklama ve geri çağırma çabası yararlı olabilir; ek zorluk her zaman yarar sağlamaz.

Çalışma önerisi; doğrulanmış sonuç değil.

Etimolojik hatMetinsel dayanak. Bu sav için etimolojik dayanak aranmadı.

Deneysel hatDeneysel bağlantı. Öğrenme ve yardım bulguları farklı müdahalelerden gelir; genel sürtünme yasası göstermez.

Felsefi hatFelsefi gerekçe. Sorumluluk ve iyi düşünme ölçütleri gerekçe isteyen normatif önerilerdir.

Dayanak

Geri çağırma çabası, bilişsel yük, farklı yardım biçimleri ve hatalı öneriye karşı kontrol birbirinden ayrı müdahalelerdir. Aynı sürtünme mekanizması gösterilmiş sayılmaz.

Güçlü karşı argüman

İyi tasarlanmış öğretici gereksiz yükü azaltarak da öğrenmeyi artırabilir. Zorlaştırma erişimi ve devam etmeyi olumsuz etkileyebilir.

Alternatif açıklama

Kazanç çabadan değil geri bildirimin içeriği, süre, güdülenme veya dikkat farkından gelebilir.

Sınanabilir bölüm

Cevabı kurma istemiyle salt bekleme süresini ayrı değiştirip gecikmeli öğrenme, aktarım, harcanan süre ve bırakmayı birlikte ölçebiliriz.

Deneyin tek başına karara bağlamadığı soru

İyi düşünmenin değer ölçütleri ve sorumluluğun nasıl paylaşılacağı deney sonucuyla tek başına belirlenmez.

Çalışma sonucu

Amaç zorluk eklemek değil, belirli işi öğrenmeye katkısını araştırmaktır. Epistemik sorumluluk önerimiz sonuçlardan ayrı bir çalışma normudur.

İlgili deney önerileri ve kapsamı

exp-dogrulama Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
exp-ogrenme Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
exp-soru Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
exp-surtunme Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
exp-ustbilis Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.

Kaynak

38 35 56 84 87 16

Dayanaklar birbirinin yerine geçmez

Bir kökün fiil biçiminde kullanılması dilsel bir tanıktır. Düşünmenin ontolojik olarak yalnız süreç olduğunu kanıtlamaz. Bir beyin örüntüsünün görev boyunca değişmesi de kalıcı temsiller bulunmadığını göstermez. İlk öneriyi bu yüzden isimle fiil arasında bir yarış olarak kurmadık; kullanılan içerikle onu kullanma ve yeniden düzenleme edimini birlikte araştırıyoruz.

Aynı dikkat katmanlar için de gerekli. Dört katman bize farklı soruları ve kayıtları düzenleme imkânı veriyor. Şimdilik eksiksiz eşleme bulunmaması, bütün düzeylerin birbirine ilkece çevrilemeyeceği sonucunu zorunlu kılmaz. Üç hattın benzer bir yoruma elvermesi de üç bağımsız deneyin aynı sonucu vermesi değildir. Aynı kaynak farklı hatlarda tekrar kullanılmış olabilir.

İyi düşünme ve sorumluluk üzerine önerimizde ise değer ölçütü ayrıca görünür kalmalı. Bir müdahale daha çok doğru cevap sağlayabilir ama çok zaman alabilir veya kişinin çalışmayı bırakmasına yol açabilir. Bu sonuçlardan hangisine ne ağırlık verdiğimiz, yarar değerlendirmesinin parçasıdır. Ölçümü yaptıktan sonra yalnız işimize gelen sonucu seçmek yerine, hangi ölçünün birincil olduğunu önceden yazmak istiyoruz.

İtirazın güçlü olmasıyla kapanmış olması farklı

Bir dış aracın davranışı değiştirmesi onun zihnin kurucu parçası olduğunu tek başına göstermez. Bağlanma ile kuruculuk arasındaki itiraz, genişletilmiş zihin tartışmasının bu noktasına yönelir. Searle'ün anlama itirazı, Nagel'in öznel bakış sorusu ve Chalmers'ın deneyim açıklaması da aynı argüman değildir. Hepsini tek bir ortak çizgiye bağlamak yerine hangi iddiaya nasıl itiraz ettiklerini ayırıyoruz. Clark ve Chalmers, Adams ve Aizawa, Searle, Chalmers.

Sentezimiz, insan düşünmesini biyolojik altyapı, bedenle eylem, dil ve bellek, değerler, kurumlar ve dış araçlar arasındaki ilişkilerle inceleme önerisidir. Dört katman tarih boyunca sırayla açılmış basamaklar değildir; düşünmenin farklı yönlerini birlikte okuyabilmek için kullandığımız düzeylerdir. Yapay zekâ bazı işlerin üretimini ve paylaşımını değiştiriyor. Bunun yaşantı, anlam ve sorumluluk sorularını kendiliğinden çözdüğünü söylemiyoruz.

Deney, hangi iki açıklamayı ayıracak?

On deney önerisini bu soruyla yeniden kurduk. Öğrenme deneyinde alıştırmadaki başarıyla bir hafta sonraki yeni araçsız görevi ayırıyoruz. Doğrulama deneyinde yanlış öneriyi reddetmek kadar doğru öneriyi gereksiz yere reddetmemeyi de ölçüyoruz. Dil deneyine sözel olmayan yük kontrolü ekliyoruz; aksi hâlde dilin etkisi sandığımız şey genel görev yükü olabilir.

Üstbiliş, kendi bilmesini ve hatasını izleme işidir. Güven eğitimi deneyinde doğruluk değişmeden güvenin daha iyi ayarlanması mümkün. Kişi önceden gereğinden fazla eminse güvenini azaltması yararlı olabilir. Buna karşılık doğru ve yanlış yanıtlarına aynı ölçüde güvensizleşmesi, ayırt etme becerisini geliştirdiğini göstermez. Bu yüzden yalnız ortalama güveni ölçmekle yetinmiyoruz.

Sürtünme deneyinde de salt beklemeyle kişiden cevabını kurmasını istemeyi ayırdık. Bunlar aynı müdahale değil. Orta düzey zorluk mutlaka en iyi olur diye bir eğri varsaymıyoruz. Aracın erişim etkisi, soru kurma becerisi, çeviri tercihi ve kalp–akıl çerçevelemesi için de farklı kontrol ve ölçüm gereklidir. On önerinin ayrıntıları araştırma kayıtlarında aynı kimliklerle durur; burada bunları yapılmış araştırma diye sunmuyoruz.

Önceden neyi kararlaştırıyoruz?

Birincil sonucu, ana karşılaştırmayı, kayıp katılımcıları nasıl ele alacağımızı ve analiz kurallarını veriyi görmeden belirtmeyi öneriyoruz. Ön kayıt bu planın tarihli bir kaydını oluşturur; sonucu doğru yapmaz, sonradan bulduğumuz bir örüntüyü baştan bekliyormuşuz gibi sunmamayı kolaylaştırır. Plan dışı inceleme de değerlidir; keşif olarak ayrı anlatılmalıdır. Ön kayıt rehberi.

Örneklem için başka bir çalışmadaki etkiyi doğrudan kopyalamıyoruz. Bizim görevimiz, katılımcımız, ölçümüz ve müdahalemiz farklı olabilir. Önce ne büyüklükte bir farkı önemseyeceğimizi, ne kadar belirsizliği kabul edeceğimizi ve tekrar ölçümlerle sınıfların tasarımı nasıl etkilediğini belirlemeliyiz. Sayı hesabı bu tasarımdan sonra gelir. Pakette henüz hesaplanmış örneklem sayısı yok. Lakens, 2022.

Derinlik Fark görmediysek ne öğrendik?

Fark bulunmaması, etki bulunmadığının otomatik kanıtı değildir. Küçük örneklem, duyarsız ölçüm veya etkisiz uygulanmış müdahale de bu sonucu verebilir. Beklediğimiz farkın belirsizlik aralığında hâlâ mümkün olup olmadığını sorarız. Yeterince duyarlı ölçüm, önceden önemsenen büyüklüğü dışlıyorsa öneriyi daraltmak için daha güçlü dayanak elde ederiz. Eşdeğerlik sınaması, önceden tanımlanmış bir fark aralığının dışındaki etkileri değerlendirmeye yarar; sınırlar sonucu gördükten sonra seçilmemelidir. Lakens'in eşdeğerlik açıklaması.

Eski güçlü, orta veya sınırlı destek basamaklarını ölçülmüş güven dereceleri gibi göstermiyoruz. Bu tur bunların yerine metinsel dayanak, deneysel bağlantı ve felsefi gerekçenin kapsamı yazıldı. Eski değerlendirmeler arşiv kaydında korunur. Aranmadı, bulunamadı, erişilemedi ve karşı sonuç bulundu durumları da birbirinden farklıdır. Bir hat için inceleme yapmamış olmamız, o hatta destek bulunamayacağını göstermez.

Dokuz aşamalı döngüyle ilgili öneride yeni veriyi ayrıca ayırıyoruz. Daha ayrıntılı model geliştirme kayıtlarını daha iyi açıklayabilir; bu yeterli değil. Daha önce kullanılmamış kişi ve görevlerde ek öngörü getirmeli. O başarı da tek başına nedensel mekanizma kanıtı olmaz. Bir düzenin iyi açıklayıcı olmasıyla gerçekte bütün düşünmenin o sırayla gerçekleşmesi ayrı iddialardır.

Kartlarla deneyler arasındaki bağlantılar bu nedenle kapsam notu taşır. Dil yükü veya çerçeveleme deneyi düşüncenin özünü doğrudan sınamaz; döngünün yararını ölçmek de makine bilincini göstermez. Kaynak kayıtlarında daha önce açık kalan metinler aynı kapsamla açık kalır. Bu tur esas işimiz önerileri daha iyi ayırabilen tasarımlara dönüştürmekti; deneyler uygulanmadı, ön kayıt yapılmadı ve mevcut tüm çalışmalar yeniden doğrulanmadı.

Kendi çıkarımınız için

Bir hipotez seçin. Aynı bulguyu açıklayabilecek ikinci bir görüş kurun; bu iki açıklamayı ayırmak için hangi koşulu değiştirmek isterdiniz?
Bir deney önerisinde sonuç farkı çıkmadığını düşünün. Öneriyi daraltmadan önce ölçüm ve uygulama hakkında neyi kontrol etmeniz gerekir?
Bir araç başarıyı artırırken öğrenmeyi veya devam etmeyi azaltıyorsa, onu hangi iş için yararlı sayardınız? Bu kararın ölçüme dayanan kısmıyla değer tercihinizi ayırabilir misiniz?

16Yöntem ve bütün resim

Araştırma kayıtları: kavramdan kanıta, kanıttan deneye

Neden bu bölüm var

Kaynağı görmek için metnin sonundaki uzun listeye gitmek yetmiyor. O kaynağın hangi cümleyi taşıdığını da bulmamız gerekiyor. Bir düşünürün sözünü aktarırken nerede yorum ekledik, bir deneyin sonucunu hangi koşullardan çıkardık, kendi önerimizi hangi noktada kurduk? Bu bölüm o izi takip etmek için var. İddianın yanından kaydına, kayıttan kaynağına ve varsa itirazına gidebileceğimiz bir düzen kurduk. Metnin geri kalanını okurken durup bir şeyi kontrol etmek istediğimizde baştan aramak zorunda kalmayalım.

Şemanın ilişkisi: Düz oklar kayıtlar arasında gezinme yolunu gösterir; destek veya doğrulama anlamı taşımaz. Kesikli çerçeve ve kesikli geri dönüş oku yapılacak çalışma önerisidir; öneri uygulanmadı ve sonucu yoktur.

Kısaca

Bir çalışma kaydında 589 kişi yazıyorsa, bunun araştırmaya başlayanlar mı yoksa son analize girenler mi olduğunu burada görebilmeliyiz. Bir düşünürün yanıtını okuduğumuzda da sözün ona mı, yorumcuya mı, bize mi ait olduğu anlaşılmalı. Kayıtları bu ayrıntıları saklamamak için tutuyoruz; çok kayıt bulunmasını doğruluk ölçüsü saymıyoruz.

Açıklama

Sayılara nasıl bakıyoruz?

Bu bölümün dayandığı veri içinde 227 ana kavram kaydı, dokuz ek kavram, 50 çapraz ilişki, 18 argüman, 72 çalışma kaydı ve altı güncelleme başlığı bulunuyor. On deney tasarımı önceki bölümdeki önerilerle bağlantılı. Kutsal metinlerdeki elli pasaj da aynı kayıt düzeni içinde yerini koruyor. Bunlar kaydın türüne göre sayılar; 72 çalışma kaydı 72 deney demek değil. Bir kitap, bir derleme ve bir saha deneyi farklı türler olarak duruyor. Son 14 kayıt, kaynakçada bulunup çalışma kaydı olmayan yayınların izleme kayıtlarıdır; yöntem, örneklem ve sonuçları bu kayıtlarla denetlenmiş sayılmaz, 14 yeni deney değildir.

227Ana kavram

9Ek kavram

226Sınıflama ilişkisi (içerir)

50Çapraz ilişki

18Argüman

72Çalışma kaydı

50Kutsal metin pasajı

8Hipotez

10Deney önerisi

6Güncelleme başlığı

12Nesneli tarih durağı

228Kaynakça girdisi

Bunlar kayıt sayılarıdır ve ilgili veri dizilerinden üretilir; doğrulama veya kalite ölçüsü değildir. Nesneli tarih durağı, soykütüğündeki çizimli duraklardır; aynı bölümün tablosundaki dönem satırlarıyla aynı sayı değildir. Kaynakça girdisi, kaynakçadaki kayıt sayısıdır, okunmuş kaynak sayısı değil.

Bütün kayıtlar sayfanın sonundaki gömülü veriden de okunabilir. düğmesi aynı gömülü veriyi dosya olarak verir.

Veriyi indirdiğimizde ekrandaki kaydın arkasındaki alanları da görebilmemiz gerekiyor. Aynı kimliği kullanmanın yararı bu: yazıdaki Kestin kaydıyla çalışma kartındaki Kestin aynı esere bağlanıyor. Fakat aynı kaydı iki yerde kullanmak, iki bağımsız doğrulama yapmak değil. Bir yerde düzelttiğimiz kapsamı ötekinde eski hâliyle bırakırsak kimlikler eşleşse bile anlatı uyuşmaz.

Bir argümanı açınca ne arıyoruz?

Tezden önce hangi sorunun sorulduğunu görmek istiyoruz. Ardından öncüller, bunlardan nasıl ilerlediğimiz ve vardığımız sonuç geliyor. İtirazı da yalnız kartı tamamlayan bir cümle olarak koymuyoruz: hangi adımı tartışmalı hâle getiriyor? Sonucu mu, başlangıç varsayımını mı, kullandığımız tanımı mı?

Düşünürün yanıtı için de aynı dikkat gerekiyor. Bir eserin kendi pasajı, o eseri açıklayan ikincil kaynak ve bizim yeniden kurduğumuz cevap ayrı şeyler. Bir yorum yazısını okumuşsak düşünürün birincil metnini okuduk demiyoruz. Bugünden kurulmuş bir itiraza onun ağzından yeni yanıt yazmıyoruz. İlgili metnin söyleyebildiğiyle bizim çıkardığımızı kayıtta ayırıyoruz.

Düşünme ile varlık Parmenides (milattan önce beşinci yüzyıl)

Tez. Düşünülebilen ile var olabilen arasında sıkı bir bağ vardır; hiç olmayan düşünülemez.
Öncüller. Düşünme her zaman bir şeye yönelir. Mutlak yokluk yönelinecek bir şey sunmaz. Fragman 3: "çünkü düşünmek ile var olmak aynıdır".
Çıkarım. Yokluğu konu edinmenin güçlüğünden varlığın düşünülmesine ilişkin bir zorunluluk çıkarılır.
Sonuç. Varlık ile düşünme ilişkisi ontolojinin merkezine yerleşir. Fragman, tek bir modern mantık okumasına indirgenemez.
İtiraz. Bir şeyi tasarlayabilmek onun var olduğunu gerektirmez; kanatlı at gibi kurmaca nesneler açık bir karşı örnektir. 24

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Parmenides'in fragmanlarında bu itiraza doğrudan bir yanıt yoktur. Fragman 2 ve 6'da "olmayan ne bilinebilir ne söylenebilir" diyerek araştırmanın yollarını ayırır; yanıtı itirazı değil, yolun kendisini reddetmektir. 24

Kaynak kapsamı: İkincil yorum kaynağı. Önceki kontrol kaydı; bu tur kaynak pasajı yeniden okunmadı. Önceki kayıt: doğrulandı. Metin düzenleme tarihi: 10 Ekim 2026. İlgili kaynak sayfası

Bu çalışmanın yanıtı

Burada her düşündüğümüz şeyin gerçekten var olduğunu söylemiyoruz. Parmenides'in düşünme ile varlık arasında kurduğu bağı, fragmanın dili ve yorumları üzerinden okumak gerekiyor. Kanatlı at örneği tartışmayı açar; tek başına metnin bütün gerekçesini kapatmaz.

Güncel bilimle ilişki. Sinirsel temsil araştırması bir imgenin nasıl kurulduğunu inceleyebilir. Bu araştırmadan Parmenides'in varlık öncülünün doğruluğuna doğrudan geçemeyiz.

Kavramlar: Düşünmek Hakikat . Hipotez: h1. Köken: Codex; Claude Heidegger bölümü. Kaynak: 24 8

Kuşkudan düşünen şeye René Descartes (1596–1650)

Tez. Her şeyden kuşku duyulabilse de kuşku duyan düşünenin varlığından kuşku duyulamaz.
Öncüller. Kuşku bir düşünme edimidir. Aldatılıyor olsam bile aldatılan ben olmalıyım. Düşünme sürerken düşünenin varlığı kesindir.
Çıkarım. Düşünme ediminin kesinliğinden bir düşünen şeyin (res cogitans) varlığına geçilir.
Sonuç. Özne, bilginin ilk kesin noktası olur; zihin ile beden ayrı tözler olarak düşünülür.
İtiraz. Edimin varlığından sürekli bir benliğe ve oradan ruh tözüne geçmek fazla güçlüdür; "düşünülüyor" demek yeterli olabilir.

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Descartes İkinci İtirazlara Yanıtlar'da cogito'nun bir tasım değil, zihnin basit sezgisiyle tanınan bir şey olduğunu söyler. Düşüncenin bir niteliğin taşıyıcısını gerektirdiğini de Felsefenin İlkeleri'nde savunur: hiçliğin nitelikleri olamaz. 43

Bu çalışmanın yanıtı

Düşünme ediminin kesinliğiyle zihnin ayrı bir töz olduğu savını ayırıyoruz. İlkini kabul etmek ikincisini kendiliğinden kabul etmek değildir. Gazzâlî'nin kuşku anlatısıyla karşılaştırma yapılabilir; iki metnin amacı ve vardığı sonuç aynı değil.

Güncel bilimle ilişki. Zihin–beden modellerini belirli bulgularla karşılaştırabiliriz. Birinci şahıs kesinliği tartışmasını yalnız bir beyin görüntüsüyle sonuçlandırmıyoruz.

Kavramlar: Cogito Özne Töz düalizmi . Hipotez: h3. Köken: Codex; Claude soyut hat. Kaynak: 43 98

Deneyimin koşulları Immanuel Kant (1724–1804)

Tez. Deneyim, duyusal malzeme ile onu düzenleyen yetilerin birlikte çalışmasına bağlıdır.
Öncüller. Duyarlık uzay ve zaman formlarında sezgi verir. Anlama yetisi kategorilerle bağlar. Nesne bilgisi ikisinin birliğidir.
Çıkarım. "Kavramsız sezgi kördür, sezgisiz kavram boştur."
Sonuç. Bilginin koşulları yalnız dünyada değil, bilen öznenin yapısında da aranır.
İtiraz. Kategorilerin zorunlu ve evrensel olduğu savı tarihsel ve kültürel değişime nasıl dayanır?

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Kant, olgu sorusu (quid facti) ile hak sorusunu (quid juris) ayırır: kavramların nasıl edinildiği psikolojik bir sorudur; transendental dedüksiyon onların geçerliliğini sorar. 3 49

Kaynak kapsamı: Eser/yayın veya erişim kaydı; ilgili pasaj kapsamı ayrıca izlenir. Önceki kontrol kaydı; bu tur kaynak pasajı yeniden okunmadı. Önceki kayıt: birincil metinden doğrulanamadı. Metin düzenleme tarihi: 10 Ekim 2026. İlgili kaynak sayfası

Bu çalışmanın yanıtı

Kant'ın kavramların geçerliliği için sorduğu soruyla, bu kavramları nasıl öğrendiğimiz sorusu farklı. Kategorilerin kapsamını tartışırken bu farkı koruyoruz; ikisini tek bir beyin mekanizmasına çevirmek gerekçe ister.

Güncel bilimle ilişki. Çekirdek bilgi araştırması erken gelişen yetileri inceleyebilir. Böyle bir bulgu Kant'ın önsel kavramını doğrudan doğrulamaz; iki açıklamanın ilişkisi ayrıca kurulmalıdır.

Kavramlar: Anlama yetisi Akıl (Kant) Kategori Duyarlık . Hipotez: h3. Köken: Codex; Claude Küme D. Kaynak: 3 49

Çin Odası John Searle (Çin Odası makalesi, 1980)

Tez. Biçimsel simge işleme tek başına anlamanın yeterli koşulu değildir.
Öncüller. Kural kitabıyla Çince simgeleri işleyen kişi doğru çıktılar üretir ama Çince anlamaz. Program yalnız sözdizimsel kurallara sahiptir.
Çıkarım. Sözdizimi anlambilim için yeterli değilse, yalnız program çalıştırmak anlamayı garanti etmez.
Sonuç. Davranışsal başarı, özgün yönelimsellik için yeterli koşul değildir.
İtiraz. Sistem yanıtı: kişi anlamasa da oda, kayıtlar ve kuralların bütünü anlayabilir. 18

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Searle kişinin bütün kuralları ezberleyip sistemi içselleştirdiğini düşünmemizi ister: yine de Çince anlamaz; öyleyse sistem de anlamaz. 18

Bu çalışmanın yanıtı

Çin odasını bütün makinelerin hiçbir zaman anlayamayacağını gösteren bir teorem gibi okumuyoruz. Odadaki kişiyle bütün sistemi ayıran itirazı da hesaba katmak gerekiyor. Sonuç, anlamayı hangi ölçütle tanımladığımıza bağlı.

Güncel bilimle ilişki. İç temsillerin veya başarılı çıktının gösterilmesi, anlama sorusunun tamamını kapatmaz. Hangi veri ve etkileşim koşulunda hangi anlam ilişkisinin araştırıldığını belirtmek gerekir.

Kavramlar: Çin Odası Sözdizimi Yönelimsellik Turing testi . Hipotez: h6. Köken: Codex; Claude yapay zekâ bölümü. Kaynak: 18 72

Zor problem David Chalmers (zor problem makalesi, 1995)

Tez. İşlevleri açıklamak öznel deneyimin niçin var olduğunu açıklamaya yetmeyebilir.
Öncüller. Ayırt etme, rapor ve dikkat gibi işlevler mekanizma ile açıklanabilir. Aynı işlevlerin yaşantısız gerçekleştiği tasarlanabilir.
Çıkarım. İşlevsel açıklama ile yaşantı arasında açıklayıcı bir boşluk kalır.
Sonuç. Bilinç, işlevlerin yanında ayrıca açıklanması gereken bir olgudur.
İtiraz. Tasarlanabilirlik ontolojik olanak değildir; görünen boşluk bilgi eksikliğinden kaynaklanabilir. 19 64

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Chalmers iki boyutlu anlambilime dayanarak birincil ve ikincil tasarlanabilirliği ayırır ve karşıtlarına bir ikilem sunar: ya bilinç söz konusu olduğunda birincil tasarlanabilirlik ikincil olanağı gerektirir ve fizikçilik yanlıştır, ya da Russellcı monizm doğrudur. Argümanın en ayrıntılı biçimi 2010 tarihli kitabındadır. 222 223

Kaynak kapsamı: İkincil yorum kaynağı. Önceki kontrol kaydı; bu tur kaynak pasajı yeniden okunmadı. Önceki kayıt: düzeltildi ve doğrulandı. Metin düzenleme tarihi: 10 Ekim 2026. İlgili kaynak sayfası

Bu çalışmanın yanıtı

İşlevi açıklamakla yaşantının neden bulunduğunu açıklamanın aynı talep olmadığını görüyoruz. Buradan düalizmin deneyle kanıtlandığı sonucunu çıkarmıyoruz. Makineye uygularken de hangi bilinç ölçütünü kullandığımızı söylemeliyiz.

Güncel bilimle ilişki. Ortak bilinç sınaması seçilmiş kuram öngörülerini karşılaştırır. Sonucu zor problemin çözüldüğü veya zorunlu olarak çözülemeyeceği hükmüne dönüştürmüyoruz.

Kavramlar: Zor problem Fenomenal bilinç İşlevselcilik . Hipotez: h6. Köken: Codex; Claude Küme E. Kaynak: 12 222 11

Aklın basamakları Fârâbî (yaklaşık 870–950)

Tez. İnsan aklının yetkinleşmesi, akıl basamakları ve faal akılla ilişkisi üzerinden açıklanabilir.
Öncüller. İnsan aklı önce bilkuvvedir. Olanağı edimsel kılan, kendisi edimsel bir şey olmalıdır. İnsan aklı basamaklarla bilfiil ve müstefâd akla yükselir.
Çıkarım. Olanaktan edime geçişi sağlayan ayrık bir akıl, yani faal akıl gerekir.
Sonuç. İnsan bilgisi, kozmik bir akıl ile kurulan ilişki içinde tamamlanır; Fârâbî bu aklı vahiy meleğiyle de ilişkilendirir.
İtiraz. Faal aklın ayrı varlığını ve kozmolojik görevini neden kabul etmeliyiz?

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Fârâbî'nin kendi gerekçesi görme benzetmesidir: göz görme olanağına sahiptir ama ışık olmadan görmez; ışığın kaynağı gibi, olası akılları edimsel kılan bir akıl olmalıdır. 53

Bu çalışmanın yanıtı

Bir sistemin kendi içinde nasıl kurulduğunu anlamakla, başlangıç varsayımlarını kabul etmek ayrı işler. Fârâbî'nin faal aklı Aristoteles yorumuyla ilişkilidir; terim yakınlığı kavramların aynı olduğu anlamına gelmez.

Güncel bilimle ilişki. Öğrenme araştırmaları becerinin gelişmesini inceleyebilir. Bu gelişmeyi ölçmek, faal akıl açıklamasının bütün metafizik öncüllerini sınamak değildir.

Kavramlar: Faal akıl Bilkuvve akıl Bilfiil akıl Müstefâd akıl . Hipotez: h3. Köken: Codex; Claude Küme B. Kaynak: 53 61

Zorunlu bağ eleştirisi Gazzâlî (1058–1111)

Tez. Bazı metafizik zorunluluk iddiaları gösterdiklerinden fazlasını varsayar.
Öncüller. Ateşle pamuğun yanması arasında gözlenen şey birlikteliktir. Birliktelik, zorunlu nedensel bağı kendi başına göstermez.
Çıkarım. Filozofların doğal nedenlere yüklediği zorunluluk kanıtlanmış değildir.
Sonuç. Düzenlilik, zorunluluk iddiası olmadan da açıklanabilir.
İtiraz. Zorunlu bağın reddi bilimin öngörü gücünü ve eylem güvenini zayıflatmaz mı?

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Gazzâlî Tehâfütü'l-felâsife'nin on yedinci meselesinde, Allah'ın âdetine göre yarattığı düzenin bilgisinin bizde yaratıldığını söyler; olağandışı olanakların varlığı gündelik güveni ortadan kaldırmaz. 98

Kaynak kapsamı: İkincil yorum kaynağı. Önceki kontrol kaydı; bu tur kaynak pasajı yeniden okunmadı. Önceki kayıt: birincil metinden doğrulanamadı. Metin düzenleme tarihi: 10 Ekim 2026. İlgili kaynak sayfası

Bu çalışmanın yanıtı

Düzenlilikleri araştırmakla onlara metafizik zorunluluk yüklemeyi ayırıyoruz. Gazzâlî'nin neye itiraz ettiğini eser ve pasaj üzerinden okumak gerekir; bütün neden ilişkilerini reddettiğini söylemek fazla geniş bir özet olur.

Güncel bilimle ilişki. Bir müdahalenin sonucunu tekrar incelemek nedensel açıklamayı güçlendirebilir. Bundan metafizik zorunluluk tartışmasının tümüyle kapandığı sonucu çıkmaz.

Kavramlar: Bilimsel yöntem Kanıt Sudûr ve ittisal . Hipotez: h3. Köken: Codex; Claude soyut hat. Kaynak: 98

Genişletilmiş zihin Andy Clark ve David Chalmers (1998)

Tez. Bazı dış araçlar yalnız yardımcı değil, bilişsel sürecin kurucu parçası olabilir.
Öncüller. Otto'nun defteri, Inga'nın belleğinin oynadığı işlevsel rolü oynar. Bir süreç kafanın içinde olsaydı bilişsel sayılacaksa, dışarıda olduğu için sayılmaması tutarsızdır (eşitlik ilkesi).
Çıkarım. Aynı işlevsel rol, aynı bilişsel statüyü gerektirir.
Sonuç. Zihnin sınırı her zaman kafatası değildir.
İtiraz. Bir sürece nedensel yardım etmek onun parçası olmak değildir (bağlanma ile kurucu olma karıştırılıyor); bilişin sınırı aşırı genişleyebilir. 95

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Clark ve Chalmers daraltıcı koşullar önerir: araç kişinin yaşamında sürekli bulunmalı, bilgiye zorlanmadan erişilebilmeli ve içerik otomatik olarak benimsenmelidir. İçeriğin geçmişte bilinçli olarak onaylanmış olmasının da gerekip gerekmediğini açık bırakırlar. 4

Kaynak kapsamı: Eser/yayın veya erişim kaydı; ilgili pasaj kapsamı ayrıca izlenir. Önceki kontrol kaydı; bu tur kaynak pasajı yeniden okunmadı. Önceki kayıt: düzeltildi ve doğrulandı. Metin düzenleme tarihi: 10 Ekim 2026. İlgili kaynak sayfası

Bu çalışmanın yanıtı

Bir araca güvenmek, kolay erişmek ve onu düzenli kullanmak bilişsel iş bölümü için önemli olabilir. Bu koşullardan bilincin veya ahlaki özneliğin de araca taşındığını çıkarmıyoruz. Yapay araçlarda doğrulanabilir çıktıyı ayrıca istediğimizde, bunu bizim ek koşulumuz olarak yazıyoruz.

Güncel bilimle ilişki. Sparrow'un makalesindeki birinci deneyin yeniden sınanması bütün deney dizisinin başarısızlığı değildir. Dış kayıtla çalışmayı belirli görevlerde inceleyebiliriz; performans etkisi aracın zihnin kurucu parçası olduğunu tek başına göstermez.

Kavramlar: Genişletilmiş zihin Dışsal bellek Dış araç . Hipotez: h7. Köken: Codex; Claude Küme E. Kaynak: 4 95 30 34

Dil düşüncenin tamamı mı? Evelina Fedorenko, Steven Piantadosi ve Edward Gibson

Tez. Dil öncelikle bir iletişim aracıdır; düşünmenin bütününü oluşturmaz.
Öncüller. Beynin dil ağı matematik, mantık, müzik ve plan yapma gibi görevlerde etkinleşmeyebilir. Ağır afazili bazı kişiler dil dışı akıl yürütme görevlerini başarabilir.
Çıkarım. Dil ağı ile düşünme ağları işlevsel olarak ayrışabiliyorsa, dil düşünmenin zorunlu taşıyıcısı değildir.
Sonuç. Düşünme dil olmadan da gerçekleşebilir; dil düşünceyi aktarmak için eşsiz ölçüde uygundur.
İtiraz. Dil bazı soyutlamaları, kavram edinimini ve toplumsal gerekçelendirmeyi derinden biçimlendirebilir.

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Yazarlar dilin kültürel bilginin aktarımında önemli olduğunu kabul eder; itirazları dilin akıl yürütmenin zorunlu ortamı olduğu görüşünedir. 1

Kaynak kapsamı: Eser/yayın veya erişim kaydı; ilgili pasaj kapsamı ayrıca izlenir. Önceki kontrol kaydı; bu tur kaynak pasajı yeniden okunmadı. Önceki kayıt: doğrulandı. Metin düzenleme tarihi: 10 Ekim 2026. İlgili kaynak sayfası

Bu çalışmanın yanıtı

Dil ile düşüncenin bütününü özdeş saymamak, aralarındaki ilişkiyi ortadan kaldırmıyor. Hangi görevde dilin katkısını gördüğümüzü sormak daha işe yarar. İnsanlardaki ayrışmadan makinenin anladığı veya anlamadığı sonucuna doğrudan geçmiyoruz.

Güncel bilimle ilişki. Bu kaynak bir derlemedir; lezyon ve görüntüleme çalışmalarını birlikte değerlendirir. Tek yeni deney veya bütün düşünmenin dilden bağımsız olduğu kanıtı diye sunulmamalıdır.

Kavramlar: Dil Düşünce İletişim . Hipotez: h1, h3. Köken: Codex; Claude somut hat. Kaynak: 1

Biçim ve anlam Emily Bender ve Alexander Koller

Tez. Yalnız dilsel biçimden öğrenen bir sistem, iletişimsel anlamı tek başına öğrenemez.
Öncüller. Anlam, biçim ile biçimin dışındaki bir şey (iletişimsel niyet, dünya) arasındaki ilişkidir. Yalnız biçime erişen sistem bu ilişkinin bir ucunu görmez.
Çıkarım. Veri yalnız biçimden oluşuyorsa, anlamı belirleyen ilişki veride bulunmaz.
Sonuç. Biçim üzerinde eğitilen sistemin başarısı anlamanın kanıtı sayılmamalıdır.
İtiraz. Biçimde dünyaya ilişkin dolaylı bilgi bulunabilir; çok kipli veya etkileşimli sistemler yalnız biçim varsayımını aşabilir.

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Yazarlar ahtapot düşünce deneyiyle savlarını yalnız biçime erişim durumuyla sınırlar; algı veya etkileşim yoluyla dünyaya bağlanan sistemlerin durumunu ayrı bir soru olarak bırakırlar. 72

Bu çalışmanın yanıtı

Savı, sistemin hangi veriye eriştiği ve neyi öğrendiği üzerinden okuyoruz. Yalnız biçim koşulunu kaldıran bir sistem için aynı sonucu otomatik olarak veremeyiz. 2021 yazısı da hakemli bir araştırma tartışmasıdır; yalnız kamusal papağan benzetmesine indirgenmemeli.

Güncel bilimle ilişki. 2020 yazısı bir konum ve argüman bildirisi; burada yeni katılımcı deneyi yok. Sonraki temsil araştırmalarıyla ilişki kurulacaksa belirli çalışma ve bulgu ayrıca gösterilmeli.

Kavramlar: Biçim (form) Anlam Olasılıksal papağan Büyük dil modeli . Hipotez: h6. Köken: Codex; Claude yapay zekâ bölümü. Kaynak: 72 41

Ruh bedenin formudur Aristoteles (milattan önce 384–322)

Tez. Ruh, canlı bedenin etkinliklerini birleştiren formdur.
Öncüller. Balmumu ile mühür birdir. Beslenme, duyum ve düşünme canlı bedenin etkinlikleridir.
Çıkarım. Ruh ile beden iki ayrı şey değil, form ile maddedir.
Sonuç. Canlılık ve düşünme, örgütlenmiş bedenin etkinliği olarak anlaşılır.
İtiraz. Ayrılabilir etkin akla ilişkin metinler (De Anima III.5) bu bütünlükte nasıl yer alır? 76

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Aristoteles III.5'te bu aklın "ayrık, etkilenmez ve karışmamış" olduğunu, "yalnız bunun ölümsüz ve ezeli" olduğunu söyler; hilomorfizm ile bu cümleyi uzlaştıran açıklamayı metin açıkça vermez. 31

Bu çalışmanın yanıtı

Ruh Üzerine ile Metafizik'teki sorunları ayırıyoruz. Etkin akılla İlk Hareket Ettirici'yi yalnız benzer bir açıklama duygusu verdiği için aynı yapamayız. Önceki özdeşleştirme arşivde duruyor; yeni okuma onu tekrarlamıyor.

Güncel bilimle ilişki. Bedeni hesaba katan araştırmayla Aristoteles'in yaklaşımı arasında benzerlik kurulabilir. Bu benzerlik, onun metafizik sisteminin deneyle doğrulandığı anlamına gelmez.

Kavramlar: Hilomorfizm Edilgen akıl Etkin akıl Psychē . Hipotez: h3, h7. Köken: Codex; Claude Küme B. Kaynak: 31 76

Uçan insan İbn Sînâ (980–1037)

Tez. Kişinin kendine ilişkin farkındalığı, duyusal beden bilgisinden kavramsal olarak ayrılabilir.
Öncüller. Havada, uzuvları birbirine değmeyen ve hiçbir duyu almayan yetişkin bir insan tasarlayalım. Bu kişi yine de kendi varlığını bilir.
Çıkarım. Kendini bilme, bedeni bilmeye dayanmıyorsa, nefs bedenden ayrı bir şeydir.
Sonuç. Nefs kendini doğrudan bilen bir varlıktır.
İtiraz. Duyusuz bir insanın öz farkındalığı olacağı öncülü, tartışılan sonucu zaten varsayabilir. 61

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

İbn Sînâ düşünce deneyini bir kanıt (burhân) değil, bir dikkat çekme (tenbîh) olarak sunar; amacı okuru zaten sahip olduğu bir bilgiye uyandırmaktır. 39 61

Bu çalışmanın yanıtı

Uçan insanın öncüllerini okuyucunun hangi sezgiyle kabul ettiğini görmek istiyoruz. Tasarlanan durumla gözlenmiş bir olay aynı kayıt değildir. Nefs ile beden hakkında çıkarılan sonucun gerekçesi ayrıca tartışılmalı.

Güncel bilimle ilişki. Duyusal yoksunluk çalışması tasarlanan durumun bazı yönlerini araştırabilir. Kısmi benzerliği düşünce deneyinin bütünüyle kurulması diye sunmuyoruz.

Kavramlar: Nefis Öz bilinç Benlik . Hipotez: h3. Köken: Codex; Claude soyut hat. Kaynak: 39 61

Bilim düşünmez Martin Heidegger (1889–1976)

Tez. Düşünme yalnız sonuç hesaplamakla bitmez; bizi neyin düşünmeye çağırdığı da sorulmalıdır.
Öncüller. "Düşündürücü çağımızda en düşündürücü olan, hâlâ düşünmüyor oluşumuzdur." Bilim nesneleri temsil eder ve hesaplar; kendi temelini soru konusu yapmaz.
Çıkarım. Hesaplayıcı düşünme ile anlam üzerine düşünen düşünme ayrı kiplerdir.
Sonuç. Düşünmek, önümüzde duran şeye kendini toplayıp onu anmaktır.
İtiraz. Bilim de temel kavramlarını sorgular, paradigma değiştirir; düşünme ayrıcalığı felsefeye kapatılamaz.

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Heidegger'e sıkça atfedilen devam cümlesine göre bilimin düşünmemesi bir kusur değil, bir üstünlüktür; bu cümleyi bu denetimde birincil metinden doğrulayamadık. 8

Bu çalışmanın yanıtı

Heidegger'in sorusunu bugüne taşıyoruz; bugünkü yapay zekâyı önceden gördüğünü iddia etmiyoruz. Bilimle düşünme arasında kurduğu ayrımı anlamak için bağlamına dönmek gerekiyor. Bilim yapanların hiçbir biçimde düşünmediği hükmü buradan çıkmamalı.

Güncel bilimle ilişki. Hesaplayıcı ve başka düşünme kipleriyle psikolojideki iki kip modelleri arasında karşılaştırma yapılabilir. Aynı kuram olduklarını veya birinin diğerini doğruladığını söylemiyoruz.

Kavramlar: Düşünmek Anma Gedanc . Hipotez: h1, h8. Köken: Codex; Claude Heidegger bölümü. Kaynak: 8

Taklit oyunu Alan Turing (1912–1954)

Tez. "Makineler düşünebilir mi?" sorusunun yerine gözlenebilir bir etkileşim ölçütü koymak verimlidir.
Öncüller. "Düşünmek" sözcüğü belirsizdir. Bir sorgulayıcı yazışmada makine ile insanı ayırt edemiyorsa, makineye düşünme yüklemeyi reddetmenin tutarlı bir gerekçesi zayıflar.
Çıkarım. Davranışsal ayırt edilemezlik, düşünme sorusu için işlemsel bir yedek olabilir.
Sonuç. Soru tartışılabilir ve sınanabilir bir biçime sokulur.
İtiraz. Taklit, aldatma veya ezber anlamayı göstermeyebilir; ölçüt insana özgü davranışa bağımlıdır; bilinç sorunu cevapsız kalır. 18

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Turing makalesinde "bilinçten itiraz"ı ele alır: bu itiraz sonuna kadar götürülürse tekbenciliğe varır. Herkesin düşündüğünü kabul eden nazik bir uzlaşımı benimsediğimizi söyler ve itirazı savunanların tekbencilik yerine taklit oyununu kabul etmeyi yeğleyeceğini düşünür. 59

Bu çalışmanın yanıtı

Taklit oyununu davranışın değerlendirilmesi için bir öneri olarak okuyoruz. Bu ölçütün yanına yeni göreve aktarım ve hata kontrolü eklemek bize ait bir çalışma tercihi. Turing'in metniyle sonraki sınamaların kapsamını ayırıyoruz.

Güncel bilimle ilişki. Görev ufku ve problem başarısı performans ölçüleridir. Anlama ve yaşantı için hangi ek dayanağın gerektiği ayrıca tartışılır.

Kavramlar: Turing testi Performans Yapay zekâ . Hipotez: h6. Köken: Codex; Claude yapay zekâ bölümü. Kaynak: 59 18 83

Bedenli yönelim Maurice Merleau-Ponty (1908–1961) ve bedenlenmiş biliş

Tez. Beden, düşünmenin edilgen taşıyıcısı olmaktan öte, dünyaya yönelmenin koşullarına katılır.
Öncüller. Algı, bedenin dünyadaki eylem olanaklarıyla biçimlenir. Soyut anlam, algısal yönelimin üzerine kurulur.
Çıkarım. Bedeni hesaba katmayan bir düşünme kuramı, düşünmenin dünyayla bağını eksik anlatır.
Sonuç. Algı ve düşünce bedensel dünya-içinde-varoluştan koparılamaz.
İtiraz. Uzak soyut matematik ve karşı-olgusal düşünme bedenli etkileşimle nasıl açıklanır?

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Merleau-Ponty algının önceliğini savunur: geometrik kanıt bile çizim ve hareket olanakları üzerinde kurulan bir ifade etkinliği olarak betimlenir; idealite algısal yaşantıya dayanan bir tortulaşmadır. 71

Bu çalışmanın yanıtı

Bedenin düşünmedeki katkısını araştırmak, bütün kavramları tek bir motor örüntüye indirgemek değildir. Soyut matematik itirazını açık tutuyoruz; bedenlenmenin hangi açıklama yükünü taşıdığını görmek gerekiyor.

Güncel bilimle ilişki. Taş alet üretimindeki eylem ve görsel-motor örüntüler belirli bir beceriye veri sağlar. Bütün soyut düşünmenin aynı mekanizmayla işlediği sonucunu vermiyor.

Kavramlar: Bedenlenmiş biliş Enaktivizm Duyusal-eylem döngüsü . Hipotez: h7. Köken: Codex; Claude soyut hat. Kaynak: 71 58 22

Gündelik zihin dilinin revizyonu Paul Churchland (1981)

Tez. Gündelik zihin kategorileri (inanç, arzu) olgun bir sinirbilimle köklü biçimde değişebilir.
Öncüller. Gündelik psikoloji bir kuramdır. Kuramlar yanlış çıkabilir. Bu kuram uzun süredir ilerlemedi ve sinirbilimle bütünleşmiyor.
Çıkarım. Gündelik zihin kuramı, yanlış çıkan önceki kuramlar gibi terk edilebilir.
Sonuç. İnanç ve arzu gibi kavramlar bilimsel açıklamada yerini başka kavramlara bırakabilir.
İtiraz. Kuramı ileri sürmek bile inanç ve gerekçe kavramlarını kullanır; öznel yaşantı açıklanmadan elenebilir.

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Churchland bu "kendini çürütme" itirazının tartışılan sonucu varsaydığını söyler: iddiada bulunmanın ancak gündelik inanç kavramıyla anlaşılabileceği öncülü, sorgulanan kuramın kendisidir. 19

Bu çalışmanın yanıtı

Gündelik zihin dilinin değişebileceği savıyla, bu değişimin tamamlandığı savını ayırıyoruz. Yeni açıklamanın eskisinin ele aldığı işleri nasıl karşıladığını göstermek gerekir. Kayıt Paul Churchland'ın 1981 yazısıyla sınırlıdır; Patricia'nın görüşünü bu kayda eklemiyoruz.

Güncel bilimle ilişki. Bazı kategorilerin yeniden ele alınması, tüm gündelik zihin kavramlarının elendiğini göstermez. Kapsamlı eleme iddiası belirli yeni açıklamalarla gerekçelendirilmelidir.

Kavramlar: Eliminatif materyalizm Fizikçilik . Hipotez: h3. Köken: Codex; Claude mimari bölümü. Kaynak: 19

Benliksizlik Erken Budist gelenek ve sonraki ekoller

Tez. Sürekli, bağımsız ve değişmez bir benlik varsayımı deneyimin çözümlemesinde zorunlu değildir.
Öncüller. Beden, duygu, algı, zihinsel oluşumlar ve bilinç değişir; ben diye sahiplenilen bileşenler bağımlıdır.
Çıkarım. Değişen bileşenlerden bağımsız kalıcı bir öz çıkarmanın gerekçesi yoktur.
Sonuç. Süreç temelli bir benlik anlayışı mümkündür.
İtiraz. Süreklilik, sorumluluk ve bellek değişmez bir öz olmadan nasıl açıklanır?

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Gelenek "ben" adının parçalardan oluşan bir bütüne verilen uzlaşımsal bir ad olduğunu savaş arabası benzetmesiyle anlatır. Milindapañha'daki kandil alevi benzetmesi ise yeniden doğuşta özdeşlik olmadan süren nedensel bağı açıklar. 65

Bu çalışmanın yanıtı

Benlik üzerine farklı Budist açıklamaları tek görüşte toplamıyoruz. Hume veya Dennett ile benzer bir soru sorulabilir; bu benzerlik aynı amaç, aynı gerekçe veya tarihsel aktarım değildir.

Güncel bilimle ilişki. Benlik araştırmaları farklı bileşenleri inceleyebilir. Bu bulguyu dinsel kurtuluş öğretisinin deneysel doğrulaması diye kaydetmiyoruz.

Kavramlar: Benliksizlik Benlik Süreç ontolojisi . Hipotez: h3. Köken: Codex; Claude soyut hat. Kaynak: 65

İnsan ile yapay sistem birlikteliği Michelle Vaccaro, Abdullah Almaatouq ve Thomas Malone

Tez. İnsan ile yapay sistemi birleştirmek tek başına en iyi bileşenden daha iyi sonucu garanti etmez.
Öncüller. İnsan ve sistem benzer hataları paylaşabilir. Yanlış güven ve görev dağılımı üstünlüğü bozabilir.
Çıkarım. Başarı bileşen sayısından değil etkileşimin niteliğinden etkilenir.
Sonuç. Görev, arayüz ve doğrulama koşulları birlikte tasarlanmalıdır.
İtiraz. Ortalama kayıp bazı görevlerdeki büyük yararı gizleyebilir.

İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt

Yazarlar iki karşılaştırma tabanını ve görev alt gruplarını ayırır. Üretim alt grubundaki pozitif eğilim istatistiksel olarak kesinleşmemiştir; insanın tek başına sistemden iyi olduğu alt grupta ortak çalışmanın kazancı ayrıca raporlanır. 120

Bu çalışmanın yanıtı

Ortak çalışma insanın tek başına yaptığından iyi olabilir; yine de en iyi tek bileşeni geçmeyebilir. Karşılaştırma tabanını, görevi ve uzmanlığı ayrı görmek gerekiyor. Ortalama sonuç her işte aynı kazanç veya kayıp var demek değil.

Güncel bilimle ilişki. Meta-analiz 74 yayındaki 106 deneyden 370 etki büyüklüğünü birleştirir. Üretim alt grubunun pozitif eğilimi kesin üstünlük diye anlatılmaz.

Kavramlar: Epistemik orkestrasyon Doğrulama Otomasyona aşırı güven . Hipotez: h5, h8. Köken: Codex; Claude yapay zekâ bölümü. Kaynak: 120

Parmenides'in varlık sorusuyla bir sinirsel temsil çalışmasını ilişkilendirebiliriz; ikinci çalışma ilk soruyu doğrudan çözmüş olmaz. Turing'in davranış ölçütüyle anlama sorusunu da aynı sonuç yapmıyoruz. Böyle bir bağlantıda bizim yorumumuzun ne işe yaradığını söylemek yeterli: yeni soruyu açıyor mu, eski bir ayrımı açıklıyor mu, yoksa yalnız benzerlik mi kuruyor?

Çalışmanın sayısı kadar koşulları da önemli

Bir çalışmanın kaydında yöntem, örneklem, ölçülen sonuç ve sınır birlikte durmalı. Arkeolojik buluntuda örneklem birimi insan değil nesne olabilir. Derlemede farklı çalışmaların sonuçları bir araya gelir. Kuramsal yazıya katılımcı sayısı ekleyemeyiz. Sayıyı bilmiyorsak boşluğu belirtmek, yaklaşık bir sayı uydurmaktan daha işe yarar.

Örneklemde başlangıç, tamamlayanlar ve analiz birbirine karışmamalı. Zhu kaydında ilk dalgada 742, üçüncü dalgada 631, dışlamalardan sonra analizde 589 kişi var. Bu ayrım sonucu okurken kaybın ve seçimin yerini görmemizi sağlıyor. Ballot'ta ise insan diye tanıtılan konuşmacı da bir model. Etiketin etkisini gerçek insanın yazdığı yanıtla makinenin yanıtı arasındaki fark olarak anlatamayız.

Harmand ve çalışma arkadaşları, 2015 arkeolojik hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2015; buluntular yaklaşık 3,3 milyon yıl öncesine tarihlenir.
Yöntem: Lomekwi 3 alanında (Kenya) taş eserlerin kazısı, tabaka tarihlemesi ve yontma izlerinin çözümlemesi.
Örneklem: İnsan katılımcı yoktur; örneklem birimi taş eserlerdir. Eser sayısı bu raporda birincil metinden yeniden sayılmadı.
Ölçüm: Tabaka yaşı, çekirdek ve yonga biçimleri.
Sonuç: Bilinen en eski yontulmuş taş aletler; Olduvan geleneğinden yaklaşık 700 bin yıl daha eski.
Etki ölçüsü: Yayımlanmış etki ölçüsü türü uygulanmaz.
Sınırlılık: Üreticinin kim olduğu ve zihinsel durumu doğrudan bilinmez.
Tekrar durumu: Başka alanlarda yakınsak bulgular aranır; bu bir deney tekrarı değildir.
Etkilediği hipotez: h4
Kavramlar: Taş alet
Kaynak: 90

Stout ve çalışma arkadaşları, 2008 deney hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2008.
Yöntem: Oldowan tarzı yonga üretimi, Geç Acheulean el baltası yapımı ve yonga üretmeye çalışmadan taşları birbirine vurma kontrolü; pozitron emisyon tomografisi.
Örneklem: Üç günümüz uzman arkeoloğu; en az on yıllık taş alet yapımı deneyimi. Önceki deneyin altı acemisiyle karşılaştırma, ayrı çalışmalardan gelen gruplar olarak sınırlı biçimde kontrol edildi; önceki deneyin bütün verileri ve 2008 sonuçlarının tamamı denetlenmedi.
Ölçüm: İşaretli glikoz analoğunun tutulumu üzerinden pozitron emisyon tomografisi ve üretilen nesnelerin analizi.
Sonuç: Görsel-motor koordinasyon ve hiyerarşik eylem örgütlenmesinin görev talepleriyle ilişkisi.
Etki ölçüsü: Bu raporda etki büyüklüğü aktarılmadı.
Sınırlılık: Tarih öncesi zihni doğrudan ölçmez; üç kişilik uzman örneklemi bütün insanlara genellenmez.
Tekrar durumu: Aynı protokolün bağımsız tekrarı bu raporda doğrulanmadı. Özgün makalenin yöntem ve örneklem kısımları bu turda açıldı.
Etkilediği hipotez: h3, h7
Kavramlar: Taş alet Planlama Bedenlenmiş biliş
Kaynak: 22

Stout ve Chaminade, 2012 derleme hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2012.
Yöntem: Taş alet yapımı, dil ve beyin evrimi literatürünün karşılaştırılması.
Örneklem: Yeni örneklem yoktur.
Ölçüm: Eylem örgütlenmesi ile dil ilişkisine ait çalışmalar.
Sonuç: Araç üretimi ile dilin evrimsel ilişkisine ilişkin modeller tartışılır.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Ortak etkinleşme tek başına ortak köken kanıtı değildir.
Tekrar durumu: Derleme yeni deney değildir.
Etkilediği hipotez: h3, h4
Kavramlar: Taş alet Dil
Kaynak: 74

Henshilwood, d'Errico ve Watts, 2009 arkeolojik hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2009; tabakalar yaklaşık 100–75 bin yıl öncesi.
Yöntem: Blombos Mağarası kazınmış aşı boyalarının bağlam ve iz çözümlemesi.
Örneklem: Önceki iki parçaya ek olarak 13 kazınmış aşı boyası parçası; örneklem birimi arkeolojik nesnedir.
Ölçüm: Tabaka yaşı, kazıma düzeni, yüzey izleri.
Sonuç: Tekrarlanan geometrik kazımalar simgesel davranış tartışmasına veri sağlar.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: İşaretlerin anlamı ve üreticinin yaşantısı bilinmez.
Tekrar durumu: Başka buluntular yakınsak bağlam sunar; deney tekrarı sayılmaz.
Etkilediği hipotez: h4
Kavramlar: Gösterge
Kaynak: 91

Kind ve çalışma arkadaşları, 2014 arkeolojik hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2014; nesnenin yaklaşık 40 bin yıllık tarihlemesi yaygın olarak aktarılır, ancak dergi sayfasına erişilemediği için bu sürümde birincil metinden doğrulanamadı.
Yöntem: Hohlenstein-Stadel buluntu bağlamının yeniden değerlendirilmesi ve heykelciğin yeniden birleştirilmesi.
Örneklem: İnsan katılımcı yoktur; heykel ve ilişkili kazı verisi incelenir.
Ölçüm: Buluntu bağlamı, parçaların birleştirilmesi, tarihleme.
Sonuç: Mamut fildişinden aslan-insan biçimli heykelcik karmaşık imge üretimine tarihsel dayanak sunar.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Ritüel anlamı ve üreticinin kavramları doğrudan okunamaz.
Tekrar durumu: Kazı ve restorasyon yeniden incelemedir; deney tekrarı değildir.
Etkilediği hipotez: h4
Kavramlar: İmgelem
Kaynak: 92

Fedorenko, Piantadosi ve Gibson, 2024 görüş yazısı hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2024.
Yöntem: Birden fazla çalışmayı değerlendiren görüş yazısı (Perspective): dil ağı, lezyon ve davranış bulguları.
Örneklem: Yeni örneklem yoktur.
Ölçüm: Görevler arasında işlevsel ayrışma.
Sonuç: Dil ile düşünmenin tam özdeşliğine karşı kanıtlar tartışılır.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Seçilen görevler bütün biliş alanlarını tüketmez.
Tekrar durumu: Bağımsız yöntemlerin yakınsaklığı; tek deney tekrarı değildir.
Bu turun okuma kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı.
Etkilediği hipotez: h1, h3
Kavramlar: Dil Düşünce
Kaynak: 1

Andrews-Hanna, Smallwood ve Spreng, 2014 derleme hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2014.
Yöntem: Varsayılan ağ ve kendiliğinden düşünce araştırmalarının sentezi.
Örneklem: Yeni örneklem yoktur.
Ölçüm: Ağ bileşenleri ve görev bağlantıları.
Sonuç: Kendiliğinden düşünmenin farklı bileşenleri ve etkileşimleri ele alınır; aynı ağ bellek, gelecek tasarımı ve toplumsal bilişte de çalışır.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Ağ adı tek bir zihinsel işlevin etiketi değildir.
Tekrar durumu: Literatür sentezi.
Etkilediği hipotez: h1, h7
Kavramlar: Beyin
Kaynak: 5

Baddeley, 2012 derleme hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2012; model 1974'ten beri gelişir.
Yöntem: Çalışma belleği modellerinin tarihsel ve deneysel değerlendirilmesi.
Örneklem: Yeni örneklem yoktur.
Ölçüm: Geçici tutma ve işlem görevleri.
Sonuç: Çok bileşenli çalışma belleği çerçevesinin katkıları ve sorunları tartışılır.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Rakip modeller vardır; kapasite sabit bir sayı değildir.
Tekrar durumu: Bir araştırma programının derlemesi.
Etkilediği hipotez: h2, h3
Kavramlar: Çalışma belleği
Kaynak: 26

De Neys ve Glumicic, 2008 deney hakemli dergi

Tarihler: Çevrimiçi yayın Temmuz 2007; dergi sayısı 2008.
Yöntem: Sezgisel yanıt ile mantıksal gereğin çatıştığı akıl yürütme görevleri; sesli düşünme ve bellek ölçüleri.
Örneklem: Codex kaydına göre birinci deney 12, ikinci deney 86 öğrenci (44 karar, 42 okuma koşulu) ve 14 kişilik sözelleştirme doğrulaması; bu sayılar özette yer almıyor ve tam metne erişilemediği için bu sürümde doğrulanamadı.
Ölçüm: Çatışma duyarlılığına ilişkin davranış göstergeleri.
Sonuç: Hatalı yanıt veren kişilerin çatışmaya tümüyle duyarsız olmadığına işaret eden bulgular.
Etki ölçüsü: Bu raporda etki büyüklüğü aktarılmadı.
Sınırlılık: Görev ölçüsü bütün ikili süreç kuramlarını karara bağlamaz.
Tekrar durumu: Birebir tekrar denetimi yapılmadı.
Etkilediği hipotez: h2
Kavramlar: İkili süreç Hata izleme Üstbiliş
Kaynak: 85

Evans ve Stanovich, 2013 derleme hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2013.
Yöntem: İkili süreç kuramlarına yöneltilen eleştirilerin değerlendirilmesi.
Örneklem: Yeni örneklem yoktur.
Ölçüm: Kuramsal ayrımlar.
Sonuç: Tip 1 ve Tip 2 süreçlerin tanımlayıcı özellikleri ile yalnız sıkça eşlik eden özellikleri ayrılır.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Tek birleşik bir ikili süreç kuramı yoktur.
Tekrar durumu: Derleme.
Etkilediği hipotez: h2
Kavramlar: İkili süreç
Kaynak: 23

Kahneman, 2011 monografi yayınevi kitabı

Tarihler: Yayın 2011; dayandığı çalışmalar 1970'lerden itibaren.
Yöntem: Karar ve yargı araştırmalarının genel okur için sentezi.
Örneklem: Kitap yeni örneklem içermez.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Hızlı ve yavaş düşünme kiplerini gündelik örneklerle anlatır.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Kitapta anılan bazı öncelleme çalışmaları sonraki tekrar girişimlerinde zayıf çıkmıştır; kitap birincil kanıt yerine konmamalıdır.
Tekrar durumu: Kitabın kendisi tekrar edilecek bir deney değildir.
Etkilediği hipotez: h2
Kavramlar: İkili süreç Sezgisel kestirme
Kaynak: 33

Friston, 2010 kuram hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2010.
Yöntem: Serbest enerji ilkesinin beyin işlevinin birleşik kuramı olarak önerilmesi.
Örneklem: Kuramsal yayın; deneysel örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Algı, eylem ve öğrenme tahmin hatasının azaltılması olarak modellenir.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Çok genel formülasyonların sınanabilirliği tartışılır.
Tekrar durumu: Kuram; tekrar sorusu kendisine değil onu sınayan deneylere aittir.
Etkilediği hipotez: h1, h7
Kavramlar: Öngörücü işleme
Kaynak: 6

Damasio, 1994 monografi yayınevi kitabı

Tarihler: Yayın 1994.
Yöntem: Ön beyin hasarlı hastaların vaka incelemelerinden somatik işaret önerisinin geliştirilmesi.
Örneklem: Vaka çalışmaları; genel bir örneklem yoktur.
Ölçüm: Karar davranışı ve duygu.
Sonuç: Bedensel durumlarla ilişkili işaretlerin seçenekleri değerlendirmeyi ve kararları etkileyebileceği önerilir; beden ve duygu her kararın değişmez ön koşulu olarak sunulmuyor.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Mekanizmanın genellenebilirliği tartışmalıdır.
Tekrar durumu: Sonraki deneysel sınamalar farklı sonuçlar vermiştir; bu raporda ayrıca incelenmedi.
Etkilediği hipotez: h2
Kavramlar: Somatik işaret Duygu
Kaynak: 37 97

Mashour ve çalışma arkadaşları, 2020 kuram hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2020.
Yöntem: Küresel nöronal çalışma alanı kuramının güncel bulgularla sunulması.
Örneklem: Kuramsal derleme; yeni örneklem yoktur.
Ölçüm: Erişim ve ateşlenme ölçüleri.
Sonuç: Bilgi geniş bir ağa yayımlandığında bilinçli erişim oluştuğu savunulur.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Kuramı tanıtmak onu doğrulamak değildir.
Tekrar durumu: Kuram.
Etkilediği hipotez: h6
Kavramlar: Küresel nöronal çalışma alanı
Kaynak: 63

Albantakis ve çalışma arkadaşları, 2023 kuram hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2023.
Yöntem: Bütünleşik bilgi kuramının dördüncü sürümünün biçimsel sunumu.
Örneklem: Kuramsal yayın; deneysel örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Bilinç, bir sistemin içsel nedensel yapısının özellikleriyle tanımlanır.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Ölçümü ve deneysel ayırt ediciliği tartışmalıdır.
Tekrar durumu: Kuram.
Etkilediği hipotez: h6
Kavramlar: Bütünleşik bilgi kuramı
Kaynak: 88

Seth ve Bayne, 2022 derleme hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2022.
Yöntem: Başlıca bilinç kuramlarının karşılaştırmalı değerlendirilmesi.
Örneklem: Yeni örneklem yoktur.
Ölçüm: Kuramların açıklama hedefleri.
Sonuç: Kuramların neyi açıklamayı hedeflediği ve hangi deneylerle ayrışabileceği gösterilir; rakipsiz bir kazanan yoktur.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Derleme.
Tekrar durumu: Derleme.
Etkilediği hipotez: h6
Kavramlar: Bilinç
Kaynak: 62

Dehaene, Lau ve Kouider, 2017 derleme hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2017.
Yöntem: Bilincin iki hesaplama boyutunun (küresel erişim ve öz izleme) tanımlanması ve makinelere uygulanması.
Örneklem: Yeni örneklem yoktur.
Ölçüm: Kuramsal ölçütler.
Sonuç: Yazarlara göre o dönemin makineleri bu iki boyutu tam taşımıyordu.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Ölçütler bir kuramın ölçütleridir; tartışmasız değildir.
Tekrar durumu: Kuramsal değerlendirme.
Bu turun okuma kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı.
Etkilediği hipotez: h6
Kavramlar: Bilinç Üstbiliş
Kaynak: 42

Ortak bilinç kuramı sınaması (COGITATE), 2025 deney hakemli dergi

Tarihler: Çevrimiçi yayın 30 Nisan 2025; Nature 642 (8066).
Yöntem: Küresel nöronal çalışma alanı ile bütünleşik bilgi kuramının önceden kayda alınmış belirli öngörüleri; farklı sürelerde açıkça görülebilen görsel uyaranlar.
Örneklem: Toplam 256 katılımcı; bu sayı herkesin üç yöntemle de ölçüldüğü anlamına gelmez. Yöntemlere göre ayrı gruplar ve analizler kullanıldı.
Ölçüm: İşlevsel manyetik rezonans görüntüleme, manyetoensefalografi ve kafa içi elektroensefalografi.
Sonuç: Önceden belirlenen belirli öngörüler için destekleyici ve zorlayıcı sonuçlar bulundu; yazarlar bazı temel ilkelerin zorlandığını bildirir.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz; çok sayıda ön kayıtlı öngörü sınandı.
Sınırlılık: Tüm kuram sürümlerinin veya tüm bilinç durumlarının doğrudan sınaması değildir; kuramın bütününün çürütüldüğü sonucu çıkmaz. Kuram temsilcileri sınamanın kapsamına ve öngörü atfına itiraz etti (karşı yorum: ev-naccache25).
Tekrar durumu: Tasarımda geliştirme ve sınama verileri ayrıldı; bağımsız dış tekrar ayrı sorudur. Doğrulama: özgün makalenin arama sonucundaki özet ve yöntem bilgileri kontrol edildi, tam metin açma istekleri başarısız oldu.
Etkilediği hipotez: h6
Kavramlar: Küresel nöronal çalışma alanı Bütünleşik bilgi kuramı Bilinç
Kaynak: 7 96

Sparrow, Liu ve Wegner, 2011 deney hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2011.
Yöntem: Dört deney: bilginin sonradan erişilebilir olacağı beklentisinin hatırlama üzerindeki etkisi.
Örneklem: Deney başına üniversite öğrencisi örneklemleri; sayılar bu raporda yeniden aktarılmadı.
Ölçüm: Hatırlama, konum hatırlama, tepki süresi.
Sonuç: Katılımcıların bilginin kendisinden çok nerede bulunacağını hatırladığı bildirildi.
Etki ölçüsü: Bu raporda aktarılmadı.
Sınırlılık: Laboratuvar görevleri; gündelik kullanımla ilişkisi dolaylıdır. Birinci deneyin katılımcı sayısının 46 mı 69 mu olduğu tekrar çalışmasında belirsiz bulunmuştur.
Tekrar durumu: 2018 yeniden sınama projesi özgün makalenin birinci deneyini hedefledi. Bu sonuç bütün dört deneyin başarısızlığı veya diğer deneylerin doğrulanması değildir; tam yöntem okuması önceki açık kapsamla sürer.
Kapsam notu (10 Ekim 2026 metin düzenlemesi): Önceki turdaki sınırlı okuma ve mevcut kayıt karşılaştırması. Yeni tam metin denetimi değil.
Etkilediği hipotez: h4
Kavramlar: Dışsal bellek Bilişsel yük devri
Kaynak: 30 34 224

Camerer ve çalışma arkadaşları, 2018 tekrar projesi hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2018; özgün çalışmalar 2010–2015.
Yöntem: Nature ve Science'ta 2010–2015 arasında yayımlanmış 21 sosyal bilim deneyinin yüksek güçlü tekrarı.
Örneklem: 21 deney; her tekrar özgün örneklemden büyük örneklemle.
Ölçüm: Tekrar başarısı ve etki büyüklüğü oranı.
Sonuç: 21 deneyden 13'ü (yüzde 62) anlamlı biçimde tekrarlandı; tekrar örneklemleri özgünlerin yaklaşık beş katıydı ve tekrar etki büyüklükleri ortalamada özgünlerin yaklaşık yarısıydı. Sparrow ve arkadaşlarının birinci deneyi tekrarlanamayanlar arasındadır.
Etki ölçüsü: Tekrar etki büyüklüğü ortalama olarak özgünün yaklaşık yarısı.
Sınırlılık: Her projeden tek deney seçildi.
Tekrar durumu: Kendisi bir tekrar projesidir.
Etkilediği hipotez: h4
Kavramlar: Yeniden üretilebilirlik
Kaynak: 34

Bjork, 1994 derleme kitap bölümü

Tarihler: Yayın 1994.
Yöntem: Eğitimde öğrenme ile performans ayrımına ilişkin bulguların değerlendirilmesi.
Örneklem: Yeni örneklem yoktur.
Ölçüm: Kalıcılık ve aktarım.
Sonuç: Kısa vadede performansı düşüren bazı koşulların (aralıklı tekrar, çeşitleme, geri çağırma) uzun vadeli öğrenmeyi artırabildiği savunulur.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Hangi zorluğun yararlı olduğu göreve ve kişiye bağlıdır.
Tekrar durumu: Derleme; dayandığı etkilerin birçoğu bağımsız olarak tekrarlanmıştır, bu raporda tek tek denetlenmedi.
Etkilediği hipotez: h8
Kavramlar: Arzulanan zorluk Öğrenme
Kaynak: 38

Sweller, 1988 deney hakemli dergi

Tarihler: Yayın 1988.
Yöntem: Problem çözmede araç-amaç çözümlemesinin öğrenmeye etkisini sınayan deneyler ve hesaplama modeli.
Örneklem: Örneklem büyüklükleri bu raporda aktarılmadı.
Ölçüm: Şema edinimi ve aktarım.
Sonuç: Araç-amaç çözümlemesinin yüksek bilişsel yük doğurarak şema edinimini engelleyebildiği; hedefsiz problemlerin öğrenmeyi kolaylaştırabildiği bildirildi.
Etki ölçüsü: Bu raporda aktarılmadı.
Sınırlılık: Görevler dar alanlıdır.
Tekrar durumu: Bilişsel yük kuramı sonraki çalışmalarla genişletildi; bu raporda tek tek denetlenmedi.
Etkilediği hipotez: h8
Kavramlar: Öğrenme
Kaynak: 35

Vaccaro, Almaatouq ve Malone, 2024 meta-analiz hakemli dergi

Tarihler

Yayın 2024; kapsanan deneyler 2020–2023.

Yöntem

Sistematik derleme ve meta-analiz.

Örneklem

74 yayındaki 106 deneyden 370 etki büyüklüğü; tek katılımcı örneklemi yoktur.

Ölçüm

İnsan, sistem ve birleşimin görev başarısı.

Sonuç

Ortak çalışma ortalamada insanın yalnız performansını artırdı, fakat en iyi tek bileşeni ortalamada geçmedi. Karar görevleriyle üretim görevleri farklıydı; üretim alt grubundaki ortalama üstünlük istatistiksel olarak kesinleşmedi. Her görev için aynı sonuç beklenmez.

Etki ölçüsü

En iyi tek bileşene göre ortalama etki Hedges g = −0,23; insan tek başına tabanına göre g = 0,64.

Sınırlılık

Görevler, modeller ve çalışma düzenleri farklı. İnsanı destekleme ile en iyi tek bileşeni geçme sonuçları ayrı okunmalı; üretim alt grubunun pozitif eğilimi kesin üstünlük değildir.

Tekrar durumu

Çoklu bağımsız deneyin birleştirilmesi; yeni deney değildir.

Kapsam notu (10 Ekim 2026 metin düzenlemesi)

Önceki turdaki sınırlı okuma ve mevcut kayıt karşılaştırması. Yeni tam metin denetimi değil.

120 Kısmi: karşılaştırma tanımları, genel sonuç ve görev alt grupları okundu. Açık: Ek analizler ve bütün veri yeniden üretilmedi.

Etkilediği hipotez

h5, h8

Kavramlar

Epistemik orkestrasyon Performans

Kaynak

120

Glickman ve Sharot, 2025 deney hakemli dergi

Tarihler: Çevrimiçi yayın 18 Aralık 2024; dergi sayısı Şubat 2025.
Yöntem: Katılımcıların yanlı yapay sistem geri bildirimine maruz bırakıldığı deney serisi.
Örneklem: Deneylerin toplamında 1.401 katılımcı.
Ölçüm: Algısal, duygusal ve toplumsal yargılardaki değişim.
Sonuç: Yanlı sistemle etkileşim insan yargı yanlılığını büyüttü; katılımcılar etkiyi büyük ölçüde fark etmedi.
Etki ölçüsü: Etki büyüklükleri makalede verilmiştir; bu raporda yön olarak aktarıldı.
Sınırlılık: Laboratuvar görevleri; uzun dönem etkisi ölçülmedi. Hebb kuralı bu çalışmada mekanizma olarak sınanmamıştır.
Tekrar durumu: Makale içinde farklı görevlerde tekrar vardır; bağımsız dış tekrar bu raporda doğrulanmadı.
Bu turun okuma kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı.
Etkilediği hipotez: h8
Kavramlar: Geri besleme döngüsü Yanlılık
Kaynak: 87

Lee ve çalışma arkadaşları, 2025 anket hakemli bildiri

Tarihler: Yayın 2025.
Yöntem: İşyerindeki üretken yapay zekâ kullanımlarına ilişkin öz bildirim anketi.
Örneklem: 319 bilgi çalışanı; 936 kullanım örneği.
Ölçüm: Sisteme güven, öz güven ve bildirilen eleştirel düşünme çabası.
Sonuç: Sisteme güven arttıkça bildirilen eleştirel düşünme çabası azaldı; kişinin kendine güveni arttıkça arttı. Eleştirel düşünmenin odağı doğrulama, yanıt bütünleştirme ve görev gözetimine kaydı.
Etki ölçüsü: Bu raporda aktarılmadı.
Sınırlılık: Öz bildirim ve kesitsel ilişki; nedensellik ve uzun dönem beceri kaybı ölçülmedi.
Tekrar durumu: Birebir bağımsız tekrar doğrulanmadı.
Bu turun okuma kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı.
Etkilediği hipotez: h5
Kavramlar: Eleştirel düşünme Otomasyona aşırı güven
Kaynak: 9

Bastani ve çalışma arkadaşları, 2025 saha deneyi hakemli dergi

Tarihler: Yayın 25 Haziran 2025 (düzeltme notu yayımlandı); saha çalışması Türkiye'de bir lise ortamında.
Yöntem: Lise matematiğinde rastgele atanan standart yardımcı (yanıt veren), öğretici yardımcı (ipucu veren, koruyucu) ve kontrol koşulları.
Örneklem: Türkiye'de yaklaşık 1.000 lise öğrencisi.
Ölçüm: Destekli alıştırma başarısı ve araçsız sınav başarısı.
Sonuç: Alıştırmada standart yardımcı yüzde 48, öğretici yardımcı yüzde 127 daha yüksek başarı sağladı; erişim kaldırıldığında standart yardımcı grubu kontrolden yüzde 17 daha düşük performans gösterdi; öğretici yardımcıda bu kayıp büyük ölçüde görülmedi.
Etki ölçüsü: Yüzdeler makaledeki göreli farklardır.
Sınırlılık: Tek eğitim bağlamı; model ve öğretim tasarımı birlikte etkili olabilir.
Tekrar durumu: Başka okulda birebir tekrar bu raporda doğrulanmadı.
Bu turun okuma kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı.
Etkilediği hipotez: h5, h8
Kavramlar: Öğrenme Bilişsel yük devri
Kaynak: 56

Kestin ve çalışma arkadaşları, 2025 deney hakemli dergi

Tarihler

Yayın 3 Haziran 2025; ders 2023 güz dönemi, Harvard.

Yöntem

Üniversite fiziğinde tasarlanmış öğretici yapay sistem ile sınıf içi etkin öğrenmenin rastgele atamalı çapraz karşılaştırması.

Örneklem

Kayıtlı 233 öğrenciden analize giren 194 öğrenci.

Ölçüm

Ders öncesi ve sonrası testler, harcanan süre, öğrenci algısı.

Sonuç

Öğretici sistemle kısa dönem öğrenme kazanımı daha yüksekti; son test ortancası 4,5 ile 3,5.

Etki ölçüsü

0,63 doğrusal regresyon kestirimidir; yazarlar tavan etkisini dikkate alan ayrı bir analizde 0,73–1,3 aralığını bildirir. İki sayı farklı analizlerdir, farklı çalışmalar veya tek bir etki aralığı değildir.

Sınırlılık

194 kişilik analiz ve belirli ders düzeni. Tasarlanmış öğreticinin pedagojik özellikleriyle model erişimi birlikte verildi; bu sonuç uzun dönem kalıcılık veya tüm derslerin üstünlüğü değildir.

Tekrar durumu

Birebir bağımsız tekrar doğrulanmadı. Kamusal tartışmada "sınıfları yendi" biçimindeki genellemeler çalışmanın kapsamını aşar.

Kapsam notu (10 Ekim 2026 metin düzenlemesi)

Önceki turdaki sınırlı okuma ve mevcut kayıt karşılaştırması. Yeni tam metin denetimi değil.

84 Kısmi: özgün PDF'de örneklem ve sonuç kestirimlerinin ilgili kısmı okundu; 0,63 ile 0,73–1,3 farklı analizlerdir. Açık: Bütün ekler ve uzun dönem sonuç yok.
216 Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı.

Etkilediği hipotez

h5, h8

Kavramlar

Öğrenme

Kaynak

84 216

Xin ve çalışma arkadaşları, 2026 gözlemsel hakemli dergi

Tarihler: Yayın 14 Mart 2026; 12 aylık izlem.
Yöntem: Gözetimli tıp eğitiminde üç dalgalı çapraz gecikmeli panel.
Örneklem: Üç dalgayı tamamlayan 372 tıp öğrencisi.
Ölçüm: Yapay zekâ destekli tanıya katılım, yapay zekâ okuryazarlığı, eleştirel düşünme ölçekleri.
Sonuç: Katılım ve okuryazarlık ile eleştirel düşünme arasında zamana yayılan olumlu ilişkiler bildirildi; okuryazarlık aracı değişken olarak önerildi.
Etki ölçüsü: Standartlaştırılmış yol katsayıları makalededir; bu raporda aktarılmadı.
Sınırlılık: Öz bildirim ve gözlemsel tasarım; nedensellik kurmaz. Gözetimli bağlamda yapıldı.
Tekrar durumu: Bağımsız tekrar doğrulanmadı.
Bu turun okuma kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı.
Etkilediği hipotez: h5
Kavramlar: Eleştirel düşünme Gözetim
Kaynak: 86

Teng ve çalışma arkadaşları, 2026 deney hakemli dergi

Tarihler: Yayın 17 Mart 2026; ön kayıt 7 Kasım 2025.
Yöntem: Doğru açıklama, yanıltıcı açıklama ve açıklamasız koşullarda klinik vaka değerlendirmesi; rastgele atama.
Örneklem: 115 kişi alındı, 4 kişi dışlandı; 111 başlangıç düzeyi tıp öğrencisi (her grupta 37); 25 lisans sınavı tarzı soru.
Ölçüm: Tanısal doğruluk ve güvenin doğrulukla uyumu.
Sonuç: Doğruluk açıklamasız yüzde 21,0, doğru açıklamalı yüzde 22,6, yanıltıcı açıklamalı yüzde 9,2. Yanıltıcı açıklama doğruluğu belirgin düşürdü; doğru açıklama anlamlı üstünlük sağlamadı.
Etki ölçüsü: Yüzdeler grup doğruluk oranlarıdır.
Sınırlılık: Yeni başlayanlar ve sınırlı görev; gerçek klinik sonuç ölçümü değildir.
Tekrar durumu: Ön kayıtlı; bağımsız tekrar doğrulanmadı.
Bu turun okuma kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı.
Etkilediği hipotez: h8
Kavramlar: Güven ayarı Otomasyona aşırı güven Doğrulama
Kaynak: 16

Model Evaluation and Threat Research, 2026 teknik değerlendirme hakemsiz çevrimiçi değerlendirme

Tarihler: Sayfa son güncellemesi 8 Mayıs 2026 (Time Horizon 1.1).
Yöntem: Yazılım görevlerinde başarı oranının uzman insan süresiyle ilişkisi.
Örneklem: Yüzün üzerinde görev; model ve değerlendirme sürümüne göre alt kümeler değişir.
Ölçüm: Yüzde 50 ve yüzde 80 başarıya karşılık gelen görev süresi ufku.
Sonuç: Görev ufku ölçüsü modeller arasında uzun işlerdeki başarıyı karşılaştırmaya yarar.
Etki ölçüsü: Belirsizlik aralıkları sayfada verilir.
Sınırlılık: Yazılım görevleri genel yaşam eyleyiciliği değildir; görev dağılımı, maliyet ve sürüm değişir; hakemli yayın değildir.
Tekrar durumu: Açık protokol yeniden çalıştırılabilir; değişen sürümler doğrudan tekrar sayılmaz.
Bu turun okuma kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı.
Etkilediği hipotez: h6
Kavramlar: Görev süresi ufku Performans Eyleyicilik
Kaynak: 83

Ramón y Cajal, 1909–1911; Sherrington, 1906 tarihsel gözlem yayınevi kitabı

Tarihler: Yayın 1906–1911; çalışmalar 1888'den itibaren.
Yöntem: Boyanmış sinir dokusunun mikroskop altında incelenmesi ve çizimi; refleks fizyolojisi.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Sinir sisteminin ayrık hücrelerden oluştuğu (nöron doktrini) ve hücreler arası işlevsel bağlantı (sinaps) kavramları.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Hücre düzeyi bilgi zihinsel düzeyi tek başına açıklamaz.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Etkilediği hipotez: h3, h7
Kavramlar: Nöron Sinaps
Kaynak: 66

Hebb, 1949 kuram yayınevi kitabı

Tarihler: Yayın 1949.
Yöntem: Sinirsel bağlantıların deneyimle güçlenebileceğine ilişkin kuramsal öneri.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Birlikte etkinleşen hücreler arasındaki bağlantının güçlenebileceği önerildi.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Karmaşık düşünme yalnız sinaptik güçlenmeye indirgenemez; bu çalışmadaki yapay zekâ bulgularının mekanizması olarak sınanmamıştır.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Etkilediği hipotez: h7
Kavramlar: Hebb kuralı Sinirsel esneklik
Kaynak: 27

James, 1890 monografi yayınevi kitabı

Tarihler: Yayın 1890.
Yöntem: İç gözlem ve dönemin deneysel psikolojisinin sentezi.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Düşünce akışı, dikkat ve alışkanlık betimlemeleri.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: İç gözlem mekanizma için tek başına yetmez.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Etkilediği hipotez: h1
Kavramlar: Dikkat
Kaynak: 67

Newell ve Simon, 1972 monografi yayınevi kitabı

Tarihler: Yayın 1972.
Yöntem: Sesli düşünme kayıtlarının çözümlenmesi ve bilgisayar benzetimleri.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Problem çözme simgesel arama olarak modellendi.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Katılımcı sayıları bu raporda aktarılmadı; bedenlenme ve örüntü öğrenme bu modelin sınırlarıdır.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Etkilediği hipotez: h3
Kavramlar: Problem çözme İşlem
Kaynak: 57

Varela, Thompson ve Rosch, 1991 kuram yayınevi kitabı

Tarihler: Yayın 1991.
Yöntem: Fenomenoloji, Budist düşünce ve bilişsel bilimin karşılaştırmalı sentezi.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Enaktivizm ve bedenlenmiş biliş programı önerildi.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Soyut düşüncenin açıklanması tartışmalıdır.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Etkilediği hipotez: h7
Kavramlar: Enaktivizm Bedenlenmiş biliş
Kaynak: 58

Mithen, 1996 monografi yayınevi kitabı

Tarihler: Yayın 1996.
Yöntem: Arkeolojik bulgulara dayanan bilişsel evrim modeli.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Ayrı zekâ alanlarının birleşmesiyle "bilişsel akıcılık" önerildi.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Kuramsal bir modeldir; bulgu değildir.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Etkilediği hipotez: h4
Kavramlar: İmgelem
Kaynak: 93

Donald, 1991 monografi yayınevi kitabı

Tarihler: Yayın 1991.
Yöntem: Bilişsel evrimin aşamalı modeli.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Dışsal simgesel depolama aşaması önerildi.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Aşamaların sırası ve sınırları tartışmalıdır.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Etkilediği hipotez: h4
Kavramlar: Dışsal bellek
Kaynak: 70

Tattersall, 2012 monografi yayınevi kitabı

Tarihler: Yayın 2012.
Yöntem: İnsan evrimi bulgularının genel okur için sentezi.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Simgesel bilişin geç ve hızlı edinildiği görüşü savunulur.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Görüş tartışmalıdır; birincil bulgu yerine konmamalıdır.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Etkilediği hipotez: h4
Kavramlar: İmgelem
Kaynak: 94

Turing, 1950 kuram hakemli dergi

Tarihler: Yayın 1950.
Yöntem: Felsefi argüman ve düşünce deneyi.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Makine düşünmesi sorusu davranışsal bir taklit oyunuyla işlemselleştirildi.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Performans anlamayı veya bilinci zorunlu olarak göstermez.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Bu turun okuma kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı.
Etkilediği hipotez: h6
Kavramlar: Turing testi
Kaynak: 59

Turing, 1936–1937 kuram hakemli dergi

Tarihler: Yayın 1936–1937.
Yöntem: Matematiksel tanım ve ispat.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Hesaplanabilirlik soyut bir makineyle tanımlandı.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Zihnin bilgisayar olduğu sonucu bu makaleden çıkmaz.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Etkilediği hipotez: h6
Kavramlar: İşlem
Kaynak: 112

Bender ve Koller, 2020 kuram hakemli bildiri

Tarihler: Yayın 2020.
Yöntem: Kuramsal argüman ve düşünce deneyi.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Yalnız biçimden öğrenen sistemin iletişimsel anlamı öğrenemeyeceği savunuldu.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Çok kipli ve etkileşimli sistemler için ayrı değerlendirme gerekir.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Bu turun okuma kapsamı (9 Ekim 2026): Yayıncı özetindeki yalnız biçim koşulu okundu. Açık: Bütün argüman ve güncel çok kipli sistemlere uygulanması bu tur denetlenmedi.
Etkilediği hipotez: h6
Kavramlar: Biçim (form) Anlam
Kaynak: 72

Bender ve çalışma arkadaşları, 2021 kuram hakemli bildiri

Tarihler: Yayın 2021.
Yöntem: Kuramsal ve etik değerlendirme.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Büyük dil modelleri "olasılıksal papağan" benzetmesiyle eleştirildi; veri ve çevre maliyetleri tartışıldı.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Benzetme bir argümandır; ölçülmüş bir bulgu değildir.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Bu turun okuma kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı.
Etkilediği hipotez: h6
Kavramlar: Olasılıksal papağan
Kaynak: 41

Dreyfus, 1972 monografi yayınevi kitabı

Tarihler: Yayın 1972.
Yöntem: Fenomenolojiye dayanan felsefi eleştiri.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Kural temelli yapay zekânın bedenli ve bağlamsal insan zekâsını yakalayamayacağı savunuldu.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Derin öğrenme kural temelli olmadığı için eleştirinin bir kısmı güncelliğini yitirmiştir.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Bu turun okuma kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı.
Etkilediği hipotez: h6
Kavramlar: Yapay zekâ
Kaynak: 191

Vaswani ve çalışma arkadaşları, 2017 teknik bildiri hakemli bildiri

Tarihler: Yayın 2017.
Yöntem: Yeni bir sinir ağı mimarisinin tanımı ve çeviri görevlerinde karşılaştırılması.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Dönüştürücü mimari önerildi; sonraki dil modellerinin temeli oldu.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Mimari başarısı düşünme veya anlama iddiası taşımaz.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Etkilediği hipotez: h6
Kavramlar: Büyük dil modeli
Kaynak: 25

Göbekli Tepe Dünya Mirası kaydı, 2018 arkeolojik kayıt kurumsal kayıt

Tarihler: Kayıt 2018; yapılar milattan önce 9600–8200.
Yöntem: Kazı sonuçlarının kurumsal özeti.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Anıtsal yapıların büyük olasılıkla ritüellerle ilişkili olduğu belirtilir.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Kurumsal özet; birincil kazı raporu yerine konmamalıdır.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Etkilediği hipotez: h4
Kavramlar: Kültür
Kaynak: 113

Kelley, Cartolano ve Ferrara, 2025 derleme hakemsiz uzman yazısı

Tarihler: Yayın 9 Ocak 2025.
Yöntem: Erken yazı sistemleri üzerine uzman derlemesi.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Uruk ön çivi yazısı tabletlerinin yaklaşık milattan önce 3350–3000 arasına tarihlendiği ve yönetim kayıtları olduğu aktarılır.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Derleme; birincil tablet yayınları bu raporda ayrıca denetlenmedi.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Etkilediği hipotez: h4
Kavramlar: Yazı
Kaynak: 109

Boyle, 1660 tarihsel deney raporu yayınevi kitabı

Tarihler: Yayın 1660.
Yöntem: Hava pompası deneylerinin ayrıntılı raporu.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Deney koşulları ve sonuçları okurların tekrarlayabileceği ayrıntıda yazıldı.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Raporun kendisi bu denetimde birincil kopyadan okunmadı; künye bilgisi verildi.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Etkilediği hipotez: h4
Kavramlar: Bilimsel yöntem
Kaynak: 111

Naccache ve çalışma arkadaşları, 2025 karşı yorum hakemli dergi

Tarihler: Yayın 2025; 2026 tarihli düzeltme kaydı var.
Yöntem: Kuram temsilcilerinin ortak sınamaya yazdığı yorum; deney değildir, argüman ve yorum olarak okunur.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Görünür uyaranlarla yapılan sınamanın bilinçli ve bilinçsiz işlemeyi karşılaştıran bazı temel soruları kapsamadığı ve bazı öngörülerin kuramlara atfının tartışmalı olduğu savunulur.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Yazarlar sınanan kuramlardan birinin temsilcileridir. Düzeltme kaydının tam metni açılamadı; içeriğe etkisi belirlenmedi.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Etkilediği hipotez: h6
Kavramlar: Küresel nöronal çalışma alanı Bilinç
Kaynak: 96

Carr, 2010 kültürel eleştiri yayınevi kitabı

Tarihler: Yayın 2010.
Yöntem: Deneme; başkalarının araştırmalarına ve kişisel gözleme dayanır.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur; bu tür yayına örneklem atanmaz.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: İnternet kullanımının dikkat ve derin okuma alışkanlıklarını değiştirdiği savunulur.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Birincil deney kaynağı değildir; önceki sürümde kanıt gibi kullanılmıştı, düzeltildi.
Tekrar durumu: Tekrar sorusu bu yayının kendisine değil, onu sınayan sonraki çalışmalara aittir.
Etkilediği hipotez: h4
Kavramlar: Dikkat ekonomisi
Kaynak: 68

Wang ve çalışma arkadaşları, 2026 saha deneyi hakemsiz ön baskı

Tarihler

Ön baskı 22 Mayıs 2026.

Yöntem

Makale taslaklarına dil modeli geri bildirimi verilen rastgele atamalı saha deneyi.

Örneklem

31.000'i aşkın ön baskı; 45.000'i aşkın araştırmacı.

Ölçüm

Makalenin gözden geçirilip yenilenme olasılığı.

Sonuç

Geri bildirim alan yazarların yenileme olasılığı temel orana göre yüzde 12,55 göreli arttı; yüzde puan veya kalite artışı değil.

Etki ölçüsü

Göreli artış yüzde 12,55; yüzde puan değildir.

Sınırlılık

Makaleyi yenilemek doğrudan bilimsel kalite ölçüsü değildir. Tam yöntem ve veriler yeniden okunmadı; hakemlik ayrıca açık.

Tekrar durumu

Bu pakette bağımsız tekrar kaydı yok; alanda hiç tekrar bulunmadığı sonucunu vermiyoruz.

Kapsam notu (10 Ekim 2026 metin düzenlemesi)

Önceki turdaki sınırlı okuma ve mevcut kayıt karşılaştırması. Yeni tam metin denetimi değil.

205 Özet ve arşiv sürümü okundu; yüzde 12,55 göreli yenileme artışı. Açık: Tam yöntem ve kalite ölçümü kontrolü açık.

Etkilediği hipotez

Kavramlar

Performans

Kaynak

205

Zhao ve çalışma arkadaşları, 2026 deney hakemli dergi

Tarihler: Yayın 22 Mayıs 2026.
Yöntem: Üç kollu rastgele atamalı deney: bilgi grafiğiyle bütünleşik yapay öğretici, karma öğretim ve geleneksel öğretim.
Örneklem: 362 hemşirelik öğrencisi atandı, 301'i tamamladı.
Ölçüm: Anatomi modül puanı.
Sonuç: Özette modül puanı yapay öğreticiyle bilgi grafiğini birleştiren grupta 82,5; karma grupta 77,6; geleneksel grupta 74,1.
Etki ölçüsü: Varyans çözümlemesi F = 28,64.
Sınırlılık: Birleşik müdahale yapay zekânın tek başına etkisini ayırmaz. Tek kurum ve yaklaşık yüzde 17 kayıp sınırı önceki kayıttan korunur; bu tur tam yöntemle yeniden sınanmadı.
Tekrar durumu: Bağımsız tekrar yok.
Bu turun okuma kapsamı (9 Ekim 2026): Bibliyografik/özet arama görünümü okundu; doğrudan PubMed sayfası gövde vermedi. Açık: Tam yöntem, kayıp ve körleme bu tur yeniden kontrol edilmedi.
Etkilediği hipotez: h5, h8
Kavramlar: Öğrenme
Kaynak: 206

Jain ve çalışma arkadaşları, 2026 deney hakemli dergi

Tarihler: Çevrimiçi 30 Haziran 2026.
Yöntem: Yapay zekâ destekli ve elle görev yapan iki grubun karşılaştırılması; nitel görüşmeler.
Örneklem: 120 genç yetişkin (yapay zekâ grubu 57, elle 63); nitel alt örneklem 54.
Ölçüm: Doğru yanıt ve öz bildirilen zihinsel çaba.
Sonuç: Mevcut kayıt yapay zekâ grubunda daha çok doğru yanıt ve daha düşük bildirilen zihinsel çaba olduğunu belirtir.
Etki ölçüsü: Kruskal–Wallis H = 7,044 (doğruluk), H = 27,434 (çaba).
Sınırlılık: Özgün sonuç ve yöntem pasajı bu tur yeniden alınmadı. Daha az bildirilen çaba uzun dönem öğrenme ölçüsü değildir; rastgele atama kontrol edilmeden deney türünü güçlendirmiyoruz.
Tekrar durumu: Bağımsız tekrar yok.
Bu turun okuma kapsamı (9 Ekim 2026): Bibliyografik arama görünümü; sonuç pasajı okunamadı. Açık: Tam yöntem, rastgele atama ve sonuç açık.
Etkilediği hipotez: h5, h8
Kavramlar: Eleştirel düşünme Bilişsel yük devri
Kaynak: 207

Zhu ve çalışma arkadaşları, 2026 gözlemsel hakemli dergi

Tarihler

Yayın 16 Temmuz 2026.

Yöntem

Üç dalgalı zaman gecikmeli anket.

Örneklem

İlk dalgada 742, üçüncü dalgada 631, dışlamalardan sonra analizde 589 kişi. Öğrenci ve genç çalışan örneklemi.

Ölçüm

Bağımlı ve özerk bilişsel yük devri, bilişsel eyleyicilik aktarımı, içsel motivasyon.

Sonuç

Bağımlı ve özerk yük devri, eyleyicilik aktarımı ve içsel motivasyonla farklı ilişkiler gösteriyor.

Etki ölçüsü

Etki büyüklükleri makalededir; bu raporda aktarılmadı.

Sınırlılık

742 başlangıç katılımcısından analize 589 kişi girdi. İki haftalık aralıklarla üç dalga ve yeni ölçekler kullanıldı; zaman sırası tek başına nedensellik kurmaz.

Tekrar durumu

Bu pakette bağımsız tekrar kaydı yok.

Kapsam notu (10 Ekim 2026 metin düzenlemesi)

Önceki turdaki sınırlı okuma ve mevcut kayıt karşılaştırması. Yeni tam metin denetimi değil.

208 Üç dalgalı yöntem, örneklem akışı ve seçilmiş sınırlamalar okundu. Açık: Yeni ölçeklerin kapsamlı geçerliği ve tam analiz yeniden yapılmadı.

Etkilediği hipotez

h5, h8

Kavramlar

Bilişsel yük devri Eleştirel düşünme

Kaynak

208

Mehta ve çalışma arkadaşları, 2026 gözlemsel hakemsiz ön baskı

Tarihler: Ön baskı 28 Nisan 2026.
Yöntem: Sohbet kayıtlarının gizil durum modellemesi.
Örneklem: Özette sayı verilmemiş.
Ölçüm: İnsan ve sohbet sistemi arasındaki yanlış inanç etkileşimi.
Sonuç: Karşılıklı etki modeli tek yönlü alternatife daha iyi uydu; birikimli etki yollarında sistemin kendi çıktısını sürdürmesi baskındı.
Etki ölçüsü: Özette sayı yok.
Sınırlılık: Seçilmiş örneklem bütün kullanıcılardaki yaygınlığı göstermez. Model uyumu birikimli nedensel mekanizmanın kesin kanıtı değildir; tam metin ve hakemlik ayrıca açık.
Tekrar durumu: Bağımsız tekrar yok.
Bu turun okuma kapsamı (9 Ekim 2026): Arşiv özeti ve sürüm kaydı okundu. Açık: Tam yöntem ve tüm konuşma verileri açık.
Etkilediği hipotez: h8
Kavramlar: Geri besleme döngüsü Yanlılık
Kaynak: 218

Ballot ve çalışma arkadaşları, 2026 deney hakemli dergi

Tarihler

Yayın 17 Ağustos 2026; ön kayıtlı.

Yöntem

Üç kollu gruplar arası deney: iki kolda sohbet sistemiyle tartışma (sistem yapay zekâ ya da insan diye tanıtıldı; her iki kolda da konuşan bir dil modeliydi), bir kontrol kolu.

Örneklem

İlgili makalede 554 kişilik analiz bildiriliyor. Örneklemi aşı karşıtı bütün yetişkinleri temsil eden grup diye tanımlamıyoruz.

Ölçüm

Komplo inancına güvenin değişimi.

Sonuç

Kontrole göre inanca güven düşüşü yapay zekâ etiketi kolunda 7,88; insan etiketi kolunda 13,76 yüzde puan. Her iki kolda konuşan bir dil modeliydi.

Etki ölçüsü

Cohen d = 0,63 ve 0,87; yüzde puanlar kontrole göre gruplar arası karşılaştırmadır.

Sınırlılık

İnsan etiketi kolu da modelle konuşur. Aldatmayı fark edenlerin çıkarılması seçilim yaratabilir; etiket sonucu gerçek insan yazarla modelin karşılaştırılması değildir.

Tekrar durumu

Bağımsız tekrar yok.

Kapsam notu (10 Ekim 2026 metin düzenlemesi)

Önceki turdaki sınırlı okuma ve mevcut kayıt karşılaştırması. Yeni tam metin denetimi değil.

212 Özet, ilgili sonuçlar ve aldatmaya bağlı seçilim açıklaması okundu. Açık: Ekler ve bütün analiz yeniden üretilmedi.

Etkilediği hipotez

Kavramlar

Yanlılık Doğrulama

Kaynak

212

Model Evaluation and Threat Research, Mayıs 2026 raporu teknik değerlendirme hakemsiz kurum raporu

Tarihler

Yayın 19 Mayıs 2026; Şubat–Mart 2026 dönemini kapsar.

Yöntem

Şirket içi ajanların ve kamuya açık modellerin değerlendirilmesi.

Örneklem

Dört şirketin iç ajanları; 44 uyumsuzluk olayı çözümlendi.

Ölçüm

Görev süresi ufku (işin insan için tahmin edilen süresi); denetimde geçersiz sayılan çalıştırmalar ve uyumsuzluk olayları.

Sonuç

Kamusal modeller için yüzde 50 görev ufku yaklaşık 12 saat, yüzde 80 ufku yaklaşık 1,5 saat. Sekiz saati aşan işlerde başarılı görünen çalıştırmaların en az yüzde 16'sı denetimde geçersiz sayıldı.

Etki ölçüsü

Yaklaşık 12 saat ve 1,5 saat farklı başarı eşiklerindeki görev ufuklarıdır. En az yüzde 16, sekiz saati aşan başarılı görünen çalıştırmaların denetimindeki orandır; tüm denemelerin oranı değildir.

Sınırlılık

Süre insanın tahmini görev süresidir. Belirsizlik, sınama doygunluğu, değerlendirme düzeni ve açıklanan karartmalar önemli. Eski 23 Eylül sayfa kontrolü güncel durum iddiası yapılmaz.

Tekrar durumu

Bağımsız tekrar yok.

Kapsam notu (10 Ekim 2026 metin düzenlemesi)

Önceki turdaki sınırlı okuma ve mevcut kayıt karşılaştırması. Yeni tam metin denetimi değil.

213 Raporun özet tablosu, görev ufku tanımı ve geçersiz başarı açıklaması okundu. Açık: Raporun tamamı ve tüm çalıştırmalar denetlenmedi; canlı görev ufku sayfası yeni baştan kontrol edilmedi.

Etkilediği hipotez

Kavramlar

Eyleyicilik Görev süresi ufku

Kaynak

213

Comsa, 2026 kuram hakemsiz ön baskı

Tarihler: Ön baskı 7 Mayıs 2026.
Yöntem: Kavramsal konum yazısı.
Örneklem: Deneysel örneklem yoktur.
Ölçüm: Uygulanmaz.
Sonuç: Yazar yapay bilinçte araştırılabilir soruları öne çıkarmayı öneriyor; öznel yaşantı sorusuyla insanların bilinç atfetmesini ayırıyor.
Etki ölçüsü: Uygulanmaz.
Sınırlılık: Ampirik bir bilinç sonucu sunmaz. Tam argüman bu tur yeniden okunmadı; öneriyi alanın ortak hükmü gibi göstermiyoruz.
Tekrar durumu: Uygulanmaz.
Bu turun okuma kapsamı (9 Ekim 2026): Özet ve sürüm kaydı açıldı; temel araştırma yönelimi okundu. Açık: Tam argüman açık.
Etkilediği hipotez: h6
Kavramlar: Bilinç
Kaynak: 214

Salvi ve Wolfson, 2026 teknik değerlendirme Arşiv sürümü ve belirtilen konferans yayını; hakemlik bu çalışmada doğrulanmadı.

Tarihler

Ön baskı 28 Ağustos 2026.

Yöntem

İki dil modelinde duygusal ve nötr işleme sırasında donanım sinyallerinin karşılaştırılması.

Örneklem

İki model.

Ölçüm

Donanım düzeyi sinyal farkları.

Sonuç

İki modelin donanım izleri karşılaştırıldı; büyük modelde bildirilen fark anlamlı, küçük modelde anlamlı değil. Yazarlar bunu makine bilinç ilintisi diye yorumluyor.

Etki ölçüsü

Özette sayı yok.

Sınırlılık

Özet okundu; iki model ve önerilen ilinti tanımı bütün bilinç sorusunu çözmez. Anlamlı donanım farkı öznel yaşantının gösterilmesi değildir. Konferans kaydı varken koşulsuz hakemsiz etiketi verilmez.

Tekrar durumu

Bağımsız tekrar yok.

Kapsam notu (10 Ekim 2026 metin düzenlemesi)

Önceki turdaki sınırlı okuma ve mevcut kayıt karşılaştırması. Yeni tam metin denetimi değil.

215 Özet, iki model karşılaştırması ve konferans yayın kaydı okundu. Açık: Tam yöntem, hakemlik ve öznel yaşantı yorumu açık.

Etkilediği hipotez

Kavramlar

Bilinç

Kaynak

215

Ebbinghaus, Hermann — ebbinghaus bilimsel kaynak kataloğu Yayın türü kaynakça kaydında; yeni bir hakemlik denetimi yapılmadı.

Tarihler: Kaynakça künyesinde verilen tarihler; birden fazla eser varsa tek deney tarihi değildir.
Yöntem: Bu kayıt kaynak envanterini tamamlar. Yöntem, örneklem ve sonuçların tam denetimi bu yeni kayıtla yapılmış sayılmaz.
Örneklem: Bu tur ayrıca doğrulanmadı; sayı uydurulmadı.
Ölçüm: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sonuç: Kaynakçadaki eser için ayrı izleme kaydı oluşturuldu; yeni deney sonucu değil.
Etki ölçüsü: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sınırlılık: Kaynakça anahtarı Ebbinghaus 1885 ve Wundt 1874 eserlerini bir arada taşıyor; bu kayıt bunları tek deney veya tek örneklem olarak sunmaz.
Tekrar durumu: Yeni tekrar denetimi yapılmadı.
Bu turun kontrol kapsamı: Kaynak anahtarının kapsanması; sav doğruluğu onayı değil.
Etkilediği hipotez
Kavramlar: —
Kaynak: 166

Bartlett, Frederic C — bartlett bilimsel kaynak kataloğu Yayın türü kaynakça kaydında; yeni bir hakemlik denetimi yapılmadı.

Tarihler: Kaynakça künyesinde verilen tarihler; birden fazla eser varsa tek deney tarihi değildir.
Yöntem: Bu kayıt kaynak envanterini tamamlar. Yöntem, örneklem ve sonuçların tam denetimi bu yeni kayıtla yapılmış sayılmaz.
Örneklem: Bu tur ayrıca doğrulanmadı; sayı uydurulmadı.
Ölçüm: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sonuç: Kaynakçadaki eser için ayrı izleme kaydı oluşturuldu; yeni deney sonucu değil.
Etki ölçüsü: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sınırlılık: Kayıt kapsamını kaynak desteğiyle karıştırmamak gerekir.
Tekrar durumu: Yeni tekrar denetimi yapılmadı.
Bu turun kontrol kapsamı: Kaynak anahtarının kapsanması; sav doğruluğu onayı değil.
Etkilediği hipotez
Kavramlar: —
Kaynak: 176

Hodgkin, Alan L — hodgkin bilimsel kaynak kataloğu Yayın türü kaynakça kaydında; yeni bir hakemlik denetimi yapılmadı.

Tarihler: Kaynakça künyesinde verilen tarihler; birden fazla eser varsa tek deney tarihi değildir.
Yöntem: Bu kayıt kaynak envanterini tamamlar. Yöntem, örneklem ve sonuçların tam denetimi bu yeni kayıtla yapılmış sayılmaz.
Örneklem: Bu tur ayrıca doğrulanmadı; sayı uydurulmadı.
Ölçüm: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sonuç: Kaynakçadaki eser için ayrı izleme kaydı oluşturuldu; yeni deney sonucu değil.
Etki ölçüsü: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sınırlılık: Kayıt kapsamını kaynak desteğiyle karıştırmamak gerekir.
Tekrar durumu: Yeni tekrar denetimi yapılmadı.
Bu turun kontrol kapsamı: Kaynak anahtarının kapsanması; sav doğruluğu onayı değil.
Etkilediği hipotez
Kavramlar: —
Kaynak: 181

Miller, George A — miller bilimsel kaynak kataloğu Yayın türü kaynakça kaydında; yeni bir hakemlik denetimi yapılmadı.

Tarihler: Kaynakça künyesinde verilen tarihler; birden fazla eser varsa tek deney tarihi değildir.
Yöntem: Bu kayıt kaynak envanterini tamamlar. Yöntem, örneklem ve sonuçların tam denetimi bu yeni kayıtla yapılmış sayılmaz.
Örneklem: Bu tur ayrıca doğrulanmadı; sayı uydurulmadı.
Ölçüm: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sonuç: Kaynakçadaki eser için ayrı izleme kaydı oluşturuldu; yeni deney sonucu değil.
Etki ölçüsü: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sınırlılık: Kayıt kapsamını kaynak desteğiyle karıştırmamak gerekir.
Tekrar durumu: Yeni tekrar denetimi yapılmadı.
Bu turun kontrol kapsamı: Kaynak anahtarının kapsanması; sav doğruluğu onayı değil.
Etkilediği hipotez
Kavramlar: —
Kaynak: 118

Hubel, David H — hubel bilimsel kaynak kataloğu Yayın türü kaynakça kaydında; yeni bir hakemlik denetimi yapılmadı.

Tarihler: Kaynakça künyesinde verilen tarihler; birden fazla eser varsa tek deney tarihi değildir.
Yöntem: Bu kayıt kaynak envanterini tamamlar. Yöntem, örneklem ve sonuçların tam denetimi bu yeni kayıtla yapılmış sayılmaz.
Örneklem: Bu tur ayrıca doğrulanmadı; sayı uydurulmadı.
Ölçüm: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sonuç: Kaynakçadaki eser için ayrı izleme kaydı oluşturuldu; yeni deney sonucu değil.
Etki ölçüsü: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sınırlılık: Kayıt kapsamını kaynak desteğiyle karıştırmamak gerekir.
Tekrar durumu: Yeni tekrar denetimi yapılmadı.
Bu turun kontrol kapsamı: Kaynak anahtarının kapsanması; sav doğruluğu onayı değil.
Etkilediği hipotez
Kavramlar: —
Kaynak: 185

Gazzaniga, Michael S., Joseph E — gazzaniga bilimsel kaynak kataloğu Yayın türü kaynakça kaydında; yeni bir hakemlik denetimi yapılmadı.

Tarihler: Kaynakça künyesinde verilen tarihler; birden fazla eser varsa tek deney tarihi değildir.
Yöntem: Bu kayıt kaynak envanterini tamamlar. Yöntem, örneklem ve sonuçların tam denetimi bu yeni kayıtla yapılmış sayılmaz.
Örneklem: Bu tur ayrıca doğrulanmadı; sayı uydurulmadı.
Ölçüm: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sonuç: Kaynakçadaki eser için ayrı izleme kaydı oluşturuldu; yeni deney sonucu değil.
Etki ölçüsü: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sınırlılık: Kayıt kapsamını kaynak desteğiyle karıştırmamak gerekir.
Tekrar durumu: Yeni tekrar denetimi yapılmadı.
Bu turun kontrol kapsamı: Kaynak anahtarının kapsanması; sav doğruluğu onayı değil.
Etkilediği hipotez
Kavramlar: —
Kaynak: 186

Tulving, Endel — tulving bilimsel kaynak kataloğu Yayın türü kaynakça kaydında; yeni bir hakemlik denetimi yapılmadı.

Tarihler: Kaynakça künyesinde verilen tarihler; birden fazla eser varsa tek deney tarihi değildir.
Yöntem: Bu kayıt kaynak envanterini tamamlar. Yöntem, örneklem ve sonuçların tam denetimi bu yeni kayıtla yapılmış sayılmaz.
Örneklem: Bu tur ayrıca doğrulanmadı; sayı uydurulmadı.
Ölçüm: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sonuç: Kaynakçadaki eser için ayrı izleme kaydı oluşturuldu; yeni deney sonucu değil.
Etki ölçüsü: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sınırlılık: Kayıt kapsamını kaynak desteğiyle karıştırmamak gerekir.
Tekrar durumu: Yeni tekrar denetimi yapılmadı.
Bu turun kontrol kapsamı: Kaynak anahtarının kapsanması; sav doğruluğu onayı değil.
Etkilediği hipotez
Kavramlar: —
Kaynak: 192

Rosch, Eleanor — rosch bilimsel kaynak kataloğu Yayın türü kaynakça kaydında; yeni bir hakemlik denetimi yapılmadı.

Tarihler: Kaynakça künyesinde verilen tarihler; birden fazla eser varsa tek deney tarihi değildir.
Yöntem: Bu kayıt kaynak envanterini tamamlar. Yöntem, örneklem ve sonuçların tam denetimi bu yeni kayıtla yapılmış sayılmaz.
Örneklem: Bu tur ayrıca doğrulanmadı; sayı uydurulmadı.
Ölçüm: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sonuç: Kaynakçadaki eser için ayrı izleme kaydı oluşturuldu; yeni deney sonucu değil.
Etki ölçüsü: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sınırlılık: Kaynakça anahtarı Rosch 1975 ile Lakoff–Johnson 1980 eserlerini birlikte taşıyor; deney ile kuramsal kitabı tek yöntem altında birleştirmiyoruz.
Tekrar durumu: Yeni tekrar denetimi yapılmadı.
Bu turun kontrol kapsamı: Kaynak anahtarının kapsanması; sav doğruluğu onayı değil.
Etkilediği hipotez
Kavramlar: —
Kaynak: 32

Libet, Benjamin, Curtis A — libet bilimsel kaynak kataloğu Yayın türü kaynakça kaydında; yeni bir hakemlik denetimi yapılmadı.

Tarihler: Kaynakça künyesinde verilen tarihler; birden fazla eser varsa tek deney tarihi değildir.
Yöntem: Bu kayıt kaynak envanterini tamamlar. Yöntem, örneklem ve sonuçların tam denetimi bu yeni kayıtla yapılmış sayılmaz.
Örneklem: Bu tur ayrıca doğrulanmadı; sayı uydurulmadı.
Ölçüm: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sonuç: Kaynakçadaki eser için ayrı izleme kaydı oluşturuldu; yeni deney sonucu değil.
Etki ölçüsü: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sınırlılık: Kayıt kapsamını kaynak desteğiyle karıştırmamak gerekir.
Tekrar durumu: Yeni tekrar denetimi yapılmadı.
Bu turun kontrol kapsamı: Kaynak anahtarının kapsanması; sav doğruluğu onayı değil.
Etkilediği hipotez
Kavramlar: —
Kaynak: 196

Kandel, Eric R — kandel bilimsel kaynak kataloğu Yayın türü kaynakça kaydında; yeni bir hakemlik denetimi yapılmadı.

Tarihler: Kaynakça künyesinde verilen tarihler; birden fazla eser varsa tek deney tarihi değildir.
Yöntem: Bu kayıt kaynak envanterini tamamlar. Yöntem, örneklem ve sonuçların tam denetimi bu yeni kayıtla yapılmış sayılmaz.
Örneklem: Bu tur ayrıca doğrulanmadı; sayı uydurulmadı.
Ölçüm: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sonuç: Kaynakçadaki eser için ayrı izleme kaydı oluşturuldu; yeni deney sonucu değil.
Etki ölçüsü: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sınırlılık: Kayıt kapsamını kaynak desteğiyle karıştırmamak gerekir.
Tekrar durumu: Yeni tekrar denetimi yapılmadı.
Bu turun kontrol kapsamı: Kaynak anahtarının kapsanması; sav doğruluğu onayı değil.
Etkilediği hipotez
Kavramlar: —
Kaynak: 197

Dehaene, Stanislas, Felipe Pegado, Lucia W — dehaene-okuma bilimsel kaynak kataloğu Yayın türü kaynakça kaydında; yeni bir hakemlik denetimi yapılmadı.

Tarihler: Kaynakça künyesinde verilen tarihler; birden fazla eser varsa tek deney tarihi değildir.
Yöntem: Bu kayıt kaynak envanterini tamamlar. Yöntem, örneklem ve sonuçların tam denetimi bu yeni kayıtla yapılmış sayılmaz.
Örneklem: Bu tur ayrıca doğrulanmadı; sayı uydurulmadı.
Ölçüm: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sonuç: Kaynakçadaki eser için ayrı izleme kaydı oluşturuldu; yeni deney sonucu değil.
Etki ölçüsü: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sınırlılık: Kayıt kapsamını kaynak desteğiyle karıştırmamak gerekir.
Tekrar durumu: Yeni tekrar denetimi yapılmadı.
Bu turun kontrol kapsamı: Kaynak anahtarının kapsanması; sav doğruluğu onayı değil.
Etkilediği hipotez
Kavramlar: —
Kaynak: 28

Tseng, Julie ve Jordan Poppenk — tseng20 bilimsel kaynak kataloğu Yayın türü kaynakça kaydında; yeni bir hakemlik denetimi yapılmadı.

Tarihler: Kaynakça künyesinde verilen tarihler; birden fazla eser varsa tek deney tarihi değildir.
Yöntem: Bu kayıt kaynak envanterini tamamlar. Yöntem, örneklem ve sonuçların tam denetimi bu yeni kayıtla yapılmış sayılmaz.
Örneklem: Bu tur ayrıca doğrulanmadı; sayı uydurulmadı.
Ölçüm: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sonuç: Kaynakçadaki eser için ayrı izleme kaydı oluşturuldu; yeni deney sonucu değil.
Etki ölçüsü: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sınırlılık: Kayıt kapsamını kaynak desteğiyle karıştırmamak gerekir.
Tekrar durumu: Yeni tekrar denetimi yapılmadı.
Bu turun kontrol kapsamı: Kaynak anahtarının kapsanması; sav doğruluğu onayı değil.
Etkilediği hipotez
Kavramlar: —
Kaynak: 10

Poldrack, Russell A — poldrack06 yöntem tartışması Hakemli dergide görüş yazısı

Tarihler: Kaynakça künyesinde verilen tarihler; birden fazla eser varsa tek deney tarihi değildir.
Yöntem: Ters çıkarımın mantıksal ve olasılıksal değerlendirilmesi; BrainMap üzerinde seçilmiş dil etkinliği örneği.
Örneklem: Veritabanı 749 yayın ve 3.222 deney karşılaştırması içerir; bunlar yeni katılımcı örneklemi değildir.
Ölçüm: Tablo 1: dil çalışması/diğer çalışma ile etkinlik var/yok sınıflaması. Hücreler 166, 199, 703 ve 2.154.
Sonuç: Bir bölgenin etkinliği tek başına bilişsel işlevi belirlemez. Ters çıkarımın bilgi değeri bölgenin seçiciliğine ve göreve ilişkin önsel olasılığa bağlıdır.
Etki ölçüsü: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sınırlılık: Deneylerin örneklenmesi ve veritabanı kapsamı sınırlıdır; bütün ters çıkarımların yararsız olduğu sonucu çıkmaz.
Tekrar durumu: Yeni tekrar denetimi yapılmadı.
Bu turun kontrol kapsamı: Özgün makalenin ters çıkarım, Bayes açıklaması ve Tablo 1 bölümleri üniversite kopyasından 10 Ekim 2026 tarihinde okundu; kaynakça/deneylerin tümünü yeniden üretme değil.
Etkilediği hipotez
Kavramlar: —
Kaynak: 17

Damasio, Antonio R — damasio96 kuram ve vaka bulguları Yayın türü kaynakça kaydında; yeni bir hakemlik denetimi yapılmadı.

Tarihler: Kaynakça künyesinde verilen tarihler; birden fazla eser varsa tek deney tarihi değildir.
Yöntem: Somatik işaret hipotezinin, ön beyin hasarı ve karar görevlerine ilişkin önceki gözlemlerle açıklanması.
Örneklem: Birden fazla vaka ve önceki çalışma tartışılıyor; tek bir yeni örneklem sayısı verilmedi.
Ölçüm: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sonuç: Bedensel sinyallerin karar seçeneklerini değerlendirmeye katkısı öneriliyor; bazı ön beyin hasarlarında standart zihinsel ölçümlerin korunmasıyla karar güçlükleri birlikte ele alınıyor.
Etki ölçüsü: Bu tur ayrıca doğrulanmadı.
Sınırlılık: Kayıt kapsamını kaynak desteğiyle karıştırmamak gerekir.
Tekrar durumu: Yeni tekrar denetimi yapılmadı.
Bu turun kontrol kapsamı: 1996 makalesinin hipotez, hasta gözlemleri ve karar görevi açıklamaları üniversite kopyasında okundu; bütün alt deneylerin bağımsız denetimi değil.
Etkilediği hipotez
Kavramlar: —
Kaynak: 97

Vaccaro kaydında karşılaştırma tabanı, Kestin'de kullanılan analiz, Wang'da ölçülen yenileme davranışı görünür olmalı. Yüzde, yüzde puan ve standartlaştırılmış etki aynı sayı türü değil. Bir tekrar kaydı yoksa bunu da yalnız bu çalışmanın envanteri için söyleyebiliriz; dünyanın hiçbir yerinde tekrar yapılmadığını bildiğimiz anlamına gelmez.

Deney önerisinin sonucu henüz yok

On tasarım, nasıl araştırabileceğimize ilişkin öneriler. Katılımcı, koşul ve ölçüm alanlarının dolu olması deneyi yapılmış hâle getirmiyor. Örneklem hesabı, materyal ön çalışması ve ön kayıt ayrı işler olarak açık duruyor. Önceki bölümde her tasarımın hangi soruyu araştırabileceğini ve hangi sonucun öneriyi daraltacağını yeniden yazdık.

öneri Yardımla elde edilen başarı, sonraki araçsız öğrenmeye hangi koşulda taşınır?

Durum

Araştırma önerisi; uygulanmadı ve ön kayda alınmadı. Örneklem hesabı, materyal ön çalışması ve tam analiz protokolü henüz yapılmadı.

Hedef hipotez ve ilişki kapsamı

h5 Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
h8 Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.

Katılımcı ve örneklem yaklaşımı

Tek eğitim düzeyinde öğrenciler; başlangıç bilgisi ölçülür, sınıf içinde koşullar rastgele atanır. Ortaöğretim ve lisans tek örneklem gibi birleştirilmez.

Koşullar

Doğrudan cevap veren yardım, ipucu veren yardım, önce kendi çözümünü gerektiren yardım ve araçsız çalışma karşılaştırılır.

Kontrol veya karşılaştırma

Konu, toplam çalışma süresi, öğretmen desteği ve sınav koşulları eşlenir. Araçsız kontrol de aynı temel materyali alır.

Bağımsız değişken

Rastgele atanan yardım biçimi ve ölçüm zamanı değişir; model sürümü sabit tutulur.

Bağımlı değişken

Birincil sonuç bir hafta sonraki yeni araçsız görev başarısıdır. Bir ay sonraki aktarım, süre ve güven ikincil sonuçlardır.

Ölçüm

Alıştırma başarısıyla gecikmeli yeni görev ayrı kaydedilir. Değerlendirici koşulu bilmeden aynı puanlama anahtarını kullanır.

Karıştırıcı etkenler

Önceki bilgi, motivasyon, sınıf etkisi, evde yardım kullanımı ve koşullar arası paylaşım izlenir.

Analiz yaklaşımı

Sınıf ve kişi tekrarlarını dikkate alan modelle önceden seçilmiş karşılaştırmalar yapılır; atama grupları ve kayıp katılımcılar raporlanır.

Öngörü

İpucu ve kendi çözümünü kurma, doğrudan yanıta göre araçsız aktarımı daha iyi koruyabilir. Bu bir öngörüdür.

Öneriyi zayıflatacak sonuç

Dar belirsizlik aralığı hedeflenen yararı dışlarsa ilgili yardım beklentisi zayıflar. Yardımın eşit yararlı olması da ayrımı daraltır; belirsiz sonuç kapanış değildir.

Örneklem gerekçesi

En küçük önemsenen araçsız başarı farkı tanımlanır; sınıf kümeleri ve kayıp payıyla tasarıma özgü örneklem planlanır. Kestin/Bastani büyüklüğü doğrudan kopyalanmaz.

Dayandığı kaynaklar

56 84 38

Köken

Codex deney 1; Claude deney 3

öneri Bağımsız kontrol yanlış öneriyi reddederken doğru öneriyi kullanmayı korur mu?

Durum

Araştırma önerisi; uygulanmadı ve ön kayda alınmadı. Örneklem hesabı, materyal ön çalışması ve tam analiz protokolü henüz yapılmadı.

Hedef hipotez ve ilişki kapsamı

h5 Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
h8 Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.

Katılımcı ve örneklem yaklaşımı

Yetişkinlerde konu bilgisi ve ön güven ölçülür; kişiler rastgele çalışma koşuluna atanır.

Koşullar

Önerisiz çalışma, yalnız öneri, öneriyle kaynak bağlantısı ve öneriyle bağımsız karşılaştırma koşulları kullanılır.

Kontrol veya karşılaştırma

Her koşulda doğru ve yanlış öneri örnekleri önceden dengelenir; belge içeriği ve süre farkı ayrıca kaydedilir.

Bağımsız değişken

Doğrulama düzeni ile önerinin doğruluğu ayrı etkenlerdir.

Bağımlı değişken

Birincil sonuç yanlış kabul ile doğru ret dengesidir. Sonraki araçsız yargı ve bir haftalık etki ikincil ölçülür.

Ölçüm

Kabul/ret, gerçek doğruluk, kontrol süresi ve güven kaydedilir; sırf her şeyi reddetmek başarı yapılmaz.

Karıştırıcı etkenler

Alan bilgisi, öneri zorluğu, kaynak okunabilirliği, yorgunluk ve sisteme güven izlenir.

Analiz yaklaşımı

Kişi ve görev tekrarlarını içeren modelde koşul ile öneri doğruluğunun etkileşimi incelenir; birincil karşılaştırma önceden seçilir.

Öngörü

Bağımsız kontrol yanlış kabulü azaltırken doğru öneriyi kullanmayı büyük ölçüde koruyabilir.

Öneriyi zayıflatacak sonuç

Hedeflenen iyileşmenin dışlanması veya doğru öneriyi reddetme maliyetinin yararı silmesi beklentiyi zayıflatır. Kaynak bağlantısının aynı yararı vermesi bağımsız aramanın ek değerini daraltır.

Örneklem gerekçesi

Karar dengesi için en küçük önemsenen fark ve kabul edilebilir doğru ret maliyeti belirlenir; kişi/görev tekrarlarıyla örneklem planlanır.

Dayandığı kaynaklar

87 16

Köken

Codex deney 2; Claude deney 6

öneri Sözel yükün etkisi, eşlenmiş dil dışı yükten hangi görevlerde ayrılır?

Durum

Araştırma önerisi; uygulanmadı ve ön kayda alınmadı. Örneklem hesabı, materyal ön çalışması ve tam analiz protokolü henüz yapılmadı.

Hedef hipotez ve ilişki kapsamı

h1 Görevlerde dilsel katkının sınanması; düşüncenin özünün süreç veya nesne olması hakkında doğrudan deney değil.
h3 Görevlerde dilsel katkının sınanması; düşüncenin özünün süreç veya nesne olması hakkında doğrudan deney değil.

Katılımcı ve örneklem yaklaşımı

İlk çalışma sağlıklı yetişkinlerle kişi içi tasarlanır. Afazi çalışması ayrı eşleştirilmiş gözlemsel dosyadır; iki grubun sonucu tek deney gibi sunulmaz.

Koşullar

Sözel yük, eşlenmiş sözel olmayan yük ve yüksüz koşulda mekânsal, matematiksel ve toplumsal görevler verilir; sıra dengelenir.

Kontrol veya karşılaştırma

Sözel olmayan ek görev, genel dikkat ve bellek yükünü ayırmaya yardım eder. Ön çalışma görevlerin zorluğunu ve yükün etkili olduğunu sınar.

Bağımsız değişken

Yük türü ve görev türü değişir; afazi durumu rastgele atanmış değişken değildir.

Bağımlı değişken

Birincil sonuç önceden seçilmiş görevde yük türleri arasındaki doğruluk farkıdır. Tepki süresi ikincil ölçüdür.

Ölçüm

Doğruluk ve süre birlikte raporlanır; hız uğruna doğruluktan vazgeçme kontrol edilir. Dil ağı ölçümü ayrı gerekçelendirilirse eklenir.

Karıştırıcı etkenler

Genel zorluk, bellek yükü, dil becerisi, dikkat, uygulama sırası ve afazide ek bozukluklar dikkate alınır.

Analiz yaklaşımı

Kişi ve görev tekrarlarıyla yük–görev etkileşimi sınanır; afazi verisi ayrı vaka/grup yöntemiyle değerlendirilir.

Öngörü

Bazı görevlerde sözel yükün genel yükten farklı etkisi bulunabilir; her matematik veya toplumsal görevin dil dışı olduğu varsayılmaz.

Öneriyi zayıflatacak sonuç

Yükün etkili olduğu gösterildikten sonra önceden önemsenen farkın dışlanması dilsel özgüllük savını daraltır. Bu, h1'in ontolojik kısmını çürütmez.

Örneklem gerekçesi

Kişi içi etkileşim ve görev güvenilirliği üzerinden örneklem planlanır; afazi için ayrıca erişilebilir örneklem ve duyarlılık gerekçesi yazılır.

Dayandığı kaynaklar

Köken

Codex deney 3; Claude deney 1

öneri Araç erişimiyle öğrenilmiş içerik ve kullanım alışkanlığının katkılarını ayırabilir miyiz?

Durum

Araştırma önerisi; uygulanmadı ve ön kayda alınmadı. Örneklem hesabı, materyal ön çalışması ve tam analiz protokolü henüz yapılmadı.

Hedef hipotez ve ilişki kapsamı

h4 Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
h7 Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.

Katılımcı ve örneklem yaklaşımı

Yetişkinlere standart bir kayıt aracı öğretilir; başlangıç belleği ve önceki alışkanlık ölçülür. Düzenli kullanıcı karşılaştırması ayrı gözlemsel ek olarak tutulur.

Koşullar

Farklı içeriklerle düzenli araç kullanımı, seyrek kullanım ve iç belleğe çalışma dönemleri planlanır; dönem sırası dengelenir.

Kontrol veya karşılaştırma

İçerik miktarı ve çalışma süresi eşlenir. Araç erişiminin açık/kapalı olduğu değerlendirmeler rastgele sırayla yapılır.

Bağımsız değişken

Atanan kullanım düzeni ve erişim değişir; var olan kişisel bütünleşme nedensel müdahale sayılmaz.

Bağımlı değişken

Birincil sonuç erişim kapanınca yeni görev başarısının değişimidir. Arama maliyeti ve öznel kayıp ikincil ölçülür.

Ölçüm

Araç açıkken ve kapalıyken başarı, arama süresi ve içerik hatırlama kaydedilir.

Karıştırıcı etkenler

Ön bilgi, tekrar sayısı, araç becerisi, kullanım sıklığı ve dönemler arası taşıma etkisi izlenir.

Analiz yaklaşımı

Kişi içi dönem modeli kullanılır; eşlenmiş içerik ve taşıma etkisi incelenir. Gözlemsel ek ayrı raporlanır.

Öngörü

Öğrenilen iş bölümü, erişim kesilmesinin hangi görevde maliyet yarattığını değiştirebilir.

Öneriyi zayıflatacak sonuç

Erişim maliyetinin yalnız içerik öğrenimiyle açıklanması ek bütünleşme yorumunu zayıflatır. Her sonuç zihin parçası tartışmasını tek başına çözmez.

Örneklem gerekçesi

Kullanım–erişim etkileşimi ve izlem kaybı için örneklem gerekçelendirilir; önceki bellek etkileri aynı tasarımın etkisi sayılmaz.

Dayandığı kaynaklar

4 95 30 34

Köken

Codex deney 4; Claude deney 2

öneri Güven geri bildirimi doğru ve yanlış yanıtları ayırt etmeyi iyileştirir mi?

Durum

Araştırma önerisi; uygulanmadı ve ön kayda alınmadı. Örneklem hesabı, materyal ön çalışması ve tam analiz protokolü henüz yapılmadı.

Hedef hipotez ve ilişki kapsamı

h2 Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
h8 Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.

Katılımcı ve örneklem yaklaşımı

Lisans öğrencileri ön görevden sonra geri bildirim koşullarına rastgele atanır.

Koşullar

Sonuç geri bildirimi, aynı sonuç bilgisine ek gerekçe/güven geri bildirimi ve geri bildirimsiz koşul karşılaştırılır.

Kontrol veya karşılaştırma

Sonuç bilgisi ve toplam çalışma süresi eşlenir; aynı yeni görev ve kör puanlama kullanılır.

Bağımsız değişken

Ek güven geri bildirimi değişir; içerik bilgisi artışı denetim etkisinden ayrılmaya çalışılır.

Bağımlı değişken

Birincil ölçü verilen güven olasılıklarıyla doğruluğun uyumudur. Doğru/yanlışı ayırt etme ve yeni görev başarısı ayrıca incelenir.

Ölçüm

Her yanıt için doğru olma olasılığı alınır. Olasılıkla gerçek sonuç arasındaki karesel hata ve kalibrasyon örüntüsü raporlanır; tek ortalama yeterli sayılmaz.

Karıştırıcı etkenler

Başlangıç aşırı güveni, görev zorluğu, önceki bilgi ve olasılık ölçeğini kullanma becerisi izlenir.

Analiz yaklaşımı

Başlangıç ölçümü dikkate alınarak koşullar karşılaştırılır; doğruluk ve güven değişimleri birlikte gösterilir.

Öngörü

Gereğinden fazla güvenin azalması, doğruluk sabitken de kalibrasyonu iyileştirebilir; doğru ve yanlış yanıtlardaki seçicilik önemlidir.

Öneriyi zayıflatacak sonuç

Genel çekingenlik yanlış–doğru ayrımını bozarsa veya hedeflenen kalibrasyon farkı dışlanırsa önerilen eğitimin yararı zayıflar.

Örneklem gerekçesi

Hedef kalibrasyon farkı, kişi başına görev sayısı ve görev güvenilirliği birlikte planlanır; Teng'deki farklı görev büyüklüğü doğrudan taşınmaz.

Dayandığı kaynaklar

16 85

Köken

Codex deney 5

öneri Aynı pasajın seçilmiş iki Türkçe çevirisi kavramsal ilişki kurmayı değiştirir mi?

Durum

Araştırma önerisi; uygulanmadı ve ön kayda alınmadı. Örneklem hesabı, materyal ön çalışması ve tam analiz protokolü henüz yapılmadı.

Hedef hipotez ve ilişki kapsamı

h3 Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
h4 Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.

Katılımcı ve örneklem yaklaşımı

Türkçe okuyabilen yetişkinler dil bilgisi, önceki okuma ve aşinalık bakımından kaydedilir. Özgün dili bilenler ayrı betimleyici ek gruptur.

Koşullar

İzin verilen iki Türkçe çeviri, eşdeğer içerik kapsamıyla farklı kişilere rastgele sunulur. Kişi içi ek yapılırsa sıra ve farklı pasajlar dengelenir.

Kontrol veya karşılaştırma

Seçilen Diyanet meali ile Kur'an Yolu meali aynı ayet aralığını kapsar. Özgün dil grubu rastgele kontrol grubu değildir.

Bağımsız değişken

Çeviri sunumu değişir; birden fazla sözcük farkı varsa sonuç tek sözcüğe atfedilmez.

Bağımlı değişken

Birincil sonuç önceden belirlenmiş kalp–bilme ilişkisinin katılımcı açıklamasındaki yeridir. Ağ çizimi ve hatırlama ikincildir.

Ölçüm

Koşulu bilmeyen değerlendiriciler aynı yönergeyle açıklamayı kodlar; ağ çizme becerisi için kısa alıştırma verilir.

Karıştırıcı etkenler

Çeviri uzunluğu, üslup, inanç, önceki tanışıklık, okuma süresi ve grafik kullanma becerisi izlenir.

Analiz yaklaşımı

Kişi ve pasaj farklılıklarıyla koşul farkı incelenir; ağ ölçüleri önceden seçilir, ikincil aramalar keşif olarak raporlanır.

Öngörü

Çeviri tercihi bazı ilişkileri daha görünür kılabilir; bu her pasajda zorunlu etki değildir.

Öneriyi zayıflatacak sonuç

Yeterli duyarlılıkla hedef farkın dışlanması seçilmiş pasaj beklentisini daraltır. Bir çevirinin teolojik doğruluğu bu sonuçtan belirlenmez.

Örneklem gerekçesi

Ön çalışma kodlayıcı uyumunu ve pasaj farklarını belirler; en küçük önemsenen etkiyle örneklem planlanır. Aktarım alanları önce kaynakta doğrulanır.

Dayandığı kaynaklar

82 80 209 210

Köken

Codex deney 6

öneri Yapay yardım soru kurmayı ve hazır soruya yanıt vermeyi aynı ölçüde geliştirir mi?

Durum

Araştırma önerisi; uygulanmadı ve ön kayda alınmadı. Örneklem hesabı, materyal ön çalışması ve tam analiz protokolü henüz yapılmadı.

Hedef hipotez ve ilişki kapsamı

h5 Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
h8 Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.

Katılımcı ve örneklem yaklaşımı

Aynı alan bilgisi düzeyindeki lisansüstü öğrenciler veya araştırma çalışanları; tek hedef grup seçilir.

Koşullar

Soru kurma veya hazır soruyu çözme görevleri, yapay yardım açık/kapalı koşullarıyla çaprazlanır.

Kontrol veya karşılaştırma

Tüm gruplar aynı başlangıç dosyasını ve eşlenmiş süreyi alır; soru ve yanıt için farklı puanlama anahtarları açıklanır.

Bağımsız değişken

Görev türü ve yardımcı erişimi ayrı etkenlerdir; görevlerin aynı güçlükte olduğu varsayılmaz.

Bağımlı değişken

Birincil sonuç yardım etkisinin görev türüne göre değişmesidir. Sorunun yanıtlanabilirliği ve gerekçe kalitesi ayrı ölçülür.

Ölçüm

Kör değerlendiriciler soru ve yanıtı ayrı ölçeklerle puanlar; özgünlük tek başına iyi soru sayılmaz.

Karıştırıcı etkenler

Alan bilgisi, hazır sorunun kalitesi, süre, görev aşinalığı ve yardım deneyimi izlenir.

Analiz yaklaşımı

Görevler arası ham puanlar doğrudan karşılaştırılmaz; ölçek güvenilirliği ve önceden seçilmiş etkileşim yöntemiyle yardım etkisi incelenir.

Öngörü

Yardımın yanıt üretimine ve soru kurmaya katkısı farklı olabilir.

Öneriyi zayıflatacak sonuç

Her iki işe aynı ölçüde katkı bulunması beklenen farkı daraltır; h5'in hangi işi tarif ettiği yeniden yazılır. Belirsiz sonuç fark yok demek değildir.

Örneklem gerekçesi

Değerlendirici uyumu, görev çeşitliliği ve etkileşim için gerekli duyarlılık planlanır.

Dayandığı kaynaklar

120 8

Köken

Codex deney 7

öneri Dokuz aşamalı model daha basit modele göre yeni görev hatalarını daha iyi öngörüyor mu?

Durum

Araştırma önerisi; uygulanmadı ve ön kayda alınmadı. Örneklem hesabı, materyal ön çalışması ve tam analiz protokolü henüz yapılmadı.

Hedef hipotez ve ilişki kapsamı

h1 Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
h3 Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.
h6 Yalnız döngü modelinin öngörü yararına ilişkin bağ; performans–anlama–yaşantı ayrımının doğrudan deneyi değil.
h7 Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.

Katılımcı ve örneklem yaklaşımı

Yetişkinlerin görev kayıtları alınır; geliştirme ve değerlendirme verileri kişi bazında ayrılır.

Koşullar

Dokuz aşama ile daha basit model aynı gözlemlerde geliştirilir; hiç kullanılmamış görevlerde karşılaştırılır.

Kontrol veya karşılaştırma

İki modelin bilgi erişimi ve eğitim süresi eşlenir. Çok değişkenli modelin daha esnek olması ayrıca dikkate alınır.

Bağımsız değişken

Karşılaştırılan açıklama/öngörü modeli değişir; model öğretmenin davranış etkisi ayrı deneydir.

Bağımlı değişken

Birincil sonuç yeni kişide/görevde hata yerini veya başarısızlığı öngörme doğruluğudur; ölçüt baştan seçilir.

Ölçüm

Davranış ve günlük notları önceden belirlenmiş kuralla kodlanır; kodlayıcılar sonuca ve model beklentisine kör tutulur.

Karıştırıcı etkenler

Kodlayıcı yanlılığı, sonuç bilgisi sızıntısı, içgörü farkı, görev örtüşmesi ve model esnekliği izlenir.

Analiz yaklaşımı

Kişi/grup bazlı ayrı doğrulama verisinde öngörü karşılaştırılır; geliştirme verisindeki uyum doğrulama sayılmaz.

Öngörü

Dokuz aşama yeni veride yeterli ek öngörü sağlayabilir; güzel sınıflandırma tek başına yeterli değildir.

Öneriyi zayıflatacak sonuç

Basit model eşdeğer veya daha iyi öngörürse karmaşık modelin ek değeri zayıflar. Öngörü başarısı yine nedensel mekanizma kanıtı değildir.

Örneklem gerekçesi

Öngörü farkı ve belirsizliği için kişi/görev sayısı planlanır; aynı kişiden çok kayıt bağımsız örneklem sayılmaz.

Dayandığı kaynaklar

26 6

Köken

Codex deney 8

öneri Salt bekleme ile cevabı kendi kurma hangi koşullarda farklı öğrenme sonucu verir?

Durum

Araştırma önerisi; uygulanmadı ve ön kayda alınmadı. Örneklem hesabı, materyal ön çalışması ve tam analiz protokolü henüz yapılmadı.

Hedef hipotez ve ilişki kapsamı

h8 Belirli görev/ölçüm için dolaylı bağlantı; genel veya ontolojik savın tamamını sınamaz.

Katılımcı ve örneklem yaklaşımı

Çevrimiçi öğrenme kullanıcıları başlangıç bilgisi ölçüldükten sonra koşullara rastgele atanır.

Koşullar

Cevap öncesi kendi tahminini/gerekçesini kurma istemi ile bekleme süresi ayrı etkenler olarak çaprazlanır.

Kontrol veya karşılaştırma

İstemsiz ve beklemesiz koşul bulunur; aynı materyal, toplam çalışma bütçesi ve geri bildirim korunur. Süre düzeyleri ön çalışmayla belirlenir.

Bağımsız değişken

Etkin cevap kurma ve salt gecikme ayrı değiştirilir; ikisine tek sürtünme puanı verilmez.

Bağımlı değişken

Birincil sonuç bir hafta sonraki araçsız aktarım başarısıdır. Süre, memnuniyet ve bırakma ikincil fakat karar için önemli ölçülerdir.

Ölçüm

Gecikmeli sınavla kullanım kayıtları birlikte alınır; bırakanların eksik sonuçları ayrıca raporlanır.

Karıştırıcı etkenler

Ön bilgi, güdülenme, görev zorluğu, bekleme nedeni ve platform deneyimi izlenir.

Analiz yaklaşımı

İki etkenin ana ve ortak etkileri önceden seçilir. Ters U biçimi varsayılmaz; yeterli düzey varsa eğri biçimi ayrıca araştırılır.

Öngörü

Kendi yanıtını kurma bazı koşullarda yararlı olabilir; beklemek aynı katkıyı vermeyebilir.

Öneriyi zayıflatacak sonuç

Yararlı öğrenme farkının dışlanması veya maliyetlerin yararı silmesi öneriyi daraltır. Tek yönlü etki de raporlanır; orta düzey mutlaka en iyi sayılmaz.

Örneklem gerekçesi

Etkin istem–gecikme etkileşimi, izlem kaybı ve en küçük önemsenen aktarım farkıyla örneklem planlanır.

Dayandığı kaynaklar

38 35

Köken

Claude deney 4

öneri Kalp ve akıl çerçevelemesi seçilmiş karar görevlerinde farklı etki gösterir mi?

Durum

Araştırma önerisi; uygulanmadı ve ön kayda alınmadı. Örneklem hesabı, materyal ön çalışması ve tam analiz protokolü henüz yapılmadı.

Hedef hipotez ve ilişki kapsamı

h2 Dilsel çerçeveleme bağlantısı; aklın özü, katman ontolojisi veya nöroanatomi sınaması değil.
h3 Dilsel çerçeveleme bağlantısı; aklın özü, katman ontolojisi veya nöroanatomi sınaması değil.

Katılımcı ve örneklem yaklaşımı

Her dil grubunda yeterli dil becerisine sahip yetişkinler; kültür doğrudan rastgele atanan etken değildir.

Koşullar

Kalple karar, akılla karar ve nötr yönergeler dil grubu içinde rastgele atanır; içeriğin eşdeğerliği ön çalışmada incelenir.

Kontrol veya karşılaştırma

Nötr yönerge bulunur; kelime çağrışımı, uzunluk ve olumsuz/olumlu ton eşlenir. Kutsal alıntı deney materyali olarak eklenmez.

Bağımsız değişken

Rastgele atanan çerçeve değişir; kültür/dil grubu betimleyici karşılaştırmadır.

Bağımlı değişken

Birincil sonuç önceden seçilmiş risk görevindeki karar örüntüsüdür. Ahlaki yargı tutarlılığı ayrı keşif veya ayrı çalışma olarak tutulur.

Ölçüm

Aynı seçeneklerde karar ve süre kaydedilir; tutarlılık bir ahlaki görüşün doğru olması diye tanımlanmaz.

Karıştırıcı etkenler

Dil yeterliği, çerçeve aşinalığı, önceki tutum, görev anlamı ve beklenti etkisi izlenir.

Analiz yaklaşımı

Dil grubu içinde çerçeve farkı incelenir; gruplar arası karşılaştırmadan önce ölçüm eşdeğerliği değerlendirilir.

Öngörü

Çerçeve seçilmiş görevlerde karar örüntüsünü değiştirebilir; tüm kültürlerde aynı yön beklenmez.

Öneriyi zayıflatacak sonuç

Yönergenin anlaşıldığı gösterildikten sonra hedef farkın dışlanması ilgili beklentiyi daraltır. Bu etki aklın özünü veya kalbin anatomik rolünü belirlemez.

Örneklem gerekçesi

Çerçeve farkı ve dil grubu etkileşimi için duyarlılık gerekçelendirilir; küçük kültür alt grupları güçlü genelleme için kullanılmaz.

Dayandığı kaynaklar

14 75 77

Köken

Claude deney 5

Bir hipotezle deney arasında ok bulunması da deneyin hipotezin tamamını sınadığı anlamına gelmiyor. Çeviri tercihi üzerine çalışma, düşünmenin katmanlarının ontolojik olarak ayrı olup olmadığını doğrudan belirlemez. Dokuz aşamalı modelin yeni görevde işe yaraması, bütün düşünmenin o sırayla gerçekleştiğini göstermez. Bağlantının kapsamı bu yüzden kaydın bir parçası.

Güncelleme tarihi neyi söylüyor?

Performans, öğrenme, eleştirel düşünme, önyargı, eyleyicilik ve bilinç için altı başlık tutuyoruz. Burada yalnız yeni yayın adını eklemekle iş bitmiyor. Önceki savın değişip değişmediğini, yeni ölçümün aynı soruya bakıp bakmadığını ve kaydın hangi sürümüne eriştiğimizi de yazmalıyız.

Başlık	Bilinen	Çalışma ve tarih	Tartışma veya boşluk	Yazı düzenleme ve kaynak okuma	Sonraki gözden geçirme önerisi
Performans	Performansı karşılaştırırken insanın yalnız çalışmasını ve en iyi tek bileşeni ayrı tabanlar olarak kullanıyoruz. Yazılım görevindeki başarı, genel yaşam eyleyiciliği değildir.	Vaccaro 2024; görev ufku ve Mayıs 2026 kurum raporu; Wang 22 Mayıs 2026 arşiv ön baskısı. Kaynaklara ilişkin son sınırlı okuma kapsamı önceki Yapay zekâ paketinde. 120 83 205 213 Kayıt: ev-vaccaro, ev-metr, ev-wang26	Yeni görevler, maliyet, yeniden deneme ve bağımsız değerlendirme. Görev ufku sürümleri ve karşılaştırma tabanı karışmamalı.	Yazı düzenleme: 10 Ekim 2026. Kaynak okuma: kayıt bazında önceki turların sınırlı okuması; bu turda yeniden okunmadı. 120 Kısmi: karşılaştırma tanımları, genel sonuç ve görev alt grupları okundu. 83 Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. 205 Özet ve arşiv sürümü okundu; yüzde 12,55 göreli yenileme artışı. 213 Raporun özet tablosu, görev ufku tanımı ve geçersiz başarı açıklaması okundu. Önceki bildirim: Görünür tabloda 23 Eylül 2026 olarak bildirilmişti; genel kaynak denetimi olarak yenilenmedi.	23 Mart 2027; takvim önerisi, kurulmuş otomasyon değil. Zamanlanmış izleme kurulmuş değil.
Öğrenme	Yardımlı alıştırmayla araçsız sonraki görev farklı ölçüler. Öğreticinin tasarımı, salt model erişiminden ayrı düşünülmeli.	Bastani 2025; Kestin 3 Haziran 2025; Zhao Mayıs 2026. Kestin iki analiz kestirimiyle, Zhao birleşik öğretici ve bilgi grafiğiyle kaydediliyor. 56 84 206 Kayıt: ev-bastani, ev-kestin, ev-zhao26	Bir ay ve sonrası araçsız aktarım, farklı eğitim ortamları, eşlenmiş süre ve kayıp katılımcılar.	Yazı düzenleme: 10 Ekim 2026. Kaynak okuma: kayıt bazında önceki turların sınırlı okuması; bu turda yeniden okunmadı. 56 Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. 84 Kısmi: özgün PDF'de örneklem ve sonuç kestirimlerinin ilgili kısmı okundu; 0,63 ile 0,73–1,3 farklı analizlerdir. 206 Bibliyografik/özet arama görünümü okundu; doğrudan PubMed sayfası gövde vermedi. Önceki bildirim: Görünür tabloda 23 Eylül 2026 olarak bildirilmişti; genel kaynak denetimi olarak yenilenmedi.	23 Mart 2027; takvim önerisi, kurulmuş otomasyon değil. Zamanlanmış izleme kurulmuş değil.
Eleştirel düşünme	Bildirilen çabayla ölçülen gerekçe kalitesi aynı şey değil. Gözetimli panel, anket ve görev karşılaştırması farklı sorulara cevap veriyor.	Lee 2025; Xin 2026; Jain 30 Haziran 2026; Zhu 16 Temmuz 2026. Jain için rastgele atama ve sonuç pasajı, Xin için tam yöntem açık. 9 86 207 208 Kayıt: ev-lee, ev-xin, ev-jain26, ev-zhu26	Doğrudan gerekçe değerlendirmesi, yeni görev, uzun dönem izlem; iş tanımıyla araç etkisinin ayrılması.	Yazı düzenleme: 10 Ekim 2026. Kaynak okuma: kayıt bazında önceki turların sınırlı okuması; bu turda yeniden okunmadı. 9 Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. 86 Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. 207 Bibliyografik arama görünümü; sonuç pasajı okunamadı. 208 Üç dalgalı yöntem, örneklem akışı ve seçilmiş sınırlamalar okundu. Önceki bildirim: Görünür tabloda 23 Eylül 2026 olarak bildirilmişti; genel kaynak denetimi olarak yenilenmedi.	23 Mart 2027; takvim önerisi, kurulmuş otomasyon değil. Zamanlanmış izleme kurulmuş değil.
Önyargı	Yanlı öneriye maruz kalmakla kaynağı insan veya makine sanmak farklı müdahaleler. Yanıltıcı açıklamanın etkisi doğru açıklamanın yararına simetrik olmayabilir.	Glickman ve Sharot; Teng; Mehta 28 Nisan 2026 arşiv ön baskısı; Ballot 17 Ağustos 2026. Ballot iki konuşma kolunda da model kullanıyor. 87 16 218 212 Kayıt: ev-glickman, ev-teng, ev-mehta26, ev-ballot26	Görev ve kültür farkları, kalıcılık, kaynak etiketi seçilimi, doğru öneriyi reddetme maliyeti.	Yazı düzenleme: 10 Ekim 2026. Kaynak okuma: kayıt bazında önceki turların sınırlı okuması; bu turda yeniden okunmadı. 87 Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. 16 Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. 218 Arşiv özeti ve sürüm kaydı okundu. 212 Özet, ilgili sonuçlar ve aldatmaya bağlı seçilim açıklaması okundu. Önceki bildirim: Görünür tabloda 23 Eylül 2026 olarak bildirilmişti; genel kaynak denetimi olarak yenilenmedi.	23 Mart 2027; takvim önerisi, kurulmuş otomasyon değil. Zamanlanmış izleme kurulmuş değil.
Eyleyicilik	Bir işi adımlarla bitirmek, kendi amaçlarını taşımak ve sorumluluk üstlenmek ayrı sorular. Kurum raporunun ufku belirli yazılım sınamasına aittir.	Görev ufku kaydı; Clark–Chalmers kavramsal karşılaştırması; 19 Mayıs 2026 kurum raporu. Değerlendirilen Şubat–Mart dönemi yayın tarihinden ayrı. 83 4 213 Kayıt: ev-metr, ev-metr26	Hata birikimi, gözetim, geri alınabilirlik ve gerçek görev dağılımları; kullanıcı ile kurum rollerinin açıklanması.	Yazı düzenleme: 10 Ekim 2026. Kaynak okuma: kayıt bazında önceki turların sınırlı okuması; bu turda yeniden okunmadı. 83 Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. 213 Raporun özet tablosu, görev ufku tanımı ve geçersiz başarı açıklaması okundu. Önceki bildirim: Görünür tabloda 23 Eylül 2026 olarak bildirilmişti; genel kaynak denetimi olarak yenilenmedi.	23 Mart 2027; takvim önerisi, kurulmuş otomasyon değil. Zamanlanmış izleme kurulmuş değil.
Bilinç	Başarılı davranış, iç örgütlenme ve yaşantı için hangi dayanağın yeterli sayıldığı ayrı izleniyor. Bir ölçütte ilerleme diğer soruyu otomatik kapatmıyor.	Dehaene, Lau ve Kouider 2017; Seth–Bayne 2022; ortak sınama 2025; Comsa 7 Mayıs 2026 arşiv kaydı; Salvi–Wolfson 28 Ağustos 2026 arşiv sürümü ve belirtilen konferans yayını. Hakemlik ayrıca açık. 42 62 7 214 215 Kayıt: ev-dehaene, ev-sethbayne, ev-cogitate, ev-comsa26, ev-salvi26	Ayırt edici öngörüler, bağımsız karşılaştırma, donanım izinden yaşantıya geçişin gerekçesi; düzeltme ve sürüm kayıtları.	Yazı düzenleme: 10 Ekim 2026. Kaynak okuma: kayıt bazında önceki turların sınırlı okuması; bu turda yeniden okunmadı. 42 Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. 214 Özet ve sürüm kaydı açıldı; temel araştırma yönelimi okundu. 215 Özet, iki model karşılaştırması ve konferans yayın kaydı okundu. Önceki bildirim: Görünür tabloda 23 Eylül 2026 olarak bildirilmişti; genel kaynak denetimi olarak yenilenmedi.	23 Mart 2027; takvim önerisi, kurulmuş otomasyon değil. Zamanlanmış izleme kurulmuş değil.

10 Ekim metin düzenlemesi, tüm kaynakların yeni denetimi değildir. Önceki 23 Eylül bildirimi ve 23 Mart 2027 önerisi tarihsel kayıt olarak durur. Bu paketle yeni yayın taraması yapılmadı.

Bugün metni düzenlememiz, bütün kaynakları bugün yeniden okuduğumuz anlamına gelmiyor. Eski 23 Eylül denetim notu ile önceki turlardaki sınırlı okumalar kendi kapsamlarında duruyor. Comsa için tabloda 7 Mayıs arşiv tarihini kullanıyoruz. Salvi kaydında arşiv dosyasıyla belirtilen konferans yayınını ayrı tutuyoruz. Sonraki gözden geçirme tarihi bir plan önerisi; zamanlanmış denetim kurulmuş değil.

Bir ok bize ne anlatıyor?

Graf, düğümlerle ilişkilerin birlikte gösterimidir. Buradaki düğüm bir kavram kaydı; ok da aralarında kurduğumuz bağ. Aynı kökten gelmek, çeviri karşılığı olmak, bir örnekle gerekçelendirmek ve bir görüşe itiraz etmek farklı bağlar. Okların görüntüde birbirine benzemesi bunların aynı ilişki olduğu anlamına gelmemeli.

İlişki türleri ayrı gruplarda ve haritada ayrı çizgi biçimleriyle gösterilir: çeviri karşılığı, ortak kök veya köken, benzer imge veya kullanım, başka pasajla karşılaştırma, itiraz, örnekle gerekçelendirme ve çalışma önerisi. Bir türün yanında okun görünmesi ilişkinin belgelendiği veya sınamanın yapıldığı anlamına gelmez. Eski düşük, orta ve yüksek belirsizlik notları kayıtlarda arşivlenmiştir.

açıklama önerir 3 ilişki

Öngörücü işleme — Algı: Öngörücü işleme algıyı tahmin ve hata ile modeller; tek geçerli mekanizma gösterilmemiştir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 6
Küresel nöronal çalışma alanı — Erişim bilinci: Küresel nöronal çalışma alanı erişimle ilgili bir açıklama sunar. Ortak sınama seçilmiş öngörüleri değerlendirir; bütün kuramın tek sonuçla kapandığını söylemiyoruz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 7
Bütünleşik bilgi kuramı — Fenomenal bilinç: Bütünleşik bilgi yaklaşımı yaşantıyla içsel nedensel yapıyı ilişkilendirir. Hangi sürümün hangi öngörüsünün sınandığı belirtilmeli. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 7

başka pasajla karşılaştırma 1 ilişki

Lev — Dianoia: Yasa'nın Tekrarı 6:5 ile Markos 12:30 farklı pasajlar. Terimlerin yan yana getirilmesi bir çeviri eşlemesinin kanıtı değil; özgün metin ve çeviri sürümü ayrı izlenir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 81 80

benzer ayrım 1 ilişki

Tasavvur ve tasdik — Kavram: Tasavvur-tasdik ile kavram-yargı ayrımı benzer ama eşit değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 61

benzer imge 3 ilişki

Pneuma — Ruh ve can: Solukla ruh arasındaki anlam ilişkisi farklı dillerde araştırılabilir. İmge benzerliğini ortak dil kökeni diye etiketlemiyoruz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52 14
Düşünmek — Görme: Nazar ve basîret gibi görme imgeleri düşünmeyi adlandırır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14
Nühâ — Akıl: nuhā ve ḥiǧr de alıkoyma imgesi taşır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 54

benzer kullanım 3 ilişki

Lev — Kalp (biliş merkezi): Kalp ve yürek bazı pasajlarda kavramayla birlikte anılır. Bu karşılaştırma, iki geleneğin aynı insan tasavvurunu paylaştığını veya bütün kullanımların eşanlamlı olduğunu göstermez. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 75 14
Anma — Gedanc: Heidegger'in Gedanc okumasıyla tezekkür arasında anma bakımından karşılaştırma öneriyoruz. Bu, tarihsel aktarım veya ortak köken iddiası değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 8
Duyarlık — Algı: Duyarlık algıyı değil, verilme yetisini anlatır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 49

büyütebilir 1 ilişki

Geri besleme döngüsü — Yanlılık: Glickman ve Sharot deneylerinde yanlı yapay geri besleme insan yanlılığını büyüttü. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 87

etkileyebilir 2 ilişki

Bilişsel yük devri — Öğrenme: Bastani saha deneyinde koruyucusuz araç kullanımı araçsız sınavda kayıpla ilişkiliydi. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 56
Okuryazarlık — Düşünce: Ong ve Havelock okuryazarlığın düşünme alışkanlıklarını değiştirdiğini savunur; kapsamı tartışmalıdır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 46 47

itiraz eder 4 ilişki

Çin Odası — Turing testi: Çin odası davranışta başarının anlamayı tek başına garanti etmesine itiraz eder. Bu oku Turing'in bütün tartışmasının çürütülmesi diye okumuyoruz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 18
Olasılıksal papağan — Büyük dil modeli: Bender ve arkadaşları dil modelini verisi, anlam ilişkisi ve kullanım koşullarıyla tartışır. Papağan benzetmesi savın tamamını veya bütün sistemler için tek hükmü taşımaz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 41
Zor problem — İşlevselcilik: Chalmers işlevsel açıklamanın yaşantıyı açıklamadığını savunur. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 12
Eliminatif materyalizm — Zor problem: Eliminatif ve illüzyoncu yaklaşımlar aynı görüş değildir. Zor problemin kuruluşuna yönelen belirli itirazlar, yazar ve eser üzerinden ayrılmalıdır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 19 64

kalk ve anlam kayması 1 ilişki

Syneidēsis — Bilinç: Syneidēsis ile conscientia tarihsel aktarım ve anlam değişimi sorusuna bağlanır. Vicdan, farkındalık ve modern bilinç kullanımlarını tek karşılıkta birleştirmiyoruz; ilgili tanık gerekir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52 50

kavramsal başvuru 1 ilişki

Bedenlenmiş biliş — Enaktivizm: Merleau-Ponty bazı bedenlenmiş biliş çalışmalarında bir başvuru noktasıdır. Programın tek kökeni veya tüm sonuçlarının dayanağı olarak gösterilmemeli. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 58 71

kavramsal dönüşüm 1 ilişki

Faal akıl — Etkin akıl: Fârâbî'nin faal aklı Aristoteles yorumlarından doğar ama kozmolojik bir akla dönüşür; aynı kavram değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 53

kavramsal çağrışım 1 ilişki

Akıl — Öz denetim: ʿaql kökündeki bağlama imgesi öz denetimi çağrıştırır; deneysel dayanak değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14

kısmen ayrışır 1 ilişki

Dil — Düşünce: Dil ağlarıyla bazı düşünme görevlerinin ayrışması araştırılıyor. Bu, dilin hiçbir düşünme işine katkısı olmadığı veya bütün görevlerin aynı biçimde ayrıldığı sonucu değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 1

ortak kök 5 ilişki

Basîret — Görme: baṣar ve baṣīra aynı Arapça köktendir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14
Taakkul — Akıl: Aynı ʿ-q-l kökü. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 55
Tefekkür — Fikir: Aynı f-k-r kökü. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14
Metanoia — Nous: Metanoia noein ile kurulmuştur. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52
Phroneō — Pratik bilgelik: Aynı phrēn ailesi. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52

ortak köken 3 ilişki

Nefeş — Nefis: İbranice nefeş ve Arapça nafs ortak Sami köktendir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 75 14
Ruaḥ — Rûh: İbranice ruaḥ ve Arapça rūḥ ortak Sami köktendir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 75 14
Ḥokhmah — Hikmet: İbranice ḥokhmah ve Arapça ḥikma ortak Sami köktendir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 75 14

ters ilişkili 1 ilişki

Otomasyona aşırı güven — Eleştirel düşünme: Lee ve arkadaşlarının anketinde güven arttıkça bildirilen eleştirel çaba azaldı; nedensellik gösterilmedi. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 9

yanlış eşdeğer 3 ilişki

Akıl — Zekâ: Akıl ile zekâ bazı kullanımlarda yaklaşır; hangi anlamda ayrıldıkları bağlama bağlı. Birinin her yerde yalnız hesap, ötekinin yalnız denetim olduğu tanımını dayatmıyoruz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14
Zihin — Bilinç: Zihin sözcüğü bazı yaklaşımlarda bilinçli ve bilinçdışı işlevleri birlikte kapsar. Bu kullanımda bilinçle birebir eşdeğer değildir; tanımın hangi yaklaşıma ait olduğu belirtilmeli. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 62
Bilinç — Syneidēsis: Syneidēsis'in belirli pasajdaki işiyle modern bilinç kullanımını ayrı okuyabiliriz. Tek bir Türkçe karşılık bütün tarihsel anlamları taşımaz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52

çalışma önerisi 1 ilişki

Sorumluluk — Epistemik orkestrasyon: Bilgiyle çalışırken kararı gerekçelendirme ve kontrol rollerini açıklamayı öneriyoruz. Kullanıcı, tasarımcı, sağlayıcı ve kurumun sorumluluğu tek bir kişiye indirgenmez. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 9

çeviri karşılığı 12 ilişki

Akıl — Nous: Arapça felsefe çevirilerinde nous için ʿaql kullanılmıştır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 53
Nous — Intellectus: Latince çevirilerde nous intellectus ile karşılanır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 51
Faal akıl — Intellectus agens: On ikinci yüzyıl Latince çevirileri. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 53
Edilgen akıl — Bilkuvve akıl: Heyûlânî ve bilkuvve akıl, pathētikos nous yorumlarından gelir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 53
Edilgen akıl — Intellectus possibilis: İbn Rüşd şerhlerinin Latince çevirisi. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 53
Lev — Kardia: Septuaginta lev'i genellikle kardia ile çevirir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 77
Ruaḥ — Pneuma: Septuaginta ruaḥ'ı çoğunlukla pneuma ile çevirir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52
Psychē — Nefeş: Septuaginta nefeş'i çoğunlukla psychē ile çevirir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 52
Tezekkür — Anma: Tezekkür Türkçede anma ve hatırlama ile karşılanır. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 69
Anlama yetisi — Akıl (yeti): Verstand için hangi Türkçe karşılığın seçildiği Kant çevirisinin bağlamıyla gösterilmeli. Akıl sözcüğünün kullanılması Vernunft ayrımını ortadan kaldırmaz. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 49
Akıl (Kant) — Akıl (ilke): Vernunft karşılığı seçilen edisyonla izlenir. Verstand ile aynı Türkçe sözcüğün kullanıldığı yerde özgün terimleri ayrıca göstermek gerekir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 49
Hikmet — Bilgelik: Bilgelik ve hikmet bazı bağlamlarda karşılaştırılabilir. Hikmetin belirli metindeki anlamı ve sonraki felsefi kullanımı aynı kapsam değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 14

örnekle gerekçelendirir 1 ilişki

Genişletilmiş zihin — Dışsal bellek: Otto'nun defteri, dış kayıtla yürütülen işi zihnin kapsamına katma savının düşünce örneğidir. Yapılmış deney veya bu savın tek başına doğrulanması değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 4

örneğidir 1 ilişki

Yazı — Dışsal bellek: Platon'un yazı tartışması kayıtla hatırlama arasındaki ilişkiye bir metin tanığıdır. Bu anlatı dış belleğin bütün deneysel etkilerini ölçmüş değildir. Bu turun kapsamı: Bu tur kaynak dayanağı yeniden değerlendirilmedi. 29

Yasa'nın Tekrarı ile Markos'u yan yana okumak, doğrudan çeviri eşleşmesi bulmak değil. Otto'nun defteri düşünce örneği; deney sonucu değil. Heidegger'in anma okumasıyla tezekkür arasında benzerlik önerdiğimizde de tarihsel aktarımı göstermiş olmuyoruz. Bu ayrımları uzun bir dipnota bırakmadan okun yanında söylemek gerekiyor.

Derinlik Kayıt düzeni neyi çözemez?

Bir kayda her alanı ekleyebilir, bütün bağlantıları çalışır hâle getirebiliriz. Yine de kaynağın söylediğini yanlış okumuş olabiliriz. Bu yüzden bağlantının açılması, metne erişmemiz ve ilgili savın desteklenmesi ayrı kontroller. Doğrulama notunda hangisini yaptığımızı yazıyoruz.

Eski düşük, orta ve yüksek belirsizlik etiketleri ölçülmüş olasılıklar değil. Bu tur ilişkilerin kaynak dayanağını yeniden değerlendirmediğimiz yerlerde eski etiketleri yeni kontrol sonucu gibi göstermiyoruz. Önceki notlar arşivde kalıyor; ekranda yaptığımız işin kapsamı görünüyor. Kayda dürüst davranmak, her yere aynı ihtiyat cümlesini eklemekten ziyade hangi işin eksik olduğunu açık söylemek.

İtiraz oku da sonucu kendi başına belirlemez. Bu envanterde çürütür diye bir ilişki kurmamış olmamız, alandaki hiçbir savın çürütülemeyeceğini göstermiyor. Bir savı zayıflatan belirli sonucu kendi koşullarıyla kaydedebiliriz. Bütün bir düşünürü veya kuramı tek sonuçla kapatmak ise daha geniş bir iddia.

Kayıt sayısı arttıkça çalışma daha doğru hâle gelmiş sayılmaz. Asıl yarar, bir düzeltmenin nerelere dokunduğunu görebilmekte. Bir çalışma sonucunu düzelttiğimizde argüman kartı, hipotez dayanağı ve güncelleme satırı da o kapsamla okunmalı. Bu bölümün düzenlemesinde özellikle o izleri takip ettik. İlgili kaynakların hepsini baştan sona yeniden okuduğumuzu söylemiyoruz; açık işler bir sonraki sürüme kaybolmadan geçiyor.

Kendi çıkarımınız için

Bir iddia seçip kaynağına kadar gidin. Kayıtta yazan hangi alan, iddiayı ilk okuduğunuzdaki kanaatinizi değiştirdi; eksik kalan ne oldu?
Bir argümanda düşünürün metninden aktarılan cümleyle bizim yorumumuzu ayırın. Bizim cümlemizi kaldırdığınızda düşünürün savı nasıl görünüyor?
Bir ilişki okunu seçin. Onu başka bir ilişki türüyle etiketleseniz ne değişir; ilk etiketi savunmak için hangi tanığa ihtiyaç duyarsınız?

17Yöntem ve bütün resim

Ek A: Kurumsal mimariyle kurduğumuz ilişki

Neden bu bölüm var

Bu kadar farklı malzemeyi bir arada tutarken yalnız iyi bir içindekiler listesi yetmiyor. Bir kavramın anlamı değiştiğinde hangi argümanın, hangi karşılaştırmanın ve hangi kaynak notunun bundan etkilendiğini de görebilmemiz gerekiyor. Mimari yaklaşımın bu çalışmaya katkısı burada. Önce bütünü görüp sonra ayrıntıya inmek, farklı soruları birbirine karıştırmadan bağlantılarını kurmak ve değişikliklerin izini tutmak için bu araçlardan yararlandık. Bu ekte hangi ayrımı nereden aldığımızı ve düşünceye uygularken nerede durmamız gerektiğini açıklıyoruz.

Şemanın ilişkisi: Çizgiler bu çalışmada önerdiğimiz düzenleme benzetmesini gösterir; iki alanın aynı yapıda olduğunu veya standarda uygunluğu göstermez. Atlasın dört katmanı yazılım kapsayıcıları değildir; kaynak kayıtları kod düzeyi sayılmaz. Yaşantı için bu görünümlerde doğrudan bir ölçüt verilmez. Kesikli çizgi daha dolaylı bir benzetmeyi gösterir. Beş şema satırı ile sekiz tablo satırı farklı ayrıntı düzeyleridir.

Kısaca

Atlasın katmanları, aynı malzemeye farklı sorularla bakmamıza yardım ediyor. Örneğin bir çalışma sonucunu değiştirdiğimizde onun bağlandığı hipotezi ve argümanı da bulabiliyoruz. Mimari yaklaşım bu düzeni kurmaya yarıyor; düşüncenin beynimizde aynı kutular içinde gerçekleştiğini söylemiyor.

Açıklama

Dört alanı niçin yan yana koyduk?

The Open Group'un kurumsal mimari çerçevesi iş, veri, uygulama ve teknoloji alanlarını ayırır. Bu çalışmada yaşam, anlam, işleyiş ve beden başlıklarını düzenlerken bu ayrımdan yararlandık. Bir faaliyetin amacıyla onu taşıyan yapıyı, kullanılan bilgiyle yapılan işlemi aynı başlık altında bırakmamak işimizi kolaylaştırıyor. Eşleme burada başlıyor; iki dörtlünün aynı şeyi anlattığı iddiasına kadar gitmiyor. The Open Group çerçevesi.

Bedeni teknoloji altyapısına benzetebiliriz; fakat canlı beden yalnız üzerinde işlem yapılan bir taşıyıcı değil. Anlam alanında kavram ve kaynak kayıtları var; fakat anlam, veri kaydının biçimiyle tükenmiyor. İşleyişte süreçleri araştırıyoruz; bunların hepsi uygulama yazılımı gibi tasarlanmış değil. Yaşamda amaç, kurum, değer ve yaşantı birlikte duruyor; bir kurumun iş hedefiyle kişinin ne yaşadığını aynı ölçüye getiremeyiz.

Ana metindeki ad	Mimariden aldığımız düzenleme fikri	Atlasta baktığımız ayrıntı	Eşlemenin sınırı
1 · Beden	Teknoloji alanıyla kurduğumuz benzetme: taşıyıcı ve gerçekleşme koşulları.	Bedensel ve sinirsel bulguya bakılan görünüm.	Kanıt kaydı, kod düzeyi değildir.
2 · Anlam	Veri alanıyla kurduğumuz benzetme: kavram, tanık ve kaynakların düzeni.	Kavram ve ilişki kayıtlarına yakın bakış.	Bunlar yazılım bileşeni diye tanımlanmaz.
3 · İşleyiş	Uygulama alanıyla kurduğumuz benzetme: yapılan işler ve aralarındaki ilişki.	Süreç, argüman ve görev görünümü.	Döngü bir kapsayıcı veya yazılım kodu değildir.
4 · Yaşam	İş alanıyla kurduğumuz benzetme: amaç, pratik, kurum ve sorumluluk.	Düşünen insan, araçları ve çevresine bakış.	Bir kurumun iş hedefiyle kişinin ne yaşadığını aynı ölçüye getiremeyiz.
On katın ölçüt, tarih ve yönetişim satırları	Mimari ilkeler ve yönetişimle karşılaştırılan ölçüt ve kontrol soruları.	Bütün görünümlerde gerekçe, kaynak ve rol kontrolü.	Ölçüt, tarih ve yönetişim satırlarını dört başlığın içine zorla yerleştirmiyoruz.
Zaman cetveli	Mevcut durum, geçiş ve hedef ayrımından alınan planlama fikri.	Atlas sürümleri için mevcut kayıt, düzeltme ve açık iş; tarih için dönem, eğilim ve öneri.	Kurumda hedef durum bir karar olabilir; burada eğilim ve öneri gerçekleşti anlamına gelmez.
Fenomenal yaşantı	Kullandığımız mimari görünümlerde doğrudan bir ölçüt verilmez.	Yaşantının kendisi ile onun kaydı ve açıklaması ayrılır.	Bu görünümler yaşantı için doğrudan ölçüt vermez; bu bütün kurumsal dünyaya ilişkin bir iddia değildir.
Aşkınsal soru (Kant)	Kant'ın deneyimin koşulları sorusu için doğrudan eşleme kurmuyoruz.	Katmanlar boyunca tartışılan gerekçelendirme sorusu.	Soru katmanlar boyunca tartışılabilir; bir kutuya yerleşmediği için tartışmadan çıkarılmaz.

Bu eşleme açıklayıcı bir benzetmedir; dört katmanla dört mimari alanın sayısının aynı olması kanıt veya uygunluk değildir. Beden kod değil, kanıt kaydı kod değil, kavram kartı da resmî bir yazılım bileşeni değildir. Bir uygunluk sertifikası veya standart uyumu iddiası yoktur. Şema satırlarıyla bu sekiz satır farklı ayrıntı düzeyleridir.

Ölçüt, tarih ve yönetişim satırlarını da bu dört başlığın içine zorla yerleştirmiyoruz. Bir iddianın nasıl değerlendirileceği, bir kavramın zaman içinde nasıl değiştiği ve bir kararı kimin kontrol edeceği bütün katmanları ilgilendirebilir. Bu yüzden ikinci bakışta ayrıca görünürler. Katman sayısını aynı yapmak, soruların aynı olduğunu göstermiyor.

Yakınlaştırma nerede işe yarıyor?

Simon Brown'ın C4 modeli yazılımı bağlam, kapsayıcı, bileşen ve kod düzeylerinde gösterir. Kapsayıcı burada çalışan bir uygulama veya veri deposu gibi yazılıma özgü bir birimi anlatır; genel bir kavram kutusu değildir. Kod düzeyi de bileşenin nasıl gerçekleştirildiğine iner. Bu terimleri anlamını değiştirmeden düşüncenin katmanlarına yapıştıramayız. Modelin resmî açıklaması.

Atlasta aldığımız fikir, okurun bütünden ayrıntıya geçebilmesi. Önce düşünen insanın ortamını, sonra ilgili alanları, ardından bir süreç veya kavramı, en sonunda dayandığımız kaydı açıyoruz. Son durak bir ayet, deney raporu veya sözlük tanığı olabilir. Bunlar kod değildir. Benzerlik, malzemenin türünde değil, okuyucunun hangi soruyla ne kadar ayrıntıya indiğinde.

Bu ayrım şemada da görünmeli. Beden için kod, kavram kartı için bileşen yazarsak yalnız terim ödünç almış olmayız; yazılımın örgütlenmesini düşüncenin yapısı gibi göstermiş oluruz. Şemayı bu nedenle atlasın okuma düzeyleriyle mimariden aldığımız düzenleme fikrini yan yana gösteren bir uyarlama olarak kuruyoruz.

Mevcut durum, geçiş ve öneri

Kurumsal dönüşümde nerede olduğumuzu, nereye gitmek istediğimizi ve aradaki işleri ayırmak yararlı. Atlasın kendi sürümleri için bunu somut biçimde yapabiliriz: mevcut kayıtta hangi sorun vardı, yeni kayıtta neyi değiştirdik, hangi kontrol hâlâ açık? Bu ekteki eski–yeni karşılaştırması da o işin bir parçası.

İnsan düşünmesinin tarihini ise aynı tür proje planı yapmıyoruz. Bir dönemin bulgusuyla gelecek için öngörü ve öneriyi ayırıyoruz. Yarın sütununda eğilim, dayandığımız bulgularla birlikte; tutum ise bizim hangi çalışma biçimini önerdiğimizle birlikte görünür. İkisi de hedef gerçekleşti anlamına gelmez. Kurumun seçtiği hedef bile kesin gelecek değildir; koşullar değiştiğinde plan da değişebilir.

Benzetmenin dört sınırı

İlk sınır yaşantı. Bir sistemin işlevlerini ve ilişkilerini çizmek, kişinin o anda ne yaşadığını aynı çizimde açıklamaya yetmez. Kullandığımız mimari görünümler öznel yaşantı için bir ölçüt vermiyor. Buradan kurumlarda çalışan insanların hissetmediği veya kolektif yaşantı sorusunun çözüldüğü gibi bir sonuç çıkarmıyoruz.

İkinci sınır Kant'ın deneyimin mümkün olmasının koşulları için sorduğu soru. Bu soru, hangi bileşenin ne yaptığı sorusuyla aynı değil. Dört katmanın kesişiminde tartışabiliriz; bir teknoloji veya uygulama satırına yerleştirince cevaplanmış olmaz. Kant.

Üçüncü sınır kutsal metinlerin hakikat iddiaları. Sözcüğü, pasajı, çeviriyi ve bir iddiayı kaydedebiliriz. İddianın kayda girmesi onun doğruluğunu mimari düzenin belirlediği anlamına gelmez. Kayıt, bu iddianın kime ait olduğunu ve nasıl gerekçelendirildiğini izlemeye yardım eder.

Dördüncü sınır ayrılabilirlik. Bir kurumda belirli işler ekipler arasında dağıtılabilir. Düşünmenin katmanları ise böylece birbirinden bağımsız çalışan dört ekip değildir. Tek kişinin yaptığı işte beden, bellek, anlam ve değer aynı anda etkili olabilir; ayrıca düşünme kişiler ve araçlar arasında da paylaşılabilir. Ayrımımız bu ilişkileri görebilmek için var.

Derinlik Şemanın tamam olması açıklamanın tamam olması değil

Bir şemada her kutuya ad koyduğumuzda geride sorun kalmamış gibi görünebilir. Oysa ölçütü belirsiz bir kutuya bilinç yazmak, bilinç sorununu çözmüyor. Katmanlar arasına ok çekmek de aradaki ilişkinin nedenini göstermiyor. Mimari yaklaşımı kullanırken en çok burada dikkat etmemiz gerekiyor: düzenleme başarısını açıklama başarısı saymamak.

Yönetişim benzetmesinde de dış denetimle kendini denetleme birlikte ele alınmalı. Kurumun kuralı, hakemlik veya başkasının kontrolü bir taraf; kişinin hatasını fark etmesi ve kararını gerekçelendirmesi başka bir taraf. Bunlar birbirinin yerini her zaman tutmaz. Kendi içimizde düşündüğümüzü hissetmemiz, gerekçemizin sağlam olduğu anlamına gelmeyebilir; davranış ve kaynak üzerinden kontrol de önemli.

Yapay zekâ kullanırken kimin hangi işi üstlendiğini bu nedenle açık yazıyoruz. Kullanıcı, tasarımcı, sağlayıcı ve kurumun rolleriyle kişinin kendi gerekçesini sahiplenmesi aynı soru değil. Mimari görünüm bu iş bölümünü tartışmaya açabilir. Her rolün sorumluluğunu tek başına karara bağlayamaz.

Bu eşlemenin yararını da sınayabiliriz. Bir kayıt değiştiğinde etkilenen savları daha kolay buluyor muyuz? Okuyucu çeviriyle yorumun farkını daha rahat görüyor mu? Harita yanlış bir özdeşlik kurmasına yol açıyor mu? Bunlar düzenin işe yarayıp yaramadığını sorar. Yanıt olumlu olsa bile düşüncenin bu mimariye göre işlediğini kanıtlamış olmayız.

Kendi çıkarımınız için

Tablodaki bir eşlemeyi seçin. Hangi soruyu daha kolay sormanızı sağlıyor; hangi ayrıntıyı görünmez bırakıyor?
Bir çalışma kaydı değiştiğinde bunun etkisini atlas içinde nasıl takip ederdiniz? Bu yol için hangi bağlantı eksik?
Kendi mesleğinizden bir düzenleme yöntemi seçin. Düşünceye uyguladığınızda nerede işe yarar, hangi noktada yanıltmaya başlar?

Yöntem ve bütün resim

Ek B: Neyi koruduk, neyi değiştirdik?

Neden bu bölüm var

Bu çalışmayı iki ayrı metinden başlayarak büyüttük. Bölümleri birleştirirken bir düşünürün itirazını, bir kavramın anlam ayrımını veya bir kaynağın sınırını kaybetmek istemedik. Fakat aynı cümleyi saklamakla aynı içeriği korumak her zaman aynı iş değil. Bu çizelgede neyin yerinde kaldığını, neyin yeniden yazıldığını ve eski hâlinin nerede tutulduğunu gösteriyoruz. Böylece yeni sürümün daha iyi olduğunu yalnız bizim söylememize gerek kalmadan, değişiklikleri karşılaştırabiliyoruz.

Kısaca

Bir paragrafın cümlelerini değiştirebilir, sorusunu ve dayanaklarını koruyabiliriz. Buna karşılık paragrafı aynen saklayıp kaynağın sınırını çıkardığımızda içerik eksilmiş olur. Bu ek, hangi tür korumadan söz ettiğimizi ayırmak için var.

Açıklama

Durum etiketlerini nasıl okumalıyız?

Korundu etiketi, çizelgede adı verilen içerik biriminin yeni sürümde bulunduğunu söyler. Cümleler de aynen saklandıysa bunu ayrıca belirtiriz. Birleştirildi, iki yerde duran malzemenin ortak bir yerde toplandığını; taşındı, yerinin değiştiğini anlatır. Genişletildi ve yeniden yazıldı etiketleri ise eklenen veya değişen alanların notuyla birlikte okunmalıdır. Hangisi olursa olsun, bu etiketler kaynağın doğrulandığını söylemez.

Gerekçeli olarak düzeltildi dediğimizde eski ifadenin neden değiştiği de görünmeli. Eski bir hata, yeni metinden çıkarıldı diye geçmişten silinmez. Saklanan sürümde veya değişiklik kaydında kalır; okuyucuya sunulan güncel açıklamada ise düzeltilmiş hâli kullanırız. Kullanıcının örnek paragrafı için de aynı ayrımı yapıyoruz: anlatım tercihini ve içeriğini korumak, sözcüklerini hiç değiştirmemek anlamına gelmiyor.

Durum sayıları (bu çizelgeden sayıldı): birleştirildi 3, korundu 13, genişletildi 10, gerekçeli olarak düzeltildi 23, yeniden yazıldı 18, taşındı 1. Toplam 68 satır.

Bölüm	Özgün içerik birimi	Kaynak	Yeni yer	Durum	Not
Beş soru	Çalışma tanımı: düşünce dinamik örüntüdür	Claude v3; Codex v3	Amaç & Beş soru	birleştirildi	Iki tanım tek tanımda toplandı.
Beş soru	Niçin sorusunun üç düzeyli cevabı (evrimsel, öznel, normatif)	Claude v3	Amaç & Beş soru	korundu
Beş soru	Tanımın fenomenolojik ve davranışçı itirazları	Claude v3	Amaç & Beş soru	korundu	Derinlik katmanında.
Yöntem	Üç hat ve üç kanıt rejimi; sık yapılan üç hata	Claude v3	Yöntem	genişletildi	Her hattın neyi kanıtlayamayacağı örneklendi.
Yöntem	Altı seviyeli kanıt ölçeği	Claude v3	Yöntem	gerekçeli olarak düzeltildi	Kanıt türü ile gücü iki ayrı boyuta ayrıldı; yüzdeler kaldırıldı.
Yöntem	Kullanıcının örnek yöntem paragrafı	Kullanıcı; Claude v3	Yöntem	korundu	İçerik ve yazarın anlatım tercihi korundu; cümleler birebir korunmadı. Buradaki durum etiketi içeriğe ilişkindir.
Heidegger	Başlıktaki çift anlam, dört iç soru, Denken–Danken, bilim düşünmez	Claude v3	Heidegger	korundu
Araştırma kayıtları	14 bilimsel kaynak kataloğu kaydı; çalışma kaydı sayısı 58 iken 72	Denetim paketi (ChatGPT); yazar	Araştırma kayıtları	genişletildi	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-10-7_6 altında saklı; 58 eski kaydın gövdesi korundu. Yeni kayıtlar kaynakça envanterini tamamlar; yöntem, örneklem ve sonuçların denetimi sayılmaz. Ebbinghaus ile Wundt tek, Rosch ile Lakoff ve Johnson tek anahtar altında; ikisi tek deney olarak sunulmadı.
Kutsal metinler	Alan bazında dize karşılaştırması kaydı	Denetim paketi (ChatGPT); yazar	Kutsal metinler	genişletildi	Alıntı gövdeleri değişmedi. 161 alandan 127 sinin aktarılan gövdesi kaynak sayfasında bulundu; 34 alan erişim engeli nedeniyle bu tur kapanmadı. Eşleşme edisyon, yorum ve bağlamın onayı değildir.
Öncüler	Smith, Arendt ve Chomsky çift eser tarihleri; Dennett kaydında Paul M. Churchland	Denetim paketi (ChatGPT); yazar	Öncüler	gerekçeli olarak düzeltildi	Harita 143 kayıt olarak kaldı. Üç kayıtta aynı kutuda temsil edilen iki eserin tarihi ayrıldı; kitapların bütün pasajları yeniden okunmadı. Patricia Churchland bu kayıtta temsil edilmiyor.
Kaynakça	Naccache künyesi, Tseng makale numarası, Fransız Akademisi maddesi	Denetim paketi (ChatGPT); yazar	Kaynakça	gerekçeli olarak düzeltildi	Naccache düzeltmesi yazar adı ve yazar katkıları alanını kapsar. Tseng ve Poppenk makale numarası 3522 iken 3480 oldu. Fransızca conscience için resmî sözlük maddesi bir giriş olarak eklendi; özgün CNRTL maddesi açılmış sayılmaz. Girdi sayısı 227 iken 228.
Ek B	Bölümün 10 Ekim 2026 yeniden yazımı ve yeni başlık; koruma çizelgesinde sekiz seçilmiş hücre	Codex paketi; yazar	Ek B	yeniden yazıldı	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-10-7_5 altında saklı; uygulama öncesindeki 61 çizelge satırı, 17 uzunluk satırı ve Ek C–F alt ekleri korundu, çizelge bu üç satırla büyüdü. Sekiz hücre eski metin ve bölüm adıyla eşlendi: 21 ilişki gerekçesi ile 50 ilişkinin belirsizlik kapsamı, kutsal metin alıntı gövdeleri ile iki tefsir başlık ve not alanı, tarihsel 226 düğüm sayımı ile 7.4 sayımı ayrı yazıldı. Durum etiketleri kaynak doğruluğu onayı değildir.
Doğrulama notları	Bölümün 10 Ekim 2026 yeniden yazımı ve yeni başlık; tarihsel kartlar ayrı başlıkta; 5.0 ekran kartı başlığı ve yazı tipi kartının sınır cümlesi	Codex paketi; yazar	Doğrulama notları	yeniden yazıldı	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-10-7_5 altında saklı; uygulama öncesindeki 37 doğrulama kartı ve sonuçları korundu, bu sürümün kartı eklendi. Uygulayıcının bildirdiği sınamalar ayrı tabloda ve bağımsız doğrulama olarak sunulmadan gösterilir.
Araştırma kayıtları	Güncelleme tablosunun altındaki tarih paragrafı	Codex paketi; yazar	Araştırma kayıtları	gerekçeli olarak düzeltildi	Comsa için tabloda kullanılan 7 Mayıs arşiv tarihi, gelecekte yapılacak bir düzeltme gibi değil uygulanmış durum olarak yazıldı. Paragrafta kaynak çağrısı yoktu; kaynak bağlantıları değişmedi.
Ek A	Bölümün 10 Ekim 2026 yeniden yazımı ve yeni başlık; sekiz satırlı tablo ve şema etiketleri	Codex paketi; yazar	Ek A	yeniden yazıldı	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-10-7_4 altında saklı; üç kaynak anahtarı korundu; dört katman ile dört mimari alanın birebir olduğu izlenimi kaldırıldı.
Araştırma kayıtları	Bölümün 10 Ekim 2026 yeniden yazımı; 18 argümanın seçilmiş alanları, sekiz çalışma, altı güncelleme satırı, 21 ilişki gerekçesi ve 50 ilişkinin belirsizlik kapsamı	Codex paketi; yazar	Araştırma kayıtları	yeniden yazıldı	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-10-7_2 altında saklı; kayıt sayıları ve kimlikler korundu. Eski own_check ve belirsizlik notları kayıt içinde arşivde. 50 ilişkinin tamamının gerekçesi veya kaynak desteği yeniden doğrulanmadı.
Hipotezler	Bölümün 9 Ekim 2026 yeniden yazımı; sekiz hipotez, on deney önerisi, dayanak satırları ve hipotez–deney kapsamı	Codex paketi; yazar	Hipotezler	yeniden yazıldı	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-10-7_1 altında saklı; 37 kaynak anahtarı korundu; nitel puan merdiveni dayanak türü ve kapsamı metniyle değişti, eski düzeyler lines_previous alanında; deneyler uygulanmadı.
Yapay zekâ	Bölümün 9 Ekim 2026 yeniden yazımı; dokuz kart, dokuz güncelleme satırı, beş soru satırı, döngü merkezi ve açıklaması	Codex paketi; yazar	Yapay zekâ	yeniden yazıldı	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-09-7_0 altında saklı; 27 kaynak anahtarı ve geri çekilen kayıt arşivi korundu; eski öz değerlendirme genellemeleri bu değişiklik arşivinde.
Kutsal metinler	Bölümün 9 Ekim 2026 yeniden yazımı; 12 okuma notu, 50 durum kaydı, iki kapsam notu	Codex paketi; yazar	Kutsal metinler	yeniden yazıldı	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-09-6_9 altında saklı; 50 kayıt ve sekiz kaynak anahtarı korundu. Alıntı gövdeleri korunurken Hac 22:46 ve Bakara 2:242 tefsir alanlarının başlık ve kapsam notları bilerek değiştirildi. Bu koruma, bütün pasajların kaynak sayfalarından yeniden doğrulandığı anlamına gelmez. Eski üretim değerlendirmesi ifadeleri ajan/scr_cmp.json içinde arşivde.
Öncüler	Bölümün 9 Ekim 2026 yeniden yazımı; 63 tablo satırı, 15 harita katkısı, 12 ilişki ve şema başlığı	Codex paketi; yazar	Öncüler	yeniden yazıldı	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-09-6_8 altında saklı; 143 harita kaydı, 63 satır ve kaynak anahtarları korundu; kalan 128 harita kaydı yeniden yazılmadı.
Soykütüğü	Bölümün 9 Ekim 2026 yeniden yazımı; 18 dönem satırı, 12 kart ve dış bellek şeması açıklaması	Codex paketi; yazar	Tarih	yeniden yazıldı	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-09-6_7 altında saklı; 42 kaynak anahtarı korundu, k-koryo-print kurumsal kaydı eklendi; McLuhan yılı kaynakla doğrulanamadığı için çıkarıldı.
Soyut hat	Bölümün 9 Ekim 2026 yeniden yazımı ve yeni başlık	Codex paketi; yazar	Soyut hat	yeniden yazıldı	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-09-6_6 altında saklı; on konum, dokuz düşünür ve 25 kaynak anahtarı korundu; Putnam ve Fodor için dört kayıt eklendi, Aquinas kaydı iki pasajla genişletildi.
Maddi izler	Bölümün 9 Ekim 2026 yeniden yazımı	Codex paketi; yazar	Somut hat	yeniden yazıldı	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-09-6_5 altında saklı; sekiz model, 27 kaynak anahtarı korundu; üç kaynak kaydı eklendi; Stout 2008 ve ortak sınama kayıtları düzeltildi.
Etimoloji	Bölümün 9 Ekim 2026 yeniden yazımı	Codex paketi; yazar	Etimoloji	yeniden yazıldı	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-09-6_4 altında saklı; 33 kart, dil karşılıkları, 16 kaynak anahtarı ve kavram bağlantıları korundu; kullanım alanı "Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı" oldu, yedi kartta köken ve durum etiketi düzeltildi.
Yedi dil	Bölümün 9 Ekim 2026 yeniden yazımı	Codex paketi; yazar	Yedi dil	yeniden yazıldı	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-09-6_3 altında saklı; 27 satır, yedi sütun, özgün yazımlar ve yedi kaynak kimliği korundu; lejant, syneidēsis ve phronēsis notları düzeltildi.
Kümeler	Bölümün 9 Ekim 2026 yeniden yazımı	Codex paketi; yazar	Atıf kümeleri	yeniden yazıldı	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-09-6_2 altında saklı; beş küme ve 24 kaynak kimliği korundu, "arka plan" pasajları kümelere taşındı.
Dört katman	Bölümün 9 Ekim 2026 yeniden yazımı	Codex paketi; yazar	Dört katman	yeniden yazıldı	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-09-6_1 altında saklı; bileşenler, 23 ilişki kaydı, kaynak künyeleri ve eski bağlantı hedefleri korundu; bazı kayıt özetleri sınırlandı.
Kavram ağacı	Bölümün 9 Ekim 2026 yeniden yazımı	Codex paketi; yazar	Kavram ağacı	yeniden yazıldı	Önceki hâli dbm/_geri/2026-10-09-6_1 altında saklı; kavram, dal ve kaynak kayıtları değişmedi.
Yöntem	Bölümün 9 Ekim 2026 yeniden yazımı	Codex paketi; yazar	Yöntem	yeniden yazıldı	Önceki metin dbm/_geri/2026-10-09-oncesi altında saklı; atıf, kanıt türü ve gücü, kaynak ilkeleri ve itirazlar korundu, hat kartları alt başlıklara dönüştü.
Heidegger	Bölümün 9 Ekim 2026 yeniden yazımı	Codex paketi; yazar	Heidegger	yeniden yazıldı	Önceki metin dbm/_geri/2026-10-09-oncesi altında saklı; Parmenides okuması, el ve maymun ayrımı ve bilim düşünmez sözü için ihtiyatlar korundu.
Heidegger	"Yarım asır önce gördü" ifadesi	Claude v3	Heidegger	gerekçeli olarak düzeltildi	Heidegger bugünkü teknolojiyi öngörmüş gibi sunulmuyor.
Heidegger	Türkçe çeviri yılı	Claude v3	Heidegger	gerekçeli olarak düzeltildi	Yıl ve kapsam birincil künyeden doğrulanamadığı için yıl verilmedi; çevirmen ve yayınevi belirtildi.
Mimari	On kat, her katın işi ve gündelik örneği	Claude v3; Codex v3	Dört katman	korundu
Mimari	Dokuz aşamalı döngü	Claude v3	Dört katman	genişletildi	Adım adım hareketli anlatım eklendi.
Mimari	Kurumsal mimari eşlemesi	Claude v3; Codex v3	Ek A	taşındı	Ek A.
Kavram ağacı	Claude 180 düğüm; Codex 208 kavram kaydı	Claude v3; Codex v3	Kavram ağacı	birleştirildi	Birleştirme sırasında 226 düğüm bildirildi; yinelenenler tekilleştirildi. Bu, o sürümün tarihsel sayımıdır. 7.4 için bildirilen 227 ana ve dokuz ek kavramla aynı sayım olarak kullanılmaz.
Kavram ağacı	Codex şablon etimolojileri (101 kayıt)	Codex v3	Kavram ağacı	gerekçeli olarak düzeltildi	Her kayda özgü köken veya terim tarihi yazıldı; eksikler envantere alındı.
Atıf kümeleri	Küme A–E (Tirmizî, akıl mertebeleri, lev, Kant, genişletilmiş zihin)	Claude v3	Atıf kümeleri	korundu
Atıf kümeleri	Tirmizî ölüm tarihi "yaklaşık 910"	Claude v3	Atıf kümeleri	gerekçeli olarak düzeltildi	Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi kaydına göre ölümü 320/932.
Atıf kümeleri	"İbranicede zihin için ayrı sözcük yok"	Claude v3	Atıf kümeleri	gerekçeli olarak düzeltildi	Fazla güçlü; çevirmen seçimi olarak yeniden yazıldı.
Yedi dil	27 çekirdek kavramın yedi dil satırı	Claude v3; Codex v3	Yedi dil	genişletildi	Bütün ağaç düğümlerine dil satırı verildi.
Yedi dil	Zincirleme oklu dil şeması	Claude v3	Yedi dil	gerekçeli olarak düzeltildi	Türeme ima ettiği için ortak merkezli şema kullanıldı.
Etimoloji	Nefes, bağlama, durma, tartma, hatırlama, kavrama imgeleri	Claude v3	Etimoloji	korundu
Etimoloji	düş ve düşmek önerilerinin tek köke bağlanması	Claude v3	Etimoloji	gerekçeli olarak düzeltildi	İki rakip öneri ayrı gösterildi.
Etimoloji	understand ve verstehen parçalarının düz çevirisi	Claude v3	Etimoloji	gerekçeli olarak düzeltildi	Parça çevirisi köken kanıtı sayılmadı.
Somut hat	Arkeoloji, beyin ağları, sekiz model, dil ve düşünce, bilinç sınaması	Claude v3; Codex v3	Somut hat	korundu
Somut hat	Carr'ın deney kanıtı gibi kullanılması	Claude v3	Somut hat	gerekçeli olarak düzeltildi	Kültürel eleştiri olarak etiketlendi.
Somut hat	"Paradigma öncesi evre" hükmü	Claude v3	Somut hat	gerekçeli olarak düzeltildi	Fazla güçlü; "kapanış sağlanmadı" olarak yazıldı.
Soyut hat	On metafizik konum; Antik, İslam, skolastik, modern, analitik, Doğu	Claude v3; Codex v3	Soyut hat	korundu
Soyut hat	Etkin akıl ile İlk Hareket Ettirici özdeşliği	Claude v3	Soyut hat	gerekçeli olarak düzeltildi	Metinler ayrıldı.
Tarih	Zaman şeridi ve dönem tablosu	Claude v3; Codex v3	Tarih	genişletildi	Nesne çizimli soykütük; belgeli sonuç ile olası yorum ayrıldı.
Tarih	Sessiz okumanın matbaa ile başladığı ima	Claude v3	Tarih	gerekçeli olarak düzeltildi	Augustinus tanıklığı eklendi.
Öncüler	Üç ayrı öncü tablosu	Claude v3; Codex v3	Öncüler	korundu	Etkilenme ilişkilerini gösteren bir şema eklendi. Şemada ilişkinin bulunması, bütün ilişkilerin birincil pasajlarla ayrıca doğrulandığı anlamına gelmez; açık kaynak eşlemeleri doğrulama listesinde sürer.
Kutsal metinler	Elli pasaj kaydı	Codex v3; Claude v3	Kutsal metinler	korundu	Önceki sürümde metinlerin kaynaktan yeniden çekildiği bildirildi. Bu tarihsel bildirim, 7.4 için bütün özgün metin, çeviri ve tefsir alanlarının yeniden okunduğu anlamına gelmez. Son turun sınırlı kontrolleri ve açık alanları ilgili doğrulama kartında yer alır.
Kutsal metinler	Özdeyişler 23:7 "insan yüreğinde nasıl düşünürse"	Claude v2	Kutsal metinler	gerekçeli olarak düzeltildi	İzinli çevirilerde hesap tutma bağlamı vardır.
Kutsal metinler	Hac, Tesniye, Markos üçlüsünün eşitlenmesi	Claude v3	Kutsal metinler	gerekçeli olarak düzeltildi	Markos 2:6–8'de işitme-görme üçlüsü yoktur.
Kutsal metinler	Bakara 2:242 tefsir alanında meal tekrarı	Claude v3	Kutsal metinler	gerekçeli olarak düzeltildi	Tefsir alanı ek açıklama içermiyor diye işaretlendi.
Yapay zekâ	Turing, Searle, papağan, deneysel bulgular, döngü, beş sorunun değişimi	Claude v3; Codex v3	Yapay zekâ	korundu
Yapay zekâ	Glickman bulgusunun Hebb kuralına bağlanması	Claude v3	Yapay zekâ	gerekçeli olarak düzeltildi	Mekanizma sınanmadı.
Yapay zekâ	Reddit, Substack ve Medium kaynakları	Claude v3	Kaynakça	gerekçeli olarak düzeltildi	Geri çekildi; kamusal söylem olarak kaydı tutuldu.
Yapay zekâ	Sparrow bulgusunun kanıt olarak kullanılması	Claude v3	Yapay zekâ	gerekçeli olarak düzeltildi	2018 tekrar projesi eklendi.
Hipotezler	Sekiz hipotez	Claude v3; Codex v3	Hipotezler	genişletildi	Alternatif açıklama, sınanabilir ve sınanamaz bölümler eklendi.
Hipotezler	Yüzdelik kanıt çubukları	Claude v3	Hipotezler	gerekçeli olarak düzeltildi	Nitel basamaklara çevrildi; hatlar ayrı gösterildi.
Araştırma kayıtları	Beş graf, deney listesi, güncelleme hattı	Claude v3; Codex v3	Araştırma kayıtları	birleştirildi	Tek veri modeli; on deney tasarımı.
Araştırma kayıtları	Codex 18 kanıt kaydı	Codex v3	Araştırma kayıtları	genişletildi	18 kayıttan 58 çalışma kaydına genişletildi. Bu sayı mevcut kayıt miktarını gösterir; metinde anılan her bilimsel yayının eksiksiz temsil edildiği ayrıca karşılaştırılmadı. 7.4 turunda sekiz kaydın seçilmiş alanları düzenlendi; kalan 50 kaydın yöntem ve sayıları denetlenmedi.
Araştırma kayıtları	Codex 18 argüman	Codex v3	Araştırma kayıtları	genişletildi	Düşünürün kendi yanıtı ile bu çalışmanın yanıtı ayrıldı.
Ek A	Kurumsal mimari eşlemesi	Claude v3; Codex v3	Ek A	korundu	Uygunluk belgesi olmadığı açıkça belirtildi.
Yapay zekâ	Nisan–Eylül 2026 arası yeni çalışmalar	Dördüncü sürüm 4.1 taraması	Araştırma kayıtları	genişletildi	Dokuz yeni kayıt; güncelleme hattının altı başlığının hepsine eklendi.

Sayılar hangi soruyu cevaplıyor?

Bir önceki sürümde 226 düğüm sayılmış olmasıyla 7.4 için 227 ana ve dokuz ek kavram bildirilmesi tek başına çelişki değil. Sayımın sürümü ve neyi kapsadığı farklı olabilir. Çelişki, bu iki sayıyı aynı kapsamın güncel sonucu gibi yan yana koyduğumuzda doğar. Tarihsel sayımı koruyor, güncel sayımı kendi sürümü ve tanımıyla gösteriyoruz.

Çalışma kaydının 18'den 58'e çıkması da içeriğin eksiksiz olduğu anlamına gelmez. Bunun için metinde geçen yayınlarla kayıtları ayrıca karşılaştırmamız gerekir. Kayıt sayısı, kayıt kapsamı ve kaynak desteği ayrı işlerdir. Kaynakça uzadığında bütün savların daha güçlü olduğunu varsayamayız.

Uzunluğu neden yine de ölçüyoruz?

Bölüm uzunluğu, büyük bir kaybı fark etmek için yardımcı olabilir. Bir bölüm aniden yarıya indiğinde neyin çıktığına bakarız. Ama sözcük sayısının artması, itirazların ve dayanakların korunduğunu göstermez. Uzunluk tablosunu bu yüzden içerik derinliğinin kanıtı olarak değil, karşılaştırmaya nereden başlayacağımızı gösteren bir kontrol olarak tutuyoruz. Eski ölçümlerin hangi sürümler arasında yapıldığı da başlığında kalmalı.

Bölüm uzunlukları (yardımcı kontrol)

Sözcük sayıları görünür metinden otomatik sayıldı. Claude üçüncü sürüm sütunu eski dosyadan sayılmıştı. Son sütun, "Bu derleme", her derlemede güncel görünür metinden yeniden sayılır; önceki sürümlerde "Dördüncü sürüm" adıyla duruyordu. Bu paketle yeni bir ölçüm yöntemi getirilmedi. Sayıma bölüme gömülü kayıtlar (ağaç, pasajlar, argümanlar) dahildir. Codex üçüncü sürümü farklı bölümlendiği için yalnız toplamı verildi: 64459 sözcük. Sözcük sayısı tek başına derinlik kanıtı değildir.

Bölüm	Claude üçüncü sürüm	Bu derleme
Amaç & Beş soru	703	1766
Yöntem	762	1381
Heidegger	—	1630
Dört katman	—	5601
Kavram ağacı	2404	40197
Atıf kümeleri	1329	1999
Yedi dil	787	1604
Etimoloji	1123	4131
Somut hat	—	1983
Soyut hat	—	2388
Tarih	—	3088
Öncüler	—	6591
Kutsal metinler	8014	19514
Yapay zekâ	1166	3043
Hipotezler	1014	2974
Araştırma kayıtları	6311	17631
Ek A	—	1355

Eklerin birbirine bağlandığı yer

Koruma çizelgesi değişikliğin kapsamını, değişiklik kaydı geçmişini, eksik envanteri ise hâlâ yapılacak işi gösterir. Eski kavramların yeni karşılıkları da okuyucunun önceki metinden buraya ulaşmasını sağlar. Kimlik eşleşmesiyle ad eşleşmesini aynı kesinlikte sunmuyoruz; elle kurulan eşlemelerde hangi anlamı koruduğumuz önemlidir.

Bu bölümün alt ekleri, soruların hemen altında sırayla yer alır: Ek C: Değişiklik kaydı, Ek D: Eksik envanteri, Ek E: Eklerin kullanım kaydı ve Ek F: Eski kavramların bu sürümdeki karşılığı.

Derinlik Bir içeriğin korunduğuna nasıl karar veriyoruz?

Bir kavramın adını yeni tabloda bulmak yeterli değil. Eski metinde karşı argümanı varsa, yeni metinde yalnız tanımı kalmışsa kayıp vardır. Bir deneyin sonucu korunup örneklemi ve sınırı çıkarılmışsa da aynı sorun doğar. Bu nedenle koruma kontrolünde başlığı, soruyu, iddiayı, itirazı, dayanağı ve sınırı birlikte karşılaştırmamız gerekir. Bu pakette bütün bölümler için böyle bir karşılaştırma tamamlanmış değildir.

Alıntılarda daha dar bir ölçüt kullanıyoruz. Alıntı gövdesinin aynı kalması, alanın başlığının veya yanındaki yorumun değişmediği anlamına gelmez. Kutsal metinlerde iki tefsir alanının başlık ve kapsam notları bilerek değişti; bunu açıkça kaydediyoruz. Gövdenin korunması da kaynağın bu tur yeniden açılıp okunduğu anlamına gelmiyor.

Kendi çıkarımınız için

Bir bölümü kısaltırken hangi itirazı veya sınırı çıkarırsak düşüncesi değişmiş olur?
Korundu etiketi altında cümlelerin mi, anlamın mı, kaydın mı korunduğunu nasıl görmek isterdiniz?
Sayım aynı kaldığı hâlde içerik hangi yollarla eksilebilir?

Ek C: Değişiklik kaydı

Toplam 57 gerekçeli düzeltme.

Yöntem: Altı seviyeli kanıt ölçeği. Düzeltme: Kanıt türü ile gücü iki ayrı boyuta ayrıldı; yüzdeler kaldırıldı.
Öncüler: Smith, Arendt ve Chomsky çift eser tarihleri; Dennett kaydında Paul M. Churchland. Düzeltme: Harita 143 kayıt olarak kaldı. Üç kayıtta aynı kutuda temsil edilen iki eserin tarihi ayrıldı; kitapların bütün pasajları yeniden okunmadı. Patricia Churchland bu kayıtta temsil edilmiyor.
Kaynakça: Naccache künyesi, Tseng makale numarası, Fransız Akademisi maddesi. Düzeltme: Naccache düzeltmesi yazar adı ve yazar katkıları alanını kapsar. Tseng ve Poppenk makale numarası 3522 iken 3480 oldu. Fransızca conscience için resmî sözlük maddesi bir giriş olarak eklendi; özgün CNRTL maddesi açılmış sayılmaz. Girdi sayısı 227 iken 228.
Araştırma kayıtları: Güncelleme tablosunun altındaki tarih paragrafı. Düzeltme: Comsa için tabloda kullanılan 7 Mayıs arşiv tarihi, gelecekte yapılacak bir düzeltme gibi değil uygulanmış durum olarak yazıldı. Paragrafta kaynak çağrısı yoktu; kaynak bağlantıları değişmedi.
Heidegger: "Yarım asır önce gördü" ifadesi. Düzeltme: Heidegger bugünkü teknolojiyi öngörmüş gibi sunulmuyor.
Heidegger: Türkçe çeviri yılı. Düzeltme: Yıl ve kapsam birincil künyeden doğrulanamadığı için yıl verilmedi; çevirmen ve yayınevi belirtildi.
Kavram ağacı: Codex şablon etimolojileri (101 kayıt). Düzeltme: Her kayda özgü köken veya terim tarihi yazıldı; eksikler envantere alındı.
Atıf kümeleri: Tirmizî ölüm tarihi "yaklaşık 910". Düzeltme: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi kaydına göre ölümü 320/932.
Atıf kümeleri: "İbranicede zihin için ayrı sözcük yok". Düzeltme: Fazla güçlü; çevirmen seçimi olarak yeniden yazıldı.
Yedi dil: Zincirleme oklu dil şeması. Düzeltme: Türeme ima ettiği için ortak merkezli şema kullanıldı.
Etimoloji: düş ve düşmek önerilerinin tek köke bağlanması. Düzeltme: İki rakip öneri ayrı gösterildi.
Etimoloji: understand ve verstehen parçalarının düz çevirisi. Düzeltme: Parça çevirisi köken kanıtı sayılmadı.
Somut hat: Carr'ın deney kanıtı gibi kullanılması. Düzeltme: Kültürel eleştiri olarak etiketlendi.
Somut hat: "Paradigma öncesi evre" hükmü. Düzeltme: Fazla güçlü; "kapanış sağlanmadı" olarak yazıldı.
Soyut hat: Etkin akıl ile İlk Hareket Ettirici özdeşliği. Düzeltme: Metinler ayrıldı.
Tarih: Sessiz okumanın matbaa ile başladığı ima. Düzeltme: Augustinus tanıklığı eklendi.
Kutsal metinler: Özdeyişler 23:7 "insan yüreğinde nasıl düşünürse". Düzeltme: İzinli çevirilerde hesap tutma bağlamı vardır.
Kutsal metinler: Hac, Tesniye, Markos üçlüsünün eşitlenmesi. Düzeltme: Markos 2:6–8'de işitme-görme üçlüsü yoktur.
Kutsal metinler: Bakara 2:242 tefsir alanında meal tekrarı. Düzeltme: Tefsir alanı ek açıklama içermiyor diye işaretlendi.
Yapay zekâ: Glickman bulgusunun Hebb kuralına bağlanması. Düzeltme: Mekanizma sınanmadı.
Yapay zekâ: Reddit, Substack ve Medium kaynakları. Düzeltme: Geri çekildi; kamusal söylem olarak kaydı tutuldu.
Yapay zekâ: Sparrow bulgusunun kanıt olarak kullanılması. Düzeltme: 2018 tekrar projesi eklendi.
Hipotezler: Yüzdelik kanıt çubukları. Düzeltme: Nitel basamaklara çevrildi; hatlar ayrı gösterildi.
Kapanış denetimi paketi (sürüm 7.7): Naccache künyesinde düzeltme notunun "içeriğe etkisi belirlenmedi" hükmü; Tseng ve Poppenk makale numarası 3522; Smith 1776, Arendt 1963 ve Chomsky 1957 tek yıl gösterimi; "Dennett ve Churchland" adı; Fransızca conscience için sözlük kaynağının bulunmaması; çalışma kaydı sayısı 58; şemalarda yinelenen ok kimlikleri. Düzeltme: Düzeltme yazar adı ve yazar katkıları alanını kapsıyor; Tseng ve Poppenk numarası 3480. Üç harita kaydında iki eserin tarihi ayrıldı (143 kayıt sayısı değişmedi) ve Churchland Paul M. olarak açıldı. Fransızca conscience için Fransız Akademisi maddesi eklendi. Kutsal metin kayıtlarına alan bazında dize karşılaştırması eklendi; alıntı gövdeleri değişmedi, 34 alan erişim engeli nedeniyle kapanmadı. Kaynakçada bulunup çalışma kaydı olmayan 14 yayın için izleme kaydı eklendi (72 çalışma kaydı); bunlar yöntem ve sonuç denetimi değildir. Yedi kaynak için belirli pasaj düzeyindeki okuma kayıtları kaynakçaya işlendi. Uzunluk tablosunun son sütunu Bu derleme adını aldı. 44 yinelenen ok kimliği şemaya özgü yapıldı. Kaynakça 227 girişten 228 girişe çıktı.
Ek B ve Doğrulama notları (sürüm 7.6): Ek B başlığı "Koruma çizelgesi" ve girişsiz çizelge; "226 düğüm; yinelenenler tekilleştirildi", "Bütün metinler kaynaktan yeniden çekildi", "58 kanıt kaydı; metinde anılan her bilimsel yayının bir kaydı var" ve "Belgeli etkilenme şeması eklendi" gibi koruma notları; "9. Gerçek ekran kontrolü" başlığı; yazı tipi kartında "okunurluk etkilenmez" hükmü; Comsa tarih paragrafında gelecekte düzeltileceğini söyleyen anlatım. Düzeltme: İki bölümün anlatısı 10 Ekim 2026 paketiyle yeniden yazıldı; Ek B başlığı "Neyi koruduk, neyi değiştirdik?", doğrulama bölümünün başlığı "Hangi kontrol neyi gösteriyor?" oldu. Koruma çizelgesinin sekiz hücresi eski metin ve bölüm adıyla eşlenerek değişti: ilişki gerekçeleri ile belirsizlik kapsamı, kutsal metin alıntı gövdeleri ile iki tefsir başlığı, tarihsel 226 düğüm ile 7.4 sayımı, 58 kaydın kapsamı ayrı yazıldı. Doğrulama kartları silinmedi; tarihsel başlık altında duruyor, uygulayıcının bildirdiği sınamalar ayrı tabloda. 5.0 ekran kartının başlığı "Tarayıcıda ekran kontrolü" oldu; yazı tipi kartı okunurluğu garanti etmiyor; Comsa paragrafı uygulanmış durumu söylüyor. Uygulama öncesindeki 61 çizelge satırı, 17 uzunluk satırı, Ek C–F ve 37 doğrulama kartı korundu.
Ek A: Kurumsal mimariyle kurduğumuz ilişki (sürüm 7.5): Başlık "Kurumsal mimari çerçeveleriyle eşleme"; tablo sütunları "The Open Group Architecture Framework", "C4 uzaklığı" ve "Eşleme durumu"; "Kod düzeyi: kanıt kayıtları", "Bileşen düzeyi: kavram kartları" gibi satırlar; "karşılık yok"; "bir kurum içeriden hissedilmez" hükmü. Düzeltme: Bölümün anlatısı 10 Ekim 2026 paketiyle yeniden yazıldı ve başlık değişti. Sekiz satırlı tablo dört sütuna indi (ana metindeki ad, düzenleme fikri, atlasta baktığımız ayrıntı, eşlemenin sınırı); beden kod, kanıt kaydı kod, kavram kartı yazılım bileşeni olarak gösterilmiyor. Şema etiketleri "uyarlama" ve "kod değil" ile yeniden adlandırıldı; sağ sütunda gerçek C4 terimi ile atlas uyarlaması karışmıyor. "Karşılık yok", bu görünümlerin doğrudan ölçüt vermemesi olarak yazıldı. Üç kaynak anahtarı korundu; C4 ve The Open Group için ek erişimler aynı kayıtta. Yazı düzenleme tarihi ile kaynak okuma tarihi ayrı yazıldı.
Araştırma kayıtları ve graflar (sürüm 7.4): Argüman kartlarında "Düşünürün kendi yanıtı" başlığı ve "doğrulandı" denetim notu; ilişkilerde düşük/orta/yüksek belirsizlik etiketleri; güncelleme tablosunda tek "Son denetim" tarihi; sayımlarda "Zaman şeridi durağı" etiketi; var olmayan "Veriyi indir" düğmesi anlatımı. Düzeltme: Bölümün anlatısı 10 Ekim 2026 paketiyle yeniden yazıldı. 18 argümanın bizim yeniden kurmamız ve bilimle ilişki alanları, sekiz çalışma kaydının seçilmiş alanları, altı güncelleme satırı ve 50 ilişkinin kapsamı değişti. Yanıt başlığı "İlgili metinde veya gelenekte verilen yanıt" oldu; kaynak kapsamı ve önceki kayıt yazılı. İlişkilerde "çalışma önerisi", "örnekle gerekçelendirir" ve "kavramsal başvuru" türleri ayrı gösteriliyor. Güncelleme tablosunda yazı düzenleme tarihi ile kaynak okuma ayrıldı. Sayımlar veri dizilerinden üretiliyor; "Veriyi indir (JSON)" düğmesi eklendi. Eski öz denetim notları kayıtlarda arşivde.
Kavram haritası, mobil görünüm (sürüm 7.3): Dar ekranda haritanın başta gizli olması; haritanın kontrol düğmelerinin altında kalması; geniş ekranda sol uçtaki etiketlerin çerçeveden taşması. Düzeltme: Harita dar ekranda varsayılan olarak görünür, açıklamanın hemen altında; süzgeç ve düğmeler haritanın altına alındı, dal düğmeleri tek satırda yana kayıyor. Parmakla sürükleme ve iki parmakla yakınlaştırma eklendi. Düğüm genişliği hesabındaki bir hata düzeltildi: harita artık hem dar hem geniş ekranda taşmadan sığıyor. İçerik ve kayıtlar değişmedi.
Hipotezler ve deney tasarımları (sürüm 7.2): Üç nitel destek merdiveni ("güçlü/orta/sınırlı" basamakları, doluluk rengi); "Sınanamayan felsefi bölüm" başlığı; eski sentez kutusu ve Searle, Nagel, Chalmers ortak çizgi paragrafı; hipotez–deney bağlantılarının tek yönlü listeleri. Düzeltme: Bölümün anlatısı 9 Ekim 2026 paketiyle yeniden yazıldı. Sekiz hipotez kaydı ve on deney önerisi paketin tam yeni alanlarıyla değişti; üç destek satırı dayanak türü ve kapsamı metni oldu, eski düzeyler lines_previous alanında. "Deneyin tek başına karara bağlamadığı soru" başlığı geldi. Yirmi bir hipotez–deney bağlantısı iki yönde eşlendi ve her birine kapsam notu eklendi; eksik ters bağlantılar tamamlandı. Deneylere "uygulanmadı, örneklem hesabı ve ön kayıt yapılmadı" durumu eklendi. Üç yöntem kaynağı eklendi. 37 eski kaynak anahtarı korundu.
Yapay zekâ çağında düşünmek (sürüm 7.1): Öz değerlendirmedeki "bütün kaynaklar yeniden doğrulandı" ve "hataların çoğu belirli nedenle oluştu" genellemeleri; "Performans bilinç değildir", "Eleştirel düşünme yer değiştiriyor" gibi dokuz kart başlığı; "Sorumluluk insanda kalır, devredilemez" merkez metni; "Yapay zekâ öncesi/çağında" sütun adları. Düzeltme: Bölümün anlatısı 9 Ekim 2026 paketiyle yeniden yazıldı. Dokuz kartın başlığı ve gövdesi, dokuz güncelleme satırının tür/tarih, bulgu ve sınırı, beş soru satırı değişti. Kestin için 0,63 ve 0,73–1,3 farklı analizler olarak ayrıldı; Wang yüzde 12,55 göreli yenileme artışı oldu; Ballot her iki kolda model bulunduğunu belirtiyor; kurum görev ufku insanın tahmini görev süresi olarak açıklandı. Döngü merkezi "karar ve sorumluluk / insan ve kurum rolleri" oldu. 27 kaynak anahtarı ve geri çekilen kayıt arşivi korundu. Eski öz değerlendirme genellemeleri yalnız bu arşivde.
Kutsal metinlerde düşünme (sürüm 7.0): Karşılaştırmalı yorum kutusundaki eski içerik ve her kayıtta "Codex üçüncü sürümündeki eski not doğru/hatalı bulundu" ifadesi; Hac 22:46 alıntısının yalnız 46. ayete ait gibi etiketlenmesi; Bakara 2:242 tefsir notundaki çift nokta. Düzeltme: Bölümün anlatısı 9 Ekim 2026 paketiyle yeniden yazıldı; eski karşılaştırmalı yorum kutusunun içeriği ana metne taşındı. 12 karşılaştırmalı okuma notu değişti. 50 kayıtta eski üretim değerlendirmesi etiketi, okuyucuya ait kapsam notu ve alan bazlı kontrol durumuyla değişti; eski ifadeler yerel arşivde duruyor. Hac 22:46 alıntısı değiştirilmeden 45–48 ortak tefsirinden seçildiği etiketlendi; iki Kur'an Yolu bağlantısı düzeltildi. Özgün metin, çeviri ve tefsir alıntıları yeniden yazılmadı. Sekiz eski kaynak anahtarı korundu.
Öncüler (sürüm 6.9): Başlık "Öncüler: üç ayrı soyağacı"; "yaklaşık seksen düşünür" ve "yüz kırk isim" sayıları; şemanın "yalnız kaynakla belgelenmiş etkilenmeyi" gösterdiği ifadesi; on iki ilişkinin "belgeli etkilenme" diye sunulması. Düzeltme: Bölümün anlatısı 9 Ekim 2026 paketiyle yeniden yazıldı. Harita 143 kayıt olarak anılıyor; kayıt, kişi sayısı değildir. 63 tablo satırının katkı ve sınır alanları yeniden yazıldı, 15 harita katkısı düzeltildi. On iki ilişkinin türü ve doğrulama sınırı yazıldı; şema "Öncüler arasındaki seçilmiş ilişkiler" oldu ve Heidegger düğümü eklendi. Birleşik eserlere bağlı üç tek yıl gösterimi değiştirildi, önceki yıllar arşivde. Aquinas satırı mevcut kaynak kaydına bağlandı. 18 mevcut kaynak anahtarı korundu.
Düşünmenin soykütüğü (sürüm 6.8): Zaman şeridinde "Bilişsel devrim", "Kodeks", "Matbaa" etiketleri; Bedenlenme satırında McLuhan'ın tarihi ve "araç mesajdır" sözünün Carr'a bağlanması; Göbekli Tepe'nin yerleşikliğin kanıtlanmış başlangıcı gibi sunulması; Kore basımının hiç anılmaması. Düzeltme: Bölümün anlatısı 9 Ekim 2026 paketiyle yeniden yazıldı. 18 dönem satırı ve 12 nesne kartının dört alanı yeniden yazıldı; tablo başlığı "Düşünmeye ne ekledi, hangi soruyu açık bıraktı" oldu. Şerit etiketleri "Melez imge üretimi", "Kitap ve sessiz okuma" ve "Avrupa'da basım" oldu. McLuhan'ın yılı kaynakla doğrulanamadığı için çıkarıldı. Kore basımı için kurumsal kayıt eklendi ve matbaa satırına ve kartına bağlandı. Dış bellek şemasının açıklaması ve gelenek şemasındaki kesikli okların "seçilmiş aktarım yolları" olduğu notu değişti. 42 kaynak anahtarı korundu.
Düşünen varlığı nasıl açıklıyoruz? (sürüm 6.7): Başlık "Soyut, ontolojik ve metafizik izler"; on konumun birbirini dışlayan ontolojik seçenekler gibi gösterilmesi; "Fizikçiler ayrımın yanlış kurulduğunu savunur"; Putnam ve Fodor için "ayrı kaynak kaydı açmadık" notu; Aquinas'ta intellectus ve ratio'nun ayrı güçler gibi okunması. Düzeltme: Bölümün anlatısı 9 Ekim 2026 paketiyle yeniden yazıldı ve başlık yeni oldu. Konum tablosuna "Açıklama düzeyi" sütunu eklendi; on konum ve dokuz düşünürün alanları düzeltildi. Putnam ve Fodor için dört, Aquinas için bir kaynak kaydı bağlandı. Şema, açıklama düzeylerini ayrı gruplar olarak gösteriyor ve çelişki oku çizmiyor. 25 mevcut kaynak anahtarı korundu.
Düşüncenin maddi izleri (sürüm 6.6): Somatik işaretin "kararın ön koşulu" olarak sunulması, ters çıkarımın "her durumda geçersiz" sayılması, beyin görüntülerinin hepsinin kanın oksijenlenmesine indirgenmesi, ortak sınamanın herkesin üç yöntemle ölçüldüğü izlenimi. Düzeltme: Bölümün anlatısı 9 Ekim 2026 paketiyle yeniden yazıldı. Sekiz model satırında iddia, sınır ve kaynak türü açıklaması alan bazında değişti. Naccache 2025, Poldrack 2006 ve Damasio 1996 kaynak kayıtları eklendi. Stout 2008 ve ortak sınama kanıt kayıtları örneklem, görev ve ölçüm bakımından düzeltildi; karşı yorum ayrı kayıt oldu. Şema nesne, davranış görevi ve beyin ölçümünü ayrı girişler olarak gösteriyor. Mevcut 27 kaynak anahtarı korundu.
Sözcüklerin taşıdığı eski imgeler (sürüm 6.5): Etimolojik örüntünün hipotezi desteklemesi, "incelediğimiz dillerin hiçbirinde" ve "bütün Yunanlılar göğüste konumlandırmıştır" türü genel hükümler, düşünmek için kaynaksız ikinci köken önerisi. Düzeltme: Bölümün anlatısı 9 Ekim 2026 paketiyle yeniden yazıldı; tanık, anlam değişimi, bugünkü kullanım ve yorum ayrıldı. 33 kartın kullanım metni yeniden yazıldı ve alan başlığı "Kullanım ve bu çalışmadaki anlamı" oldu. Düşünmek, Bilinç, Syneidēsis, Phronēsis, Kavram, Hakikat ve Bellek kartlarında köken, yorum sınırı ve durum etiketi düzeltildi. Etimolojik örnekler deneysel dayanak sayılmadı. Şema, kökenden bugüne zorunlu ve kesintisiz bir gelişim çizgisi göstermiyor.
Yedi dil matrisi (sürüm 6.4): Dört masa benzetmesi, "her hücre kendi uyarısını taşıyor" ve "işaretler tabloda, kartta ve veride aynıdır" ifadeleri. Düzeltme: Bölümün anlatısı 9 Ekim 2026 paketiyle yeniden yazıldı; şemanın merkezi "ortak kavram" yerine "kavram kaydı" oldu ve türeme ima eden okuma kaldırıldı; lejant ve tablo altı notu yeni metinle değişti; işaretsiz hücrelere otomatik işaret atanmadı; syneidēsis notu "yalnızca vicdan" hükmünden farkındalık ve vicdan kullanımlarını ayıran nota çevrildi (LSJ maddesine bağlantı); phronēsis için kanıtsız "amelî hikmet" karşılığı kaldırıldı. 27 satır, yedi sütun, özgün yazımlar ve kaynak kimlikleri korundu.
Çekirdek kavramlar ve kümeler (sürüm 6.3): Beş küme ve ayrı "Kümelerin arka planı" bölümü. Düzeltme: Bölümün tamamı 9 Ekim 2026 paketiyle yeniden yazıldı: beş küme korundu, Tirmizî halkaları tabloya alındı, "arka plan" pasajları ilgili kümelere taşındı, bellek ve imgelem ayrı alt başlıkta kaldı. Aktarım, çeviri karşılığı ve yazar karşılaştırması şemada ayrı çizgi türleri oldu; "karşıt yön" bağlantısı kaldırıldı, genişletilmiş zihin ile zor problem "ayrı soru" olarak gösteriliyor. 24 kaynak kimliğinin tamamı korundu.
Düşüncenin dört katmanı (sürüm 6.2): Bina katı benzetmesi, genel hükümler ve iki dişli sınıflaması. Düzeltme: Bölümün anlatısı 9 Ekim 2026 paketiyle yeniden yazıldı: dört katman aynı olaya yöneltilen dört inceleme sorusu olarak anlatıldı; on başlık tablosu ve taşıyıcı tablosu yenilendi; bağ özetleri sınırlandı (Hebb, Dehaene, Stout, Lee, Vaswani, Bender, Rosch, Bjork, Aristoteles, İbn Sînâ, Descartes, Nagel, COGITATE); nedensellik kurmayan kayıtlar için yeni ilişki türü "ilişkilidir" eklendi; 23 kayıt korundu.
Kavram ağacı (sürüm 6.2): Kısa açıklama ve lejant. Düzeltme: Bölümün tamamı yeniden yazıldı: sekiz dal tablosu, tek kayıt ilkesi, kayıtta bulunanlar, çizgi ve renklerin okunuşu; harita lejantı dal ile katmanın ayrı bilgiler olduğunu, içerir çizgisinin sınıflama olduğunu, çapraz ilişkinin eşdeğerlik anlamına gelmediğini ve renklerin puan olmadığını söylüyor. Kavram, dal ve kaynak çağrıları değişmedi.
Yöntem (sürüm 6.1): Dört hat kartı, iki alt başlık ve kısa Derinlik. Düzeltme: Bölümün tamamı 9 Ekim 2026 paketiyle yeniden yazıldı: üç araştırma hattı ile dört mimari katman ayrı tutuldu; her hat için ayrı alt başlık; kanıt türü ile gücü ve kaynak ilkeleri korundu; Derinlik ve üç soru yenilendi. Hat kartları alt başlıklara dönüştü.
Başlangıç noktamız: Heidegger (sürüm 6.1): Bölümün önceki anlatımı. Düzeltme: Bölümün tamamı yeniden yazıldı: başlıktaki iki soru, dört iç soru, iki düşünme biçimi, Denken–Danken ve Gedanc, "bilim düşünmez" sözü, el işi, itirazlar ve yapay zekâya dönüş ayrı alt başlıklarda; Parmenides okuması tartışmasız filolojik sonuç olarak sunulmuyor; maymun ve el ayrımı anatomik bulgu olarak okunmuyor.
Kaynakça (sürüm 6.1): 215 künye. Düzeltme: Heidegger, Gelassenheit (1959) birincil künye olarak eklendi (216); hesaplayan ve anlam üzerine düşünen düşünme ayrımı için.
Şemalar (sürüm 6.1): Yöntem şemasında Etimoloji, Somut, Soyut satırları; metne sığmayan şema kutuları. Düzeltme: On yedi bölüm şeması ve dört katman şeması metne göre genişleyen kutularla yeniden çizildi; yöntem şeması hat adlarını metindekiyle aynı yazıyor (Dil ve anlam; Bilim ve deney; Felsefe ve varlık); Heidegger şemasının açıklaması neden-sonuç okumasını dışlıyor. Dokuzuncu bölümde yatay zaman şeridi ve üç sütunlu tablo geri getirildi; bağ ve öncüler haritalarının yerleşimi düzeltildi.
Mimari (sürüm 6.0): On katlı tek tablo ve dört ayrı bakış. Düzeltme: Dört katmanlı omurga (Beden, Anlam, İşleyiş, Yaşam) ve zaman cetveli; on kat ikinci bakış olarak korundu; 140 öncü katmanlara ve dönemlere yerleşti; 22 tarihli kavram bağı; kavram düğümlerine katman etiketi; bölüm üçüncü sıraya alındı.
Arayüz (sürüm 6.0): Ara, Tema, Veriyi indir, Yazdır düğmeleri. Düzeltme: Arama kutusu üst çubukta hep açık; öteki düğmeler kaldırıldı; hat adları düz dille (Dil ve anlam; Bilim ve deney; Felsefe ve varlık; Yöntem ve bütün resim); lejant her hattı bir cümleyle açıklıyor.
Ek A (sürüm 6.0): Dört bakış ile C4 ve TOGAF arasında tek tablo. Düzeltme: A.1 katmanlar ve TOGAF, A.2 yakınlaştırma ve C4, A.3 mevcut durumdan hedef duruma, A.4 benzetmenin dört sınırı (yaşantı, aşkınsal soru, kutsal metin, tek insan).
Kaynakça (sürüm 6.0): 119 künye. Düzeltme: Öncüler haritası için 95 birincil metin ve çalışma eklendi; kanıt kaydı yalnız bilim hattındakiler için açıldı.
Kavram ağacı (sürüm 5.0): İngilizce agency karşılığı olarak "ajans" kullanılması. Düzeltme: Türkçede ajans kurum anlamına kaydığı için düğüm "eyleyicilik" adını aldı; yazılım bağlamındaki agent için "eyleyici", felsefe yazınındaki karşılık olarak "faillik" kaydedildi.
Etimoloji (sürüm 5.0): Kırk beş Türkçe sözcüğün kökeninde Nişanyan Sözlük'e dayanılması. Düzeltme: Tartışmalı bir kaynak olduğu için bütün Nişanyan atıfları kaldırıldı; kırk dört sözcüğün kökeni Kubbealtı Lugatı'ndan yeniden okundu, Kubbealtı'nın köken vermediği dokuz sözcük kartta açıkça işaretlendi, Nişanyan'a dayanan on dört iddia silindi veya "doğrulanamadı" diye işaretlendi.
Bölüm girişleri (sürüm 5.0): Kişisiz ve kısa bölüm girişleri. Düzeltme: On yedi bölümün girişi yazarın kendi sesinden, bölümün niçin var olduğunu söyleyen daha uzun metinlerle yeniden yazıldı.
Kavram haritası (sürüm 5.0): Dairesel, döndürülmüş etiketli ve okunması güç harita. Düzeltme: Yatay zihin haritasına geçildi: etiketler düz, dallar artı ve eksi ile açılıp kapanıyor, dar ekranda tek yanlı yerleşim.
Gezinme (sürüm 5.0): Yalnız açılır menüyle gezinme. Düzeltme: Masaüstünde sabit yan bölüm listesi, kapakta içindekiler kartları, her bölüm sonunda önceki ve sonraki bağlantıları, dar ekranda alt gezinme çubuğu ve okuma ilerleme çubuğu eklendi.
Kutsal metinler: Tefsir aktarımlarının kısaltma ortasında kesilmesi. Düzeltme: Cümle sınırında kesme kuralı; kısaltmalar cümle sonu sayılmıyor.
Kutsal metinler: "Tevrat" adının bütün İbrani Kutsal Kitabı için kullanılması. Düzeltme: Tevrat yalnız ilk beş kitap; öteki kitaplar "Tanah, Tevrat dışı" etiketiyle.
Kutsal metinler: Nestle–Aland basımının belirtilmemesi. Düzeltme: Yirmi sekizinci basım adıyla ve kaynağıyla belirtildi; ayetler o basımdan çekildi.
Öncüler: "Dennett, Churchland 1942–2024" satırı. Düzeltme: Yaşam tarihleri ayrıldı; Churchland için temel metin yılı verildi.

Ek D: Eksik envanteri

Köken kaydı eksik (1): Sinir sistemi.
Tartışmalı köken, rakip öneriler gösterildi (3): Fuâd, Nous, Etkin akıl.
Türeyiş önerisi veya yorum ayrı okunacak kayıt (2): Düşünmek, Hakikat. Bunlar rakip öneri olarak sunulmaz; kaynak eksikliği, belirsizlik işareti ve felsefi yorum ayrı durumlar olarak yazıldı.
Tarihsel köken yerine modern terim tarihi verilen düğüm (70). Bu düğümler için tarihsel sözlük tanığı aranmadı; terimin kuruluşu yazıldı.
Dil satırında birebir karşılık bulunmayan hücre sayısı: Türkçe: 0, Antik Yunanca: 104, Latince: 85, İngilizce: 0, Almanca: 14, Fransızca: 14, Arapça: 24. Boş hücre bir araştırma sonucudur; her birinin notu kaydında.
Soyut hat (sürüm 6.7): Aquinas için yalnız iki pasaj İngilizce çeviriden okundu; Putnam ve Fodor kayıtları açıldı, tam pasaj denetimi açık; Spinoza, Leibniz, Hume, Hegel ve Nietzsche özetlerinin pasaj eşlemesi tamamlanmadı.
Doğrulanamayan kaynaklar: Heidegger Türkçe çevirisinin baskı bilgisi; iki forum gönderisinin içeriği (site otomatik erişime kapalı); geri çekilen altı kamusal söylem kaydı.
Bu sürümde birincil metinden yeniden sayılmayan sayılar: Lomekwi 3 eser sayısı, Sparrow deneylerinin örneklem büyüklükleri, Sweller deneylerinin örneklem büyüklükleri.
Dönem alanı boş kalan düğüm (107): köken kaydında tarih veya dönem bilgisi olmayan düğümler kartta "dönem bilgisi yok" diye işaretlendi.
Kendi sesinden cevabı birincil metinden doğrulanamayan düşünürler (4): Kant, Gazzâlî, Heidegger, Merleau-Ponty. Kartlarında bu durum yazılı; metinler özet olarak kaldı.
Birincil kaynaktan doğrulanamayan sayılar: De Neys örneklem büyüklükleri, Kind 40.000 yıllık tarih, Lomekwi 3 eser sayısı, Sweller örneklem büyüklükleri, Sparrow deneyinde 46 mı 69 mu olduğu.
Tefsir aktarımları: en uzun aktarım 834 karakter; aktarım yalnız ayetle eşleşen cümleye indirildi, geri kalanı bağlantıyla verildi.
Üçüncü sürümden geri alınan, bu sürümde kaynak kaydı açılmamış anmalar: Shannon ve Wiener, Miller ve Chomsky, Hinton, LeCun ve Bengio; Meillet ve Ernout, Pokorny, Chantraine; Pāṇini, Varro, İbn Cinnî, Kâşgarlı ve Jones, Rask, Bopp ayrıntıları; Kâtip Çelebi ve Agop Dilâçar; Elmalılı ve Esed mealleri. Bu anmalar üçüncü sürümdeki haliyle korundu, birincil kaynakla yeniden denetlenmedi.
Kaynak kaydı açılmayan anılan düşünürler: Hilary Putnam, Jerry Fodor, Kindî, Spinoza, Leibniz, Hume, Hegel, Nietzsche (metinde anılıyor; birincil künye eklenmedi).
Eklenmesi önerilen öncüler: Susan Carey, Elizabeth Spelke, Patricia Churchland, Evan Thompson, Anil Seth; Osmanlı akıl tasnifleri.

Kavram ağacına önerilen düğümler

Dört katman şemasında kesikli çiple gösterilen kavramlar. Bu sürümde ağaca eklenmedi, çünkü her düğüm yedi dil satırı ve tarihsel sözlük tanığı ister; bir sonraki sürümde kaynaklarıyla eklenecek.

Yaşantı (Yaşam katmanı): Yaşam katmanının içeriden görünüşü; fenomenal bilinç düğümüyle ilişkili ama pratik bağlamı ayrı.
Öğretim (Yaşam katmanı): Kurum düğümünün altında; ortak dikkat ve bilişsel yük bağlarının hedefi.
İnsan düşünme döngüsü (İşleyiş katmanı): Dokuz aşamalı döngü şemasının düğüm karşılığı.
Makine döngüsü (İşleyiş katmanı): İstem, bağlam penceresi, üretim ve doğrulama; yapay zekâ döngüsü şemasının düğüm karşılığı.
Duyular (Beden katmanı): Görme ve işitme düğümlerini toplayan üst düğüm; beş duyu ve iç duyum.
Hormon ve uyku (Beden katmanı): Metabolizma düğümünün yanında; karar ve dikkat üzerindeki etkileri kanıt kayıtlarıyla.
Silikon taban (Beden katmanı): Donanım, ağırlık matrisleri ve dikkat mekanizması; ikinci taşıyıcı.

Ek E: Eklerin kullanım kaydı

Ek	İçerik	Nasıl kullanıldı
Claude üçüncü sürüm (tek dosyalık sayfa)	51 kavram kaydı, anlatı bölümleri, mimari benzetmesi ve Ek A eşlemesi	Kavram kayıtları ayrıştırıldı ve Ek F'de tek tek eşlendi; anlatı editör okumasından geçirilerek yeniden yazıldı; bölümlerin kelime sayısı Ek B'de karşılaştırıldı.
Codex üçüncü sürüm (tek dosyalık sayfa ve gömülü veri)	208 kavram, 18 argüman, kutsal metin kayıtları, kanıt kayıtları	Gömülü veri çözüldü; 208 kavram Ek F'de eşlendi; kutsal metinler kaynak portaldan yeniden çekildi; 50 eski karşılaştırma notunun 1'i hatalı bulundu ve tüm notlar yeniden yazıldı; kanıt sayıları birincil kaynaklardan yeniden denetlendi.
Birinci ve ikinci sürümler	Önceki kavram listeleri ve anlatı	Yalnız koruma denetimi için tarandı; bu sürümde yok olan içerik Ek B'de listelendi.
Beş görsel ek	Katman şeması, ağaç taslakları ve biçim örnekleri	Görsel dil ve katman adları için başvuruldu; hiçbir görsel olduğu gibi kopyalanmadı; şemalar yeniden çizildi.
Talimat metni	Kapsam, kaynak kuralları, erişilebilirlik ve doğrulama koşulları	Doğrulama notundaki denetimler bu koşullardan türetildi; karşılanamayanlar Ek D'de.
Dış araştırma raporu	Güvenilmeyen başvuru olarak verilen derleme	Yalnız ipucu olarak kullanıldı; oradan alınan hiçbir iddia birincil kaynak açılmadan metne girmedi.

Ek F: Eski kavramların bu sürümdeki karşılığı

Bu ek, iki üçüncü sürümdeki her kavramın bu sürümde nereye gittiğini tek tek gösterir. "Korundu" kendi düğümü olarak yaşıyor demektir; "birleştirildi" başka bir düğümün kaydına katıldı demektir. Eşleme önce ad eşleşmesiyle otomatik yapıldı, eşleşmeyenler elle bağlandı; eşleme yolu sütunu hangisi olduğunu söyler.

Codex üçüncü sürüm: 208 kavram (birleştirildi: 19, korundu: 187, taşındı: 2)

Eski kavram	Bu sürümdeki karşılığı	Durum	Eşleme yolu
Düşüncenin bilgi mimarisi	Düşünme	birleştirildi	elle
Düşüncenin çekirdeği	Düşüncenin çekirdeği	korundu	ad eşleşmesi
Düşünce	Düşünce	korundu	ad eşleşmesi
Düşünmek	Düşünmek	korundu	ad eşleşmesi
Fikir	Fikir	korundu	ad eşleşmesi
İçerik	İçerik	korundu	ad eşleşmesi
Akıl	Akıl	korundu	ad eşleşmesi
Akıl (yeti)	Akıl (yeti)	korundu	ad eşleşmesi
Akıl (ilke)	Akıl (ilke)	korundu	ad eşleşmesi
Öz denetim	Öz denetim	korundu	ad eşleşmesi
Zekâ	Zekâ	korundu	ad eşleşmesi
Öğrenme	Öğrenme	korundu	ad eşleşmesi
Problem çözme	Problem çözme	korundu	ad eşleşmesi
Uyum	Uyum	korundu	ad eşleşmesi
Zihin	Zihin	korundu	ad eşleşmesi
İşlem	İşlem	korundu	ad eşleşmesi
Temsil	Temsil	korundu	ad eşleşmesi
Beyin	Beyin	korundu	ad eşleşmesi
Bilinç	Bilinç	korundu	ad eşleşmesi
Erişim bilinci	Erişim bilinci	korundu	ad eşleşmesi
Fenomenal bilinç	Fenomenal bilinç	korundu	ad eşleşmesi
Farkındalık	Farkındalık	korundu	ad eşleşmesi
Benlik	Benlik	korundu	ad eşleşmesi
Özne	Özne	korundu	ad eşleşmesi
Kimlik	Kimlik	korundu	ad eşleşmesi
Öz bilinç	Öz bilinç	korundu	ad eşleşmesi
Düşünmenin süreçleri	Düşünmenin süreçleri	korundu	ad eşleşmesi
Algı	Algı	korundu	ad eşleşmesi
Görme	Görme	korundu	ad eşleşmesi
İşitme	İşitme	korundu	ad eşleşmesi
İç duyum	İç duyum	korundu	ad eşleşmesi
Dikkat	Dikkat	korundu	ad eşleşmesi
Seçim	Karar	birleştirildi	elle
Önemlilik	Önemlilik	korundu	ad eşleşmesi
Görev denetimi	Görev denetimi	korundu	ad eşleşmesi
Bellek	Bellek	korundu	ad eşleşmesi
Çalışma belleği	Çalışma belleği	korundu	ad eşleşmesi
Uzun süreli bellek	Uzun süreli bellek	korundu	ad eşleşmesi
Anma	Anma	korundu	ad eşleşmesi
İmgelem	İmgelem	korundu	ad eşleşmesi
Benzetim	Benzetim	korundu	ad eşleşmesi
Olasılık	Olasılık	korundu	ad eşleşmesi
Sanat	İmgelem	birleştirildi	elle
Duygu	Duygu	korundu	ad eşleşmesi
Değerleme	Değerleme	korundu	ad eşleşmesi
Haz	Haz ve acı	birleştirildi	elle
Acı	Haz ve acı	birleştirildi	elle
İrade	İrade	korundu	ad eşleşmesi
Niyet	Niyet	korundu	ad eşleşmesi
Karar	Karar	korundu	ad eşleşmesi
Eylem	Eylem	korundu	ad eşleşmesi
Dil ve bilgi	Dil, bilgi ve çıkarım	korundu	elle
Dil	Dil	korundu	ad eşleşmesi
Gösterge	Gösterge	korundu	ad eşleşmesi
Sözdizimi	Sözdizimi	korundu	ad eşleşmesi
İletişim	İletişim	korundu	ad eşleşmesi
Anlam	Anlam	korundu	ad eşleşmesi
Gönderim	Gönderim	korundu	ad eşleşmesi
Bağlam	Bağlam	korundu	ad eşleşmesi
Anlatı	Anlatı	korundu	ad eşleşmesi
Bilgi	Bilgi	korundu	ad eşleşmesi
Kanıt	Kanıt	korundu	ad eşleşmesi
Gerekçe	Gerekçe	korundu	ad eşleşmesi
Hakikat	Hakikat	korundu	ad eşleşmesi
Çıkarım	Çıkarım	korundu	ad eşleşmesi
Tümdengelim	Tümdengelim	korundu	ad eşleşmesi
Tümevarım	Tümevarım	korundu	ad eşleşmesi
En iyi açıklamaya çıkarım	En iyi açıklamaya çıkarım	korundu	ad eşleşmesi
Tasavvur / tasdik	Tasavvur ve tasdik	korundu	elle
Tasavvur	Tasavvur	korundu	ad eşleşmesi
Tasdik	Tasdik	korundu	ad eşleşmesi
Yargı	Yargı	korundu	ad eşleşmesi
Bilgelik	Bilgelik	korundu	ad eşleşmesi
Hikmet	Hikmet	korundu	ad eşleşmesi
Pratik bilgelik	Pratik bilgelik	korundu	ad eşleşmesi
Vehim / sanı	Vehim ve sanı	korundu	elle
Beden ve ortak dünya	Beden ve ortak dünya	korundu	ad eşleşmesi
Sinir sistemi	Sinir sistemi	korundu	ad eşleşmesi
Nöron	Nöron	korundu	ad eşleşmesi
Sinaps	Sinaps	korundu	ad eşleşmesi
Sinirsel esneklik	Sinirsel esneklik	korundu	ad eşleşmesi
Bedenlenmiş biliş	Bedenlenmiş biliş	korundu	ad eşleşmesi
Hareket	Hareket	korundu	ad eşleşmesi
Duyusal eylem döngüsü	Duyusal-eylem döngüsü	korundu	elle
Metabolizma	Metabolizma	korundu	ad eşleşmesi
Dış araç	Dış araç	korundu	ad eşleşmesi
Yazı	Yazı	korundu	ad eşleşmesi
Genişletilmiş zihin	Genişletilmiş zihin	korundu	ad eşleşmesi
Dağıtık biliş	Dağıtık biliş	korundu	ad eşleşmesi
Kültür	Kültür	korundu	ad eşleşmesi
Ortak dikkat	Ortak dikkat	korundu	ad eşleşmesi
Kurum	Kurum	korundu	ad eşleşmesi
Norm	Norm	korundu	ad eşleşmesi
Tarih	Tarih	korundu	ad eşleşmesi
Taş alet	Taş alet	korundu	ad eşleşmesi
Matbaa	Matbaa	korundu	ad eşleşmesi
Bilimsel yöntem	Bilimsel yöntem	korundu	ad eşleşmesi
İçsel idrak ve ruh sözvarlığı	İçsel idrak ve ruh sözvarlığı	korundu	ad eşleşmesi
Ruh / can	Ruh ve can	korundu	elle
Ruh	Rûh	korundu	ad eşleşmesi
Nefis	Nefis	korundu	ad eşleşmesi
Aşkınlık	Aşkınlık	korundu	ad eşleşmesi
Sadr	Sadr	korundu	ad eşleşmesi
Vesvese	Vesvese	korundu	ad eşleşmesi
İslam nuru	Sadr	birleştirildi	elle
Kalp (biliş merkezi)	Kalp (biliş merkezi)	korundu	ad eşleşmesi
İman	İman	korundu	ad eşleşmesi
Takva	Kalp (biliş merkezi)	birleştirildi	elle
Muhabbet	Kalp (biliş merkezi)	birleştirildi	elle
Fuâd	Fuâd	korundu	ad eşleşmesi
Marifet	Marifet	korundu	ad eşleşmesi
Havâtır	Fuâd	birleştirildi	elle
Rüyet	Fuâd	birleştirildi	elle
Lübb	Lübb	korundu	ad eşleşmesi
Tevhid	Lübb	birleştirildi	elle
Nühâ	Nühâ	korundu	ad eşleşmesi
Hicr	Hicr	korundu	ad eşleşmesi
Basiret	Basîret	korundu	ad eşleşmesi
Hilm	Hilm	korundu	ad eşleşmesi
Tefekkür	Tefekkür	korundu	ad eşleşmesi
Tedebbür	Tedebbür	korundu	ad eşleşmesi
Tezekkür	Tezekkür	korundu	ad eşleşmesi
Akıl kuramlarının dilleri	Akıl kuramlarının dilleri	korundu	ad eşleşmesi
Nous	Nous	korundu	ad eşleşmesi
Edilgen akıl	Edilgen akıl	korundu	ad eşleşmesi
Etkin akıl	Etkin akıl	korundu	ad eşleşmesi
Psychē	Psychē	korundu	ad eşleşmesi
Logos	Logos	korundu	ad eşleşmesi
Stoacı düzen	Stoacı logos	korundu	elle
Oran	Oran	korundu	ad eşleşmesi
Pneuma	Pneuma	korundu	ad eşleşmesi
Arapça akıl	Arapça felsefede akıl mertebeleri	korundu	elle
Bilkuvve akıl	Bilkuvve akıl	korundu	ad eşleşmesi
Bilfiil akıl	Bilfiil akıl	korundu	ad eşleşmesi
Müstefâd akıl	Müstefâd akıl	korundu	ad eşleşmesi
Intellectus	Intellectus	korundu	ad eşleşmesi
Etkin intellectus	Intellectus agens	korundu	elle
Mümkün intellectus	Intellectus possibilis	korundu	elle
Ratio	Ratio	korundu	ad eşleşmesi
Faal akıl	Faal akıl	korundu	ad eşleşmesi
Nübüvvet	Faal akıl	birleştirildi	elle
Cebrail	Faal akıl	birleştirildi	elle
Sudûr	Sudûr ve ittisal	korundu	elle
Kant'ın yetileri	Kant'ın yetileri	korundu	ad eşleşmesi
Sinnlichkeit	Duyarlık	korundu	elle
Verstand	Anlama yetisi	korundu	elle
Vernunft	Akıl (Kant)	korundu	elle
Metinler ve varlık soruları	Kutsal metinler ve varlık soruları	korundu	elle
Lev	Lev	korundu	ad eşleşmesi
Levav	Levav	korundu	ad eşleşmesi
Kardia	Kardia	korundu	ad eşleşmesi
Dianoia	Dianoia	korundu	ad eşleşmesi
Nefeş	Nefeş	korundu	ad eşleşmesi
Neşamah	Neşamah	korundu	ad eşleşmesi
Ruach	Ruaḥ	korundu	elle
Meod	Meod	korundu	ad eşleşmesi
Kutsal metinlerin bilme sözvarlığı	İbranice bilme sözvarlığı	korundu	elle
Hokhmah	Ḥokhmah	korundu	ad eşleşmesi
Tevunah	Tevunah	korundu	ad eşleşmesi
Da'at	Daʿat	korundu	ad eşleşmesi
Binah	Binah	korundu	ad eşleşmesi
Dönüşüm sözvarlığı	Yeni Ahit'te dönüşüm sözvarlığı	korundu	elle
Metanoia	Metanoia	korundu	ad eşleşmesi
Syneidēsis	Syneidēsis	korundu	ad eşleşmesi
Phroneō	Phroneō	korundu	ad eşleşmesi
Ischys	Ischys	korundu	ad eşleşmesi
Varlık	Düşünme ile varlık	taşındı	elle
Töz	Töz düalizmi	birleştirildi	elle
Özellik	Töz düalizmi	birleştirildi	elle
Süreç	Süreç ontolojisi	korundu	elle
Özgür irade	Özgür irade	korundu	ad eşleşmesi
Sorumluluk	Sorumluluk	korundu	ad eşleşmesi
Belirlenim	Belirlenimcilik	korundu	elle
Bağdaşmacılık	Bağdaşmacılık	korundu	ad eşleşmesi
Yapay sistemlerle düşünmek	Yapay sistemlerle düşünmek	korundu	ad eşleşmesi
Yapay zekâ	Yapay zekâ	korundu	ad eşleşmesi
Dil modeli	Büyük dil modeli	korundu	elle
Öğrenme verisi	Öğrenme verisi	korundu	ad eşleşmesi
Üretim	Üretim	korundu	ad eşleşmesi
Performans	Performans	korundu	ad eşleşmesi
Karşılaştırma testi	Karşılaştırma testi	korundu	ad eşleşmesi
Genelleme	Genelleme	korundu	ad eşleşmesi
Aktarım	Kültür	birleştirildi	elle
Üstbiliş	Üstbiliş	korundu	ad eşleşmesi
Güven ayarı	Güven ayarı	korundu	ad eşleşmesi
Hata izleme	Hata izleme	korundu	ad eşleşmesi
Eleştirel düşünme	Eleştirel düşünme	korundu	ad eşleşmesi
Ajans	Eyleyicilik	korundu	elle
Amaç	Amaç	korundu	ad eşleşmesi
Planlama	Planlama	korundu	ad eşleşmesi
Gözetim	Gözetim	korundu	ad eşleşmesi
Yanlılık	Yanlılık	korundu	ad eşleşmesi
Otomasyona güven	Otomasyona aşırı güven	korundu	elle
Geri besleme	Geri besleme döngüsü	korundu	elle
Çeşitlilik	Kültür	birleştirildi	elle
Doğrulama	Doğrulama	korundu	ad eşleşmesi
Kaynak kökeni	Kaynak kökeni	korundu	ad eşleşmesi
Belirsizlik	Belirsizlik	korundu	ad eşleşmesi
Yeniden üretilebilirlik	Yeniden üretilebilirlik	korundu	ad eşleşmesi
Taakkul	Taakkul	korundu	ad eşleşmesi
Tefakkuh	Tefakkuh	korundu	ad eşleşmesi
Nazar	Nazar	korundu	ad eşleşmesi
İtibar	İtibar	korundu	ad eşleşmesi
Anaxagoras	Nous	taşındı	elle
Sezgi, kategori ve ide	Kant'ın yetileri	korundu	elle
Sezgi	Duyarlık	birleştirildi	elle
Kategori	Kategori	korundu	ad eşleşmesi
İde	Akıl (Kant)	birleştirildi	elle

Claude üçüncü sürüm: 51 kavram (birleştirildi: 3, korundu: 48)

Eski kavram	Bu sürümdeki karşılığı	Durum	Eşleme yolu
Düşünme	Düşünme	korundu	ad eşleşmesi
Düşünce	Düşünce	korundu	kimlik eşleşmesi
Akıl	Akıl	korundu	kimlik eşleşmesi
Nous	Nous	korundu	kimlik eşleşmesi
Faal akıl	Faal akıl	korundu	ad eşleşmesi
Verstand	Anlama yetisi	korundu	kimlik eşleşmesi
Vernunft	Akıl (Kant)	korundu	kimlik eşleşmesi
Zihin	Zihin	korundu	kimlik eşleşmesi
Bilinç	Bilinç	korundu	kimlik eşleşmesi
Erişim bilinci	Erişim bilinci	korundu	ad eşleşmesi
Fenomenal bilinç	Fenomenal bilinç	korundu	ad eşleşmesi
Ruh	Rûh	korundu	kimlik eşleşmesi
Nefs	Nefis	korundu	elle
Psychē	Psychē	korundu	kimlik eşleşmesi
Kalp (qalb, lev, kardia)	Kalp (biliş merkezi)	korundu	kimlik eşleşmesi
Fuâd	Fuâd	korundu	kimlik eşleşmesi
Lübb	Lübb	korundu	kimlik eşleşmesi
Bellek	Bellek	korundu	kimlik eşleşmesi
Çalışma belleği	Çalışma belleği	korundu	ad eşleşmesi
Dikkat	Dikkat	korundu	kimlik eşleşmesi
İmgelem	İmgelem	korundu	kimlik eşleşmesi
Tasavvur	Tasavvur	korundu	kimlik eşleşmesi
Tasdik	Tasdik	korundu	kimlik eşleşmesi
Çıkarım	Çıkarım	korundu	kimlik eşleşmesi
Sistem 1	İkili süreç	korundu	kimlik eşleşmesi
Sistem 2	İkili süreç	birleştirildi	elle
Öngörücü işleme	Öngörücü işleme	korundu	kimlik eşleşmesi
Üstbiliş	Üstbiliş	korundu	kimlik eşleşmesi
Yönelimsellik	Yönelimsellik	korundu	kimlik eşleşmesi
Anlam	Anlam	korundu	kimlik eşleşmesi
Biçim (form)	Biçim (form)	korundu	ad eşleşmesi
Genişletilmiş zihin	Genişletilmiş zihin	korundu	ad eşleşmesi
Bedenlenmiş biliş	Bedenlenmiş biliş	korundu	ad eşleşmesi
Zor problem	Zor problem	korundu	ad eşleşmesi
Çin Odası	Çin Odası	korundu	ad eşleşmesi
Turing testi	Turing testi	korundu	ad eşleşmesi
Olasılıksal papağan	Olasılıksal papağan	korundu	kimlik eşleşmesi
Bilişsel yük devri	Bilişsel yük devri	korundu	ad eşleşmesi
Epistemik orkestrasyon	Epistemik orkestrasyon	korundu	ad eşleşmesi
Tefekkür	Tefekkür	korundu	kimlik eşleşmesi
Tedebbür	Tedebbür	korundu	kimlik eşleşmesi
Tezekkür	Tezekkür	korundu	kimlik eşleşmesi
Nazar	Nazar	korundu	kimlik eşleşmesi
Lev / levav	Lev	korundu	kimlik eşleşmesi
Nefeş	Nefeş	korundu	kimlik eşleşmesi
Metanoia	Metanoia	korundu	kimlik eşleşmesi
Logos	Logos	korundu	kimlik eşleşmesi
Düşünmek (kök)	Düşünmek	birleştirildi	elle
Penser	Düşünmek	birleştirildi	elle
Gedanc	Gedanc	korundu	ad eşleşmesi
Epistemik sorumluluk	Sorumluluk	korundu	kimlik eşleşmesi

Yöntem ve bütün resim

Kaynakça

Numaralar metindeki ilk atıf sırasını izler. Her girdinin başındaki etiket hattı ve kaynak türünü gösterir; sağdaki ↩ bağlantıları kaynağın kullanıldığı yerlere döner.

1Bilim ve deney · derleme Fedorenko, Evelina, Steven T. Piantadosi ve Edward A. F. Gibson. 2024. "Language is primarily a tool for communication rather than thought." Nature 630: 575–586.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı. https://doi.org/10.1038/s41586-024-07522-w ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 8 yer daha
2Felsefe ve varlık · birincil Wittgenstein, Ludwig. 1953. Philosophical Investigations. Çeviren G. E. M. Anscombe. Oxford: Blackwell. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7
3Felsefe ve varlık · birincil Kant, Immanuel. 1781/1787. Kritik der reinen Vernunft. Riga: Johann Friedrich Hartknoch. Önceki kayıt korundu; bu tur birincil pasaj yeniden okunmadı.
Ek okuma kaydı (10 Ekim 2026, denetim paketinin bildirimi): Belirli pasaj düzeyinde kapandı. Duyusallık/anlama yetisi iş birliği: A51/B75 bağlamı, Meiklejohn İngilizce çevirisi; bütün Kant yorumları değil. Okunan sayfa. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 15 yer daha
4Felsefe ve varlık · birincil Clark, Andy ve David J. Chalmers. 1998. "The Extended Mind." Analysis 58 (1): 7–19. https://doi.org/10.1093/analys/58.1.7 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 9 yer daha
5Bilim ve deney · derleme Andrews-Hanna, Jessica R., Jonathan Smallwood ve R. Nathan Spreng. 2014. "The default network and self-generated thought: component processes, dynamic control, and clinical relevance." Annals of the New York Academy of Sciences 1316 (1): 29–52. https://doi.org/10.1111/nyas.12360 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6
6Bilim ve deney · kuram Friston, Karl. 2010. "The free-energy principle: a unified brain theory?" Nature Reviews Neuroscience 11: 127–138. https://doi.org/10.1038/nrn2787 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 3 yer daha
7Bilim ve deney · deney Cogitate Consortium; Ferrante, Oscar, Urszula Gorska-Klimowska ve diğerleri. 2025. "Adversarial testing of global neuronal workspace and integrated information theories of consciousness." Nature 642: 133–142. https://doi.org/10.1038/s41586-025-08888-1 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 7 yer daha
8Felsefe ve varlık · birincil Heidegger, Martin. 1954. Was heißt Denken? Tübingen: Max Niemeyer Verlag. İngilizcesi: What Is Called Thinking? Çeviren Fred D. Wieck ve J. Glenn Gray. New York: Harper & Row, 1968. Türkçesi: Düşünmek Ne Demektir? Çeviren Rıdvan Şentürk. İstanbul: Paradigma Yayınları (baskı yılı ve kapsadığı metin bu denetimde birincil künyeden doğrulanamadı; çevirmen ve yayınevi kitapçı ve katalog kayıtlarında görüldü). ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 14 yer daha
9Bilim ve deney · anket Lee, Hao-Ping (Hank), Advait Sarkar, Lev Tankelevitch, Ian Drosos, Sean Rintel, Richard Banks ve Nicholas Wilson. 2025. "The Impact of Generative AI on Critical Thinking: Self-Reported Reductions in Cognitive Effort and Confidence Effects From a Survey of Knowledge Workers." Proceedings of the 2025 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı. https://doi.org/10.1145/3706598.3713778 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 14 yer daha
10Bilim ve deney · deney Tseng, Julie ve Jordan Poppenk. 2020. "Brain Meta-State Transitions Demarcate Thoughts across Task Contexts Exposing the Mental Noise of Trait Neuroticism." Nature Communications 11: 3480. İşlevsel manyetik rezonans görüntülemede beyin durumları arasındaki geçişler düşünce geçişlerinin dolaylı göstergesi olarak sayılmıştır; günde yaklaşık 6.200 geçiş kestirimi buradan gelir. Doğrudan düşünce sayımı değildir. https://doi.org/10.1038/s41467-020-17255-9 ↩1 ↩2
11Felsefe ve varlık · birincil Nagel, Thomas. 1974. "What Is It Like to Be a Bat?" The Philosophical Review 83 (4): 435–450. https://doi.org/10.2307/2183914 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11
12Felsefe ve varlık · birincil Chalmers, David J. 1995. "Facing Up to the Problem of Consciousness." Journal of Consciousness Studies 2 (3): 200–219. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 6 yer daha
13Felsefe ve varlık · birincil Ryle, Gilbert. 1949. The Concept of Mind. Londra: Hutchinson. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4
14Dil ve anlam · sözlük Lane, Edward William. 1863–1893. An Arabic–English Lexicon. Londra: Williams and Norgate. https://lexicon.quranic-research.net/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 160 yer daha
15Dil ve anlam · birincil Saussure, Ferdinand de. 1916. Cours de linguistique générale. Yayına hazırlayan Charles Bally ve Albert Sechehaye. Lozan ve Paris: Payot. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11
16Bilim ve deney · deney Teng, Da, Lihua Tan, Qiyuan Cao, Y. Xia, Na Zhang, J. Li ve Dan Zhao. 2026. "Impact of AI misinformation on diagnostic accuracy and confidence calibration in novice medical students." npj Digital Medicine 9: 356.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı. https://doi.org/10.1038/s41746-026-02547-z ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 2 yer daha
17Bilim ve deney · yöntem tartışması Poldrack, Russell A. 2006. "Can cognitive processes be inferred from neuroimaging data?" Trends in Cognitive Sciences 10 (2): 59–63. DOI 10.1016/j.tics.2005.12.004. Bibliyografik kayıt ve özet okundu; tam metin okunmadı. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16406760/ ↩1 ↩2 ↩3
18Felsefe ve varlık · birincil Searle, John R. 1980. "Minds, Brains, and Programs." Behavioral and Brain Sciences 3 (3): 417–457.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı. https://doi.org/10.1017/S0140525X00005756 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 8 yer daha
19Felsefe ve varlık · birincil Churchland, Paul M. 1981. "Eliminative Materialism and the Propositional Attitudes." Journal of Philosophy 78 (2): 67–90. https://doi.org/10.2307/2025900 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 3 yer daha
20Felsefe ve varlık · birincil Heidegger, Martin. 1959. Gelassenheit. Pfullingen: Günther Neske. İçindeki anma konuşması 1955’te Meßkirch’te verildi; hesaplayan ve anlam üzerine düşünen (rechnendes / besinnliches) düşünme ayrımı bu konuşmayla birlikte anılır; Almanca metin bu denetimde yeniden okunmadı, künye kitapçı ve kütüphane kayıtlarından alındı. İngilizcesi: Discourse on Thinking. Çeviren John M. Anderson ve E. Hans Freund. New York: Harper & Row, 1966. ↩1
21Dil ve anlam · sözlük Harper, Douglas. 2001–. Online Etymology Dictionary. https://www.etymonline.com/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 13 yer daha
22Bilim ve deney · deney Stout, Dietrich, Nicholas Toth, Kathy Schick ve Thierry Chaminade. 2008. "Neural correlates of Early Stone Age toolmaking: technology, language and cognition in human evolution." Philosophical Transactions of the Royal Society B 363 (1499): 1939–1949. DOI kaydı aynı eserin kanonik erişimidir; Emory PDF aynı makalenin tam metin erişimidir, ayrı bir çalışma değildir.
Sınırlı kontrol (9 Ekim 2026): yöntem, görüntü çözümleme kısmında mevcut üç uzman ile önceki deneyin altı acemisinin karşılaştırıldığı ve grupların ayrı çalışmalardan geldiği kontrol edildi. Önceki 2007 deneyin bütün verileri, 2008 sonuçlarının tamamı ve istatistiksel sağlamlık denetlenmedi. https://doi.org/10.1098/rstb.2008.0001 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12
23Bilim ve deney · derleme Evans, Jonathan St. B. T. ve Keith E. Stanovich. 2013. "Dual-Process Theories of Higher Cognition: Advancing the Debate." Perspectives on Psychological Science 8 (3): 223–241. https://doi.org/10.1177/1745691612460685 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7
24Felsefe ve varlık · ansiklopedi Palmer, John. 2025. "Parmenides." Stanford Encyclopedia of Philosophy, 4 Mart 2025 güncellemesi. https://plato.stanford.edu/entries/parmenides/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7
25Bilim ve deney · hakemli bildiri Vaswani, Ashish ve diğerleri. 2017. "Attention Is All You Need." Advances in Neural Information Processing Systems 30. https://arxiv.org/abs/1706.03762 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7
26Bilim ve deney · derleme Baddeley, Alan. 2012. "Working memory: theories, models, and controversies." Annual Review of Psychology 63: 1–29. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-120710-100422 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 2 yer daha
27Bilim ve deney · birincil Hebb, Donald O. 1949. The Organization of Behavior: A Neuropsychological Theory. New York: Wiley. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10
28Bilim ve deney · deney Dehaene, Stanislas, Felipe Pegado, Lucia W. Braga, Paulo Ventura, Gilberto Nunes Filho, Antoinette Jobert, Ghislaine Dehaene-Lambertz, Régine Kolinsky, José Morais ve Laurent Cohen. 2010. "How Learning to Read Changes the Cortical Networks for Vision and Language." Science 330 (6009): 1359–1364. https://doi.org/10.1126/science.1194140 ↩1 ↩2 ↩3
29Felsefe ve varlık · birincil Platon. Kratylos ve Phaidros (274c–277a). Çeviren Harold N. Fowler. Loeb Classical Library. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1926 ve 1914.
Alternatif çeviri erişimi (ayrı alan): Benjamin Jowett İngilizce çevirisi; Theuth–Thamus ve metnin soruya karşılık verememesi pasajları 9 Ekim 2026 tarihinde okundu. Bu çeviri, atlasın mevcut edisyonunun birebir alıntısını doğrulamaz.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 7 yer daha
30Bilim ve deney · deney Sparrow, Betsy, Jenny Liu ve Daniel M. Wegner. 2011. "Google Effects on Memory: Cognitive Consequences of Having Information at Our Fingertips." Science 333 (6043): 776–778. https://doi.org/10.1126/science.1207745 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10
31Felsefe ve varlık · birincil Aristoteles. De Anima III.4–5 (429a–430a) ve Metafizik XII.7–9. Çeviren W. S. Hett ve Hugh Tredennick. Loeb Classical Library. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 8 yer daha
32Bilim ve deney · deney Rosch, Eleanor. 1975. "Cognitive Representations of Semantic Categories." Journal of Experimental Psychology: General 104 (3): 192–233; Lakoff, George ve Mark Johnson. 1980. Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press. https://doi.org/10.1037/0096-3445.104.3.192 ↩1 ↩2 ↩3
33Bilim ve deney · monografi Kahneman, Daniel. 2011. Thinking, Fast and Slow. New York: Farrar, Straus and Giroux. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10
34Bilim ve deney · tekrar Camerer, Colin F. ve diğerleri. 2018. "Evaluating the replicability of social science experiments in Nature and Science between 2010 and 2015." Nature Human Behaviour 2: 637–644. Yayıncı tam metni 9 Ekim 2026 tarihinde açılamadı; Sparrow deney eşlemesi önceki kayıttaki sınırlı kontrole dayanıyor ve bütün deneylerin başarısızlığı veya doğrulanması biçiminde kapatılmıyor. https://doi.org/10.1038/s41562-018-0399-z ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8
35Bilim ve deney · deney Sweller, John. 1988. "Cognitive Load During Problem Solving: Effects on Learning." Cognitive Science 12 (2): 257–285. https://doi.org/10.1207/s15516709cog1202_4 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6
36Bilim ve deney · monografi Tomasello, Michael. 1999. The Cultural Origins of Human Cognition. Cambridge: Harvard University Press. ↩1 ↩2
37Bilim ve deney · monografi Damasio, Antonio R. 1994. Descartes' Error: Emotion, Reason, and the Human Brain. New York: G. P. Putnam's Sons. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10
38Bilim ve deney · derleme Bjork, Robert A. 1994. "Memory and Metamemory Considerations in the Training of Human Beings." Metacognition: Knowing about Knowing içinde, yayına hazırlayan Janet Metcalfe ve Arthur P. Shimamura, 185–205. Cambridge, Massachusetts: Massachusetts Institute of Technology Press. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8
39Felsefe ve varlık · birincil İbn Sînâ. Kitâbü'ş-Şifâ, et-Tabîʿiyyât, Kitâbü'n-Nefs. Neşreden Fazlur Rahman: Avicenna's De Anima. Londra: Oxford University Press, 1959.
Ek okuma kaydı (10 Ekim 2026, denetim paketinin bildirimi): Belirli pasaj düzeyinde kapandı. Şifâ, Nefs I.1.7: askıda insan; McGinnis–Reisman İngilizce çeviri alıntısı. Rahman 1959 Arapça edisyonunun birebir denetimi değil. Okunan sayfa. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11
40Kutsal metin · birincil Hakîm et-Tirmizî. Beyânü'l-fark beyne's-sadr ve'l-kalb ve'l-fuâd ve'l-lübb. Neşreden Nicholas Heer. Kahire, 1958. İngilizcesi: Heer, Nicholas, çeviren. 1961. "A Sūfī Psychological Treatise." The Muslim World 51.
Ek okuma kaydı (10 Ekim 2026, denetim paketinin bildirimi): Belirli pasaj düzeyinde kapandı. Heer, The Stations of the Heart, birincil metin çeviri bölümündeki dört makam. Arapça edisyon ve bütün yorumlar değil. Okunan sayfa. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 1 yer daha
41Bilim ve deney · kuram Bender, Emily M., Timnit Gebru, Angelina McMillan-Major ve Shmargaret Shmitchell. 2021. "On the Dangers of Stochastic Parrots: Can Language Models Be Too Big?" Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency, 610–623.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı. https://doi.org/10.1145/3442188.3445922 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12
42Bilim ve deney · kuram Dehaene, Stanislas, Hakwan Lau ve Sid Kouider. 2017. "What is consciousness, and could machines have it?" Science 358 (6362): 486–492.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı. https://doi.org/10.1126/science.aan8871 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10
43Felsefe ve varlık · birincil Descartes, René. 1641. Meditationes de Prima Philosophia. Paris: Michel Soly. Meditatio II. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 2 yer daha
44Dil ve anlam · sözlük Clauson, Gerard. 1972. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford: Clarendon Press. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 14 yer daha
45Dil ve anlam · sözlük Ayverdi, İlhan. 2005–. Misalli Büyük Türkçe Sözlük (Kubbealtı Lugatı). İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı. Çevrimiçi sürüm, 24 Eylül 2026'da bakıldı. https://lugatim.com/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 43 yer daha
46Dil ve anlam · monografi Ong, Walter J. 1982. Orality and Literacy: The Technologizing of the Word. Londra: Methuen. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 3 yer daha
47Dil ve anlam · monografi Havelock, Eric A. 1963. Preface to Plato. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10
48Dil ve anlam · sözlük Duden. Das Herkunftswörterbuch: Etymologie der deutschen Sprache. Berlin: Dudenverlag. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 10 yer daha
49Felsefe ve varlık · ansiklopedi Williams, Garrath. 2023. "Kant's Account of Reason." Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/kant-reason/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 9 yer daha
50Dil ve anlam · sözlük Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales. Trésor de la langue française informatisé, etimoloji bölümleri. https://www.cnrtl.fr/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 7 yer daha
51Dil ve anlam · sözlük Lewis, Charlton T. ve Charles Short. 1879. A Latin Dictionary. Oxford: Clarendon Press. Perseus Digital Library. https://www.perseus.tufts.edu/hopper/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 53 yer daha
52Dil ve anlam · sözlük Liddell, Henry George, Robert Scott ve Henry Stuart Jones. 1940. A Greek–English Lexicon. Dokuzuncu basım. Oxford: Clarendon Press. Perseus Digital Library. Syneidēsis maddesi: Scaife Viewer. https://www.perseus.tufts.edu/hopper/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 114 yer daha
53Felsefe ve varlık · monografi Davidson, Herbert A. 1992. Alfarabi, Avicenna, and Averroes on Intellect. New York: Oxford University Press. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 31 yer daha
54Dil ve anlam · ansiklopedi Bolay, Süleyman Hayri. 1989. "Akıl." Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, cilt 2, 238–242. https://islamansiklopedisi.org.tr/akil ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 4 yer daha
55Kutsal metin · derlem Dukes, Kais. 2009–. The Quranic Arabic Corpus. University of Leeds. Kök dizini. https://corpus.quran.com/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 7 yer daha
56Bilim ve deney · saha deneyi Bastani, Hamsa, Osbert Bastani, Alp Sungu, Haosen Ge, Özge Kabakcı ve Rei Mariman. 2025. "Generative AI without guardrails can harm learning: Evidence from high school mathematics." Proceedings of the National Academy of Sciences 122 (26): e2422633122. Düzeltme: PNAS 122 (34): e2518204122.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı. https://doi.org/10.1073/pnas.2422633122 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 7 yer daha
57Bilim ve deney · monografi Newell, Allen ve Herbert A. Simon. 1972. Human Problem Solving. Englewood Cliffs: Prentice-Hall. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10
58Bilim ve deney · birincil Varela, Francisco J., Evan Thompson ve Eleanor Rosch. 1991. The Embodied Mind: Cognitive Science and Human Experience. Cambridge, Massachusetts: Massachusetts Institute of Technology Press. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 5 yer daha
59Bilim ve deney · birincil Turing, Alan M. 1950. "Computing Machinery and Intelligence." Mind 59 (236): 433–460.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı.
Ek okuma kaydı (10 Ekim 2026, denetim paketinin bildirimi): Belirli pasaj düzeyinde kapandı. 1950 makalesinin birinci bölümü: taklit oyunu ve sorunun yeniden kurulması; bütün itirazlar değil. Okunan sayfa. https://doi.org/10.1093/mind/LIX.236.433 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 3 yer daha
60Felsefe ve varlık · birincil Husserl, Edmund. 1913. Ideen zu einer reinen Phänomenologie und phänomenologischen Philosophie. Halle: Max Niemeyer. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7
61Felsefe ve varlık · ansiklopedi Kaukua, Jari. 2020. "Arabic and Islamic Psychology and Philosophy of Mind." Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/arabic-islamic-mind/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 15 yer daha
62Bilim ve deney · derleme Seth, Anil K. ve Tim Bayne. 2022. "Theories of consciousness." Nature Reviews Neuroscience 23: 439–452. https://doi.org/10.1038/s41583-022-00587-4 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7
63Bilim ve deney · kuram Mashour, George A., Pieter Roelfsema, Jean-Pierre Changeux ve Stanislas Dehaene. 2020. "Conscious Processing and the Global Neuronal Workspace Hypothesis." Neuron 105 (5): 776–798. https://doi.org/10.1016/j.neuron.2020.01.026 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6
64Felsefe ve varlık · birincil Dennett, Daniel C. 1991. Consciousness Explained. Boston: Little, Brown. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10
65Felsefe ve varlık · ansiklopedi Coseru, Christian. 2017. "Mind in Indian Buddhist Philosophy." Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/mind-indian-buddhism/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9
66Bilim ve deney · birincil Ramón y Cajal, Santiago. 1909–1911. Histologie du système nerveux de l'homme et des vertébrés. Paris: Maloine. Ayrıca Sherrington, Charles S. 1906. The Integrative Action of the Nervous System. New Haven: Yale University Press. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 1 yer daha
67Bilim ve deney · birincil James, William. 1890. The Principles of Psychology. New York: Henry Holt. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8
68Yöntem ve bütün resim · deneme Carr, Nicholas. 2010. The Shallows: What the Internet Is Doing to Our Brains. New York: W. W. Norton. (Kültürel eleştiri; birincil deney kaynağı olarak kullanılmadı.) ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5
69Dil ve anlam · ansiklopedi Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. "Düşünme", "Zihin", "Ruh", "Basîret", "Tefekkür" maddeleri. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 15 yer daha
70Bilim ve deney · monografi Donald, Merlin. 1991. Origins of the Modern Mind. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5
71Felsefe ve varlık · birincil Merleau-Ponty, Maurice. 1945. Phénoménologie de la perception. Paris: Gallimard. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12
72Bilim ve deney · kuram Bender, Emily M. ve Alexander Koller. 2020. "Climbing towards NLU: On Meaning, Form, and Understanding in the Age of Data." Proceedings of the 58th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics, 5185–5198.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Yayıncı özetindeki yalnız biçim koşulu okundu. Açık: Bütün argüman ve güncel çok kipli sistemlere uygulanması bu tur denetlenmedi. Erişilen adres. https://aclanthology.org/2020.acl-main.463/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11
73Felsefe ve varlık · ansiklopedi Phillips, Stephen. 2019. "Epistemology in Classical Indian Philosophy." Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/epistemology-india/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4
74Bilim ve deney · derleme Stout, Dietrich ve Thierry Chaminade. 2012. "Stone tools, language and the brain in human evolution." Philosophical Transactions of the Royal Society B 367 (1585): 75–87. https://doi.org/10.1098/rstb.2011.0099 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5
75Dil ve anlam · sözlük Brown, Francis, Samuel Rolles Driver ve Charles Augustus Briggs. 1906. A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament. Oxford: Clarendon Press. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 31 yer daha
76Felsefe ve varlık · ansiklopedi Lorenz, Hendrik. 2009. "Ancient Theories of Soul." Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/ancient-soul/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9
77Dil ve anlam · sözlük Behm, Johannes. 1965–1967. "καρδία" ve "νοῦς." Theological Dictionary of the New Testament, cilt 3 ve 4. Yayına hazırlayan Gerhard Kittel; çeviren Geoffrey W. Bromiley. Grand Rapids: Eerdmans. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 4 yer daha
78Kutsal metin · ansiklopedi Bereke, Abdülfettâh Abdullah. 1997. "Hakîm et-Tirmizî." Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi. https://islamansiklopedisi.org.tr/hakim-et-tirmizi ↩1 ↩2 ↩3 ↩4
79Felsefe ve varlık · birincil Plotinos. Enneades V.1 ve V.9. Çeviren A. H. Armstrong. Loeb Classical Library. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1966–1988.
Ek okuma kaydı (10 Ekim 2026, denetim paketinin bildirimi): Belirli pasaj düzeyinde kapandı. Beşinci Ennead, birinci inceleme 3–4: ruh ile akılsal ilke ayrımı. MacKenna–Page çevirisi; kaynakçadaki Armstrong edisyonunun birebir denetimi değil. Okunan sayfa. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6
80Kutsal metin · birincil Jewish Publication Society. 1985. Tanakh: The Holy Scriptures. The New JPS Translation According to the Traditional Hebrew Text. Philadelphia: Jewish Publication Society. Çevrimiçi: Sefaria. https://www.sefaria.org/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 14 yer daha
81Kutsal metin · birincil Nestle, Eberhard, Erwin Nestle, Barbara Aland, Kurt Aland ve diğerleri, yayına hazırlayanlar. 2012. Novum Testamentum Graece. Yirmi sekizinci gözden geçirilmiş basım. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft. Çevrimiçi: die-bibel.de. https://www.die-bibel.de/en/bible/NA28/ROM.12 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 13 yer daha
82Kutsal metin · birincil Kutsal Kitap: Eski ve Yeni Antlaşma (Tevrat, Zebur, İncil). Yeni Çeviri. İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi ve Yeni Yaşam Yayınları. Çevrimiçi metin, yayıncıların izniyle: kutsalkitap.info.tr (Bursa Protestan Kilisesi). https://kutsalkitap.info.tr/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 17 yer daha
83Bilim ve deney · teknik rapor METR (Model Evaluation and Threat Research). 2026. "Task-Completion Time Horizons of Frontier AI Models." Çevrimiçi değerlendirme sayfası, son güncelleme 8 Mayıs 2026. Hakemli makale değildir.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı. https://metr.org/time-horizons/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 2 yer daha
84Bilim ve deney · deney Kestin, Greg, Kelly Miller, Anna Klales, Timothy Milbourne ve Gregorio Ponti. 2025. "AI tutoring outperforms in-class active learning: an RCT introducing a novel research-based design in an authentic educational setting." Scientific Reports 15: 17458.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Kısmi: özgün PDF'de örneklem ve sonuç kestirimlerinin ilgili kısmı okundu; 0,63 ile 0,73–1,3 farklı analizlerdir. Açık: Bütün ekler ve uzun dönem sonuç yok. Özgün PDF aynı eserin tam metin erişimidir: PDF. https://doi.org/10.1038/s41598-025-97652-6 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9
85Bilim ve deney · deney De Neys, Wim ve Tamara Glumicic. 2008. "Conflict monitoring in dual process theories of thinking." Cognition 106 (3): 1248–1299. https://doi.org/10.1016/j.cognition.2007.06.002 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8
86Bilim ve deney · gözlemsel Xin, Y., D. Yan, L. Shuren, L. Minyang ve L. Liuheng (PubMed dizinindeki ad sırasıyla). 2026. "AI literacy mediates AI assisted diagnosis participation and critical thinking among medical students under supervision." npj Digital Medicine 9: 344.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı. https://doi.org/10.1038/s41746-026-02521-9 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8
87Bilim ve deney · deney Glickman, Moshe ve Tali Sharot. 2025 (çevrimiçi yayın 2024). "How human–AI feedback loops alter human perceptual, emotional and social judgements." Nature Human Behaviour 9: 345–359.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı. https://doi.org/10.1038/s41562-024-02077-2 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 6 yer daha
88Bilim ve deney · kuram Albantakis, Larissa ve diğerleri. 2023. "Integrated information theory (IIT) 4.0: Formulating the properties of phenomenal existence in physical terms." PLOS Computational Biology 19 (10): e1011465. https://doi.org/10.1371/journal.pcbi.1011465 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6
89Dil ve anlam · birincil Benveniste, Émile. 1966. Problèmes de linguistique générale. Paris: Gallimard. ↩1 ↩2 ↩3
90Bilim ve deney · arkeoloji Harmand, Sonia ve diğerleri. 2015. "3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya." Nature 521: 310–315. https://doi.org/10.1038/nature14464 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5
91Bilim ve deney · arkeoloji Henshilwood, Christopher S., Francesco d'Errico ve Ian Watts. 2009. "Engraved ochres from the Middle Stone Age levels at Blombos Cave, South Africa." Journal of Human Evolution 57 (1): 27–47. https://doi.org/10.1016/j.jhevol.2009.01.005 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6
92Bilim ve deney · arkeoloji Kind, Claus-Joachim, Nicole Ebinger-Rist, Sibylle Wolf, Thomas Beutelspacher ve Kurt Wehrberger. 2014. "The Smile of the Lion Man." Quartär 61: 129–145. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5
93Bilim ve deney · monografi Mithen, Steven. 1996. The Prehistory of the Mind. Londra: Thames and Hudson. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5
94Bilim ve deney · monografi Tattersall, Ian. 2012. Masters of the Planet. New York: Palgrave Macmillan. ↩1 ↩2
95Felsefe ve varlık · birincil Adams, Frederick ve Kenneth Aizawa. 2001. "The Bounds of Cognition." Philosophical Psychology 14 (1): 43–64. https://doi.org/10.1080/09515080120033571 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7
96Bilim ve deney · kuram temsilcilerinin karşı yorumu Naccache, Lionel, Claire Sergent, Stanislas Dehaene, Xiao-Jing Wang, Michele Farisco ve Jean-Pierre Changeux. 2025. "GNW theoretical framework and the adversarial testing of global neuronal workspace and integrated information theories of consciousness." Neuroscience of Consciousness 2025 (1): niaf037. DOI 10.1093/nc/niaf037. Özgün yayıncı metni açıldı. 2026 düzeltmesi (10.1093/nc/niag020), dördüncü yazarın adını Xiao-Jing Wang olarak düzeltir; yazar listesi ve yazar katkıları alanını kapsar. Düzeltme metni 10 Ekim 2026 tarihinde okundu. https://academic.oup.com/nc/article/2025/1/niaf037/8280147 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4
97Bilim ve deney · kuram/hipotez açıklaması Damasio, Antonio R. 1996. "The somatic marker hypothesis and the possible functions of the prefrontal cortex." Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B 351 (1346): 1413–1420. DOI 10.1098/rstb.1996.0125. PubMed kaydı ve özet açıldı. Yeni deney kaydı olarak kullanılmıyor. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8941953/ ↩1 ↩2 ↩3
98Felsefe ve varlık · ansiklopedi Griffel, Frank. "Al-Ghazali." Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/al-ghazali/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7
99Felsefe ve varlık · birincil Augustinus. Confessiones VI.3 ve X–XI. Çeviren Henry Chadwick. Oxford: Oxford University Press, 1991.
Alternatif çeviri erişimi (ayrı alan): New Advent, İtiraflar VI.3; Ambrosius'un ses çıkarmadan okuması 9 Ekim 2026 tarihinde kontrol edildi. Bu çeviri Chadwick edisyonu değildir; o edisyonun harfiyen alıntısı, ilk sessiz okuma ve kodeksin icat tarihi doğrulanmadı. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6
100Felsefe ve varlık · ansiklopedi Van Norden, Bryan. 2019. "Chinese Philosophy of Mind." Stanford Encyclopedia of Philosophy kapsamındaki ilgili maddeler. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4
101Felsefe ve varlık · birincil Thomas Aquinas. Summa Theologiae I, q. 76, a. 1 (düşünsel ilke bedenin formudur), q. 79, a. 8 (intellectus ve ratio) ve q. 84, a. 6 (bilgi duyudan başlar). Latince-İngilizce: Blackfriars basımı, 1964–1981. Bu bölümde q. 76, a. 1 ve q. 79, a. 8 için Fathers of the English Dominican Province İngilizce çevirisinin (ikinci gözden geçirilmiş basım, 1920) 76. soru ve 79. soru sayfalarındaki cevap bölümleri açıldı; Latince edisyon ve bütün Aquinas yorumları denetlenmedi. https://www.newadvent.org/summa/1076.htm ↩1 ↩2 ↩3 ↩4
102Felsefe ve varlık · birincil Putnam, Hilary. 1975. "The nature of mental states." Mind, Language and Reality: Philosophical Papers, Volume 2 içinde, 429–440. Cambridge: Cambridge University Press. İlk yayın: "Psychological Predicates", 1967. Yayıncı kaydı ve özet bulundu; tam bölüm okunmadı. https://www.cambridge.org/core/books/abs/philosophical-papers/nature-of-mental-states/B8FB33B01504D05DA84CFC25929A14D1 ↩1 ↩2
103Felsefe ve varlık · birincil Putnam, Hilary. 1975. "The meaning of meaning." Mind, Language and Reality: Philosophical Papers, Volume 2 içinde, 215–271. Cambridge: Cambridge University Press. Yayıncı bölüm kaydı bulundu; anlam dışsalcılığına ilişkin pasajın tam metin denetimi açık. https://www.cambridge.org/core/books/abs/philosophical-papers/meaning-of-meaning/70E9A869125AC53E1E6B3AAEB70DDDE6 ↩1 ↩2
104Felsefe ve varlık · birincil Fodor, Jerry A. 1975. The Language of Thought. Harvard University Press. Bibliyografik kayıt karşılaştırıldı; yayıncı bağlantısı bot doğrulamasına yöneldi, kitap tam metni okunmadı. https://www.hup.harvard.edu/books/9780674510302 ↩1 ↩2
105Felsefe ve varlık · birincil Fodor, Jerry A. 1983. The Modularity of Mind: An Essay on Faculty Psychology. Cambridge, Massachusetts: The MIT Press. Yayıncı kaydı bulundu; merkezî sistemlere ilişkin bölümün tam metin denetimi açık. https://mitpress.mit.edu/9780262560252/the-modularity-of-mind/ ↩1 ↩2
106Felsefe ve varlık · birincil Jaspers, Karl. 1949. Vom Ursprung und Ziel der Geschichte. Zürih: Artemis. ↩1 ↩2
107Dil ve anlam · sözlük Halîl bin Ahmed el-Ferâhîdî. Kitâbü'l-Ayn. Mehdî el-Mahzûmî ve İbrâhim es-Sâmerrâî, yay. 1980–1985. 8 cilt. Bağdat: Dâru'r-Reşîd. ↩1 ↩2 ↩3
108Dil ve anlam · sözlük İbn Fâris. Mu'cemü Mekâyîsi'l-Luga. Abdüsselâm Muhammed Hârûn, yay. 1979. 6 cilt. Beyrut: Dâru'l-Fikr. Ayrıca İbn Cinnî. el-Hasâis. Muhammed Ali en-Neccâr, yay. 1952–1956. Kahire. ↩1 ↩2 ↩3
109Bilim ve deney · derleme Kelley, Kathryn, Mattia Cartolano ve Silvia Ferrara. 2025. "Inventing Writing in South-west Asia." The Ancient Near East Today 13 (1), 9 Ocak 2025. https://anetoday.org/writing-southwest-asia/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4
110Yöntem ve bütün resim · kurumsal tarih anlatımı Ch'on, Hye-bong. 2018 (26 Kasım; güncelleme 2023, 20 Nisan). "200 years before Gutenberg: The master printers of Koryo." Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü. Erişim 9 Ekim 2026. Resmî kurum sayfasının hareketli metal harfli Kore basımının Gutenberg öncesinde bulunduğunu belirten kısmı okundu; bu kontrol bütün basım kronolojisini denetlemez. Deneysel çalışma değildir. https://www.unesco.org/en/articles/200-years-gutenberg-master-printers-koryo-0 ↩1 ↩2 ↩3
111Bilim ve deney · birincil Boyle, Robert. 1660. New Experiments Physico-Mechanicall, Touching the Spring of the Air, and its Effects. Oxford: Thomas Robinson. ↩1 ↩2 ↩3 ↩4
112Bilim ve deney · birincil Turing, Alan M. 1936. "On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem." Proceedings of the London Mathematical Society 2 (42): 230–265. Dergide 1936–1937 cildinde yayımlandı; Crossref yayın yılını 1937 olarak kaydeder. https://doi.org/10.1112/plms/s2-42.1.230 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6
113Bilim ve deney · kurumsal kayıt UNESCO Dünya Mirası Merkezi. 2018. "Göbekli Tepe." Dünya Mirası Listesi kaydı 1572. https://whc.unesco.org/en/list/1572/ ↩1 ↩2 ↩3
114Felsefe ve varlık · birincil Hegel, Georg Wilhelm Friedrich. 1807. Phänomenologie des Geistes, önsöz. Türkçesi: Aziz Yardımlı, çev. 1986. Tinin Görüngübilimi. İstanbul: İdea Yayınevi. ↩1 ↩2
115Bilim ve deney · birincil Darwin, Charles. 1872. The Expression of the Emotions in Man and Animals. Londra: John Murray. ↩1 ↩2
116Felsefe ve varlık · birincil Nietzsche, Friedrich. 1887. Zur Genealogie der Moral, önsöz ve III. inceleme, § 12. Türkçesi: Ahmet İnam, çev. 2001. Ahlakın Soykütüğü Üstüne. İstanbul: Say Yayınları. ↩1 ↩2
117Yöntem ve bütün resim · birincil Shannon, Claude E. 1948. "A Mathematical Theory of Communication." Bell System Technical Journal 27: 379–423, 623–656; Wiener, Norbert. 1948. Cybernetics: Or Control and Communication in the Animal and the Machine. Cambridge: MIT Press. https://doi.org/10.1002/j.1538-7305.1948.tb01338.x ↩1 ↩2 ↩3
118Bilim ve deney · derleme Miller, George A. 1956. "The Magical Number Seven, Plus or Minus Two: Some Limits on Our Capacity for Processing Information." Psychological Review 63 (2): 81–97. https://doi.org/10.1037/h0043158 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4
119Dil ve anlam · birincil Chomsky, Noam. 1957. Syntactic Structures. Lahey: Mouton; ve 1959. "A Review of B. F. Skinner's Verbal Behavior." Language 35 (1): 26–58. https://doi.org/10.2307/411334 ↩1 ↩2 ↩3
120Bilim ve deney · meta-analiz Vaccaro, Michelle, Abdullah Almaatouq ve Thomas Malone. 2024. "When combinations of humans and AI are useful: A systematic review and meta-analysis." Nature Human Behaviour 8: 2293–2303.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Kısmi: karşılaştırma tanımları, genel sonuç ve görev alt grupları okundu. Açık: Ek analizler ve bütün veri yeniden üretilmedi. Erişilen adres. https://doi.org/10.1038/s41562-024-02024-1 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12
121Bilim ve deney · monografi Rumelhart, David E., James L. McClelland ve PDP Research Group. 1986. Parallel Distributed Processing: Explorations in the Microstructure of Cognition, cilt 1. Cambridge: MIT Press. ↩1 ↩2
122Bilim ve deney · birincil Diels, Hermann ve Walther Kranz. 1952. Die Fragmente der Vorsokratiker, 6. basım, bölüm 24 (Alkmaion), özellikle A5 ve A10. Berlin: Weidmann. ↩1
123Bilim ve deney · birincil Hippokrates. Kutsal Hastalık Üzerine (Peri hierēs nousou), bölüm 17. İngilizcesi: W. H. S. Jones, çev. 1923. Hippocrates, cilt 2, Loeb Classical Library 148. Cambridge: Harvard University Press. https://www.loebclassics.com/view/LCL148/1923/volume.xml ↩1
124Bilim ve deney · birincil Galenos. De usu partium. İngilizcesi: Margaret Tallmadge May, çev. 1968. Galen on the Usefulness of the Parts of the Body. Ithaca: Cornell University Press. ↩1
125Felsefe ve varlık · birincil Diels, Hermann ve Walther Kranz. 1952. Die Fragmente der Vorsokratiker, 6. basım, bölüm 22 (Herakleitos), B1, B2, B50. Berlin: Weidmann. ↩1
126Dil ve anlam · birincil Pāṇini. Aṣṭādhyāyī. İngilizcesi: Śrīśa Chandra Vasu, çev. 1891–1898. The Ashṭādhyāyī of Pāṇini, 2 cilt. Allahabad: Panini Office. ↩1
127Felsefe ve varlık · derleme Long, Anthony A. ve David N. Sedley. 1987. The Hellenistic Philosophers, cilt 1, bölüm 33 (lekta) ve 39–41 (izlenim ve onay). Cambridge: Cambridge University Press. ↩1
128Felsefe ve varlık · birincil Platon. Sokrates'in Savunması (Apologia) 38a. Türkçesi: Ari Çokona, çev. 2019. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. ↩1
129Yöntem ve bütün resim · birincil Cicero. De oratore II.86–88 (bellek sanatı); Quintilianus. Institutio oratoria XI.2. İngilizcesi: Loeb Classical Library 348–349 ve 494. ↩1
130Felsefe ve varlık · birincil Epiktetos. Encheiridion (El Kitabı) 1 ve 5. Türkçesi: Birdal Akar, çev. 2018. Düşünceler ve Sohbetler. İstanbul: Say Yayınları. ↩1
131Dil ve anlam · birincil Sîbeveyhi. el-Kitâb. Abdüsselâm Muhammed Hârûn, yay. 1988. 5 cilt. Kahire: Mektebetü'l-Hâncî. ↩1
132Bilim ve deney · birincil Ebû Bekir er-Râzî. Kitâbü'ş-Şükûk alâ Câlînûs (Galenos'a Şüpheler). Mehdî Muhakkık, yay. 1993. Tahran: Enstitü-yi Mütâlaât-ı İslâmî. ↩1
133Felsefe ve varlık · birincil Fârâbî. Kitâbü'l-Hurûf (Harfler Kitabı). Türkçesi: Ömer Türker, çev. 2008. İstanbul: Litera Yayıncılık.
Ek okuma kaydı (10 Ekim 2026, denetim paketinin bildirimi): Belirli pasaj düzeyinde kapandı. Akıl Risalesi 10–13 ve 18–20: dört akıl görünümü; Taylor sayfasında aktarılan McGinnis–Reisman çevirisi. Harfler Kitabı bütünü değil. Okunan sayfa. ↩1
134Bilim ve deney · birincil İbnü'l-Heysem. Kitâbü'l-Menâzır, I–III. İngilizcesi: A. I. Sabra, çev. 1989. The Optics of Ibn al-Haytham, 2 cilt. Londra: Warburg Institute. ↩1
135Yöntem ve bütün resim · birincil Bîrûnî. Tahkîku mâ li'l-Hind. İngilizcesi: Edward C. Sachau, çev. 1910. Alberuni's India, 2 cilt. Londra: Kegan Paul. ↩1
136Dil ve anlam · sözlük Kâşgarlı Mahmud. Dîvânu Lugâti't-Türk. Ahmet B. Ercilasun ve Ziyat Akkoyunlu, haz. 2014. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. ↩1
137Felsefe ve varlık · birincil İbn Rüşd. Faslü'l-Makâl. Türkçesi: Bekir Karlığa, çev. 1992. Felsefe-Din İlişkileri. İstanbul: İşaret Yayınları. ↩1
138Felsefe ve varlık · birincil Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. Mesnevî, cilt 1. Türkçesi: Veled İzbudak, çev.; Abdülbâki Gölpınarlı, gözden geçiren. 1990. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları. ↩1
139Dil ve anlam · birincil Yunus Emre. Dîvân. Mustafa Tatcı, haz. 2008. Yûnus Emre Dîvânı: Tenkitli Metin. İstanbul: H Yayınları. "İlim ilim bilmektir" şiiri. ↩1
140Bilim ve deney · birincil İbnü'n-Nefîs. Şerhu Teşrîhi'l-Kânûn. Selmân Katâye ve Paul Ghalioungui, yay. 1988. Kahire: el-Hey'etü'l-Mısriyye. Küçük dolaşım pasajı. ↩1
141Felsefe ve varlık · birincil William Ockham. Summa Logicae I, bölüm 1–3 ve 12. Philotheus Boehner, Gedeon Gál ve Stephen Brown, yay. 1974. St. Bonaventure: Franciscan Institute. ↩1
142Yöntem ve bütün resim · birincil İbn Haldun. Mukaddime, altıncı bölüm (ilimler ve öğretim). Türkçesi: Süleyman Uludağ, çev. 2007. 2 cilt. İstanbul: Dergâh Yayınları. ↩1
143Felsefe ve varlık · birincil Montaigne, Michel de. 1580–1588. Essais, özellikle II.12 ("Raymond Sebond'un Savunması"). Türkçesi: Sabahattin Eyüboğlu, çev. Denemeler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. ↩1
144Bilim ve deney · birincil Galilei, Galileo. 1623. Il Saggiatore, bölüm 6 ("kitap matematik dilinde yazılmıştır"). İngilizcesi: Stillman Drake, çev. 1957. Discoveries and Opinions of Galileo. New York: Doubleday. ↩1
145Yöntem ve bütün resim · birincil Bacon, Francis. 1620. Novum Organum, I. kitap, aforizma 38–68 (zihnin putları). İngilizcesi: Lisa Jardine ve Michael Silverthorne, yay. 2000. Cambridge: Cambridge University Press. ↩1
146Felsefe ve varlık · birincil Hobbes, Thomas. 1651. Leviathan, I. kısım, bölüm 5 ("Akıl ve Bilim Üzerine"). Türkçesi: Semih Lim, çev. 2007. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. ↩1 ↩2
147Felsefe ve varlık · birincil Pascal, Blaise. 1670. Pensées, Lafuma 423 ve 424 ("kalbin aklın bilmediği nedenleri vardır"). Türkçesi: Devrim Çetinkasap, çev. 2016. Düşünceler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. ↩1
148Felsefe ve varlık · birincil Spinoza, Benedictus de. 1677. Ethica, II. bölüm, önerme 13 ve III. bölüm, önsöz. Türkçesi: Çiğdem Dürüşken, çev. 2011. Ethica. İstanbul: Kabalcı Yayınevi. ↩1
149Felsefe ve varlık · birincil Locke, John. 1690. An Essay Concerning Human Understanding, II. kitap, bölüm 1 ve III. kitap, bölüm 2. Peter H. Nidditch, yay. 1975. Oxford: Clarendon Press. ↩1
150Felsefe ve varlık · birincil Leibniz, Gottfried Wilhelm. 1684. "Meditationes de cognitione, veritate et ideis." Acta Eruditorum, Kasım 1684; ve 1666. Dissertatio de arte combinatoria. Leipzig. ↩1
151Bilim ve deney · birincil Newton, Isaac. 1687. Philosophiae Naturalis Principia Mathematica, III. kitap, "Regulae philosophandi". Londra: Royal Society. ↩1
152Yöntem ve bütün resim · birincil Vico, Giambattista. 1725/1744. Scienza Nuova, I. kitap, aksiyomlar 106 ve 331. İngilizcesi: Thomas G. Bergin ve Max H. Fisch, çev. 1948. Ithaca: Cornell University Press. ↩1
153Felsefe ve varlık · birincil Hume, David. 1739–1740. A Treatise of Human Nature, I. kitap, bölüm 1.4 (çağrışım) ve II. kitap, bölüm 3.3 ("akıl tutkuların kölesidir"). L. A. Selby-Bigge ve P. H. Nidditch, yay. 1978. Oxford: Clarendon Press. ↩1
154Yöntem ve bütün resim · birincil Rousseau, Jean-Jacques. 1762. Émile ou de l'éducation, III. kitap. Türkçesi: Yaşar Avunç, çev. 2009. Emile ya da Eğitim Üzerine. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. ↩1
155Yöntem ve bütün resim · birincil Smith, Adam. 1759. The Theory of Moral Sentiments, III. kısım; ve 1776. An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, V. kitap, bölüm 1 (iş bölümünün zihne etkisi). Glasgow basımı, Oxford: Clarendon Press. ↩1
156Bilim ve deney · birincil Bayes, Thomas. 1763. "An Essay towards Solving a Problem in the Doctrine of Chances." Philosophical Transactions 53: 370–418; Laplace, Pierre-Simon. 1814. Essai philosophique sur les probabilités. Paris: Courcier. https://doi.org/10.1098/rstl.1763.0053 ↩1
157Dil ve anlam · birincil Humboldt, Wilhelm von. 1836. Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluss auf die geistige Entwickelung des Menschengeschlechts, § 8–13. Berlin: Königliche Akademie der Wissenschaften. ↩1
158Dil ve anlam · birincil Bopp, Franz. 1816. Über das Conjugationssystem der Sanskritsprache. Frankfurt: Andreäische Buchhandlung; Grimm, Jacob. 1822. Deutsche Grammatik, 2. basım, cilt 1. Göttingen: Dieterich. ↩1
159Felsefe ve varlık · birincil Kierkegaard, Søren. 1846. Afsluttende uvidenskabelig Efterskrift, II. kısım, bölüm 2 ("öznellik hakikattir"). İngilizcesi: Howard V. Hong ve Edna H. Hong, çev. 1992. Princeton: Princeton University Press. ↩1
160Yöntem ve bütün resim · birincil Mill, John Stuart. 1843. A System of Logic, III. kitap; ve 1859. On Liberty, bölüm 2. Toronto basımı, Collected Works, cilt 7–8 ve 18. ↩1
161Yöntem ve bütün resim · birincil Boole, George. 1854. An Investigation of the Laws of Thought, bölüm 1–3. Londra: Walton and Maberly. ↩1
162Yöntem ve bütün resim · birincil Lovelace, Ada. 1843. "Notes by the Translator", not G, L. F. Menabrea, "Sketch of the Analytical Engine Invented by Charles Babbage" çevirisine ek. Taylor's Scientific Memoirs 3: 666–731. ↩1
163Bilim ve deney · birincil Helmholtz, Hermann von. 1867. Handbuch der physiologischen Optik, III. kısım, § 26 (bilinçdışı çıkarım). Leipzig: Leopold Voss. ↩1
164Bilim ve deney · birincil Broca, Paul. 1861. "Remarques sur le siège de la faculté du langage articulé." Bulletin de la Société Anatomique 6: 330–357; Wernicke, Carl. 1874. Der aphasische Symptomencomplex. Breslau: Cohn und Weigert. ↩1
165Yöntem ve bütün resim · birincil Marx, Karl. 1859. Zur Kritik der politischen Ökonomie, önsöz. Berlin: Franz Duncker. ↩1
166Bilim ve deney · deney Ebbinghaus, Hermann. 1885. Über das Gedächtnis: Untersuchungen zur experimentellen Psychologie. Leipzig: Duncker und Humblot; Wundt, Wilhelm. 1874. Grundzüge der physiologischen Psychologie. Leipzig: Engelmann. ↩1 ↩2
167Felsefe ve varlık · birincil Peirce, Charles Sanders. 1878. "Deduction, Induction, and Hypothesis." Popular Science Monthly 13: 470–482; ve 1878. "How to Make Our Ideas Clear." Popular Science Monthly 12: 286–302. ↩1
168Dil ve anlam · birincil Frege, Gottlob. 1892. "Über Sinn und Bedeutung." Zeitschrift für Philosophie und philosophische Kritik 100: 25–50. ↩1
169Felsefe ve varlık · birincil Dilthey, Wilhelm. 1883. Einleitung in die Geisteswissenschaften, I. kitap. Leipzig: Duncker und Humblot. ↩1
170Bilim ve deney · birincil Sherrington, Charles. 1906. The Integrative Action of the Nervous System. New Haven: Yale University Press; Pavlov, Ivan. 1927. Conditioned Reflexes. G. V. Anrep, çev. Londra: Oxford University Press. ↩1
171Felsefe ve varlık · birincil Bergson, Henri. 1896. Matière et mémoire, bölüm 2–3. Paris: Alcan. Türkçesi: Işık Ergüden, çev. 2007. Madde ve Bellek. Ankara: Dost Kitabevi. ↩1
172Yöntem ve bütün resim · birincil Dewey, John. 1910. How We Think. Boston: D. C. Heath. https://archive.org/details/howwethink00deweiala ↩1
173Yöntem ve bütün resim · birincil Weber, Max. 1904–1905. Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus, son bölüm. Tübingen: Mohr; Durkheim, Émile. 1912. Les formes élémentaires de la vie religieuse, sonuç. Paris: Alcan. ↩1
174Dil ve anlam · birincil Whitehead, Alfred North ve Bertrand Russell. 1910–1913. Principia Mathematica, 3 cilt. Cambridge: Cambridge University Press; Russell, Bertrand. 1905. "On Denoting." Mind 14: 479–493. https://doi.org/10.1093/mind/XIV.4.479 ↩1
175Bilim ve deney · birincil Vygotsky, Lev. 1934. Myshlenie i rech. İngilizcesi: Alex Kozulin, yay. 1986. Thought and Language. Cambridge: MIT Press; Piaget, Jean. 1936. La naissance de l'intelligence chez l'enfant. Neuchâtel: Delachaux et Niestlé. ↩1
176Bilim ve deney · deney Bartlett, Frederic C. 1932. Remembering: A Study in Experimental and Social Psychology. Cambridge: Cambridge University Press. ↩1 ↩2
177Bilim ve deney · birincil Wertheimer, Max. 1912. "Experimentelle Studien über das Sehen von Bewegung." Zeitschrift für Psychologie 61: 161–265; Köhler, Wolfgang. 1917. Intelligenzprüfungen an Anthropoiden. Berlin: Königliche Akademie der Wissenschaften. ↩1
178Yöntem ve bütün resim · birincil Gödel, Kurt. 1931. "Über formal unentscheidbare Sätze der Principia Mathematica und verwandter Systeme I." Monatshefte für Mathematik und Physik 38: 173–198. https://doi.org/10.1007/BF01700692 ↩1
179Bilim ve deney · birincil von Neumann, John. 1945. "First Draft of a Report on the EDVAC." Moore School of Electrical Engineering, University of Pennsylvania; ve 1958. The Computer and the Brain. New Haven: Yale University Press. ↩1
180Felsefe ve varlık · birincil Arendt, Hannah. 1978. The Life of the Mind, cilt 1: Thinking. New York: Harcourt; ve 1963. Eichmann in Jerusalem, sonsöz. New York: Viking. ↩1
181Bilim ve deney · deney Hodgkin, Alan L. ve Andrew F. Huxley. 1952. "A Quantitative Description of Membrane Current and Its Application to Conduction and Excitation in Nerve." Journal of Physiology 117 (4): 500–544. https://doi.org/10.1113/jphysiol.1952.sp004764 ↩1 ↩2
182Felsefe ve varlık · birincil Polanyi, Michael. 1958. Personal Knowledge: Towards a Post-Critical Philosophy. Chicago: University of Chicago Press; ve 1966. The Tacit Dimension. Garden City: Doubleday. ↩1
183Yöntem ve bütün resim · birincil Kuhn, Thomas S. 1962. The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: University of Chicago Press. Türkçesi: Nilüfer Kuyaş, çev. 1982. Bilimsel Devrimlerin Yapısı. İstanbul: Alan Yayıncılık. ↩1
184Yöntem ve bütün resim · birincil Licklider, J. C. R. 1960. "Man-Computer Symbiosis." IRE Transactions on Human Factors in Electronics HFE-1: 4–11; Engelbart, Douglas C. 1962. Augmenting Human Intellect: A Conceptual Framework. SRI Summary Report AFOSR-3223. Menlo Park: Stanford Research Institute. https://doi.org/10.1109/THFE2.1960.4503259 ↩1
185Bilim ve deney · deney Hubel, David H. ve Torsten N. Wiesel. 1959. "Receptive Fields of Single Neurones in the Cat's Striate Cortex." Journal of Physiology 148 (3): 574–591. https://doi.org/10.1113/jphysiol.1959.sp006308 ↩1 ↩2
186Bilim ve deney · deney Gazzaniga, Michael S., Joseph E. Bogen ve Roger W. Sperry. 1962. "Some Functional Effects of Sectioning the Cerebral Commissures in Man." Proceedings of the National Academy of Sciences 48 (10): 1765–1769. https://doi.org/10.1073/pnas.48.10.1765 ↩1 ↩2
187Felsefe ve varlık · birincil Quine, Willard Van Orman. 1960. Word and Object, bölüm 2. Cambridge: MIT Press. ↩1
188Felsefe ve varlık · birincil Foucault, Michel. 1966. Les mots et les choses, önsöz. Paris: Gallimard. Türkçesi: Mehmet Ali Kılıçbay, çev. 1994. Kelimeler ve Şeyler. Ankara: İmge Kitabevi. ↩1
189Felsefe ve varlık · birincil Gadamer, Hans-Georg. 1960. Wahrheit und Methode, II. kısım. Tübingen: Mohr; Ricoeur, Paul. 1990. Soi-même comme un autre. Paris: Seuil. ↩1
190Felsefe ve varlık · birincil Habermas, Jürgen. 1981. Theorie des kommunikativen Handelns, cilt 1, bölüm 1. Frankfurt: Suhrkamp. ↩1
191Bilim ve deney · monografi Dreyfus, Hubert L. 1972. What Computers Can't Do: A Critique of Artificial Reason. New York: Harper & Row.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı. ↩1 ↩2 ↩3
192Bilim ve deney · derleme Tulving, Endel. 1972. "Episodic and Semantic Memory." Endel Tulving ve Wayne Donaldson, yay., Organization of Memory içinde, 381–403. New York: Academic Press. ↩1 ↩2
193Bilim ve deney · kuram Flavell, John H. 1979. "Metacognition and Cognitive Monitoring: A New Area of Cognitive-Developmental Inquiry." American Psychologist 34 (10): 906–911. https://doi.org/10.1037/0003-066X.34.10.906 ↩1
194Bilim ve deney · monografi Marr, David. 1982. Vision: A Computational Investigation into the Human Representation and Processing of Visual Information, bölüm 1. San Francisco: W. H. Freeman. ↩1
195Felsefe ve varlık · monografi Fodor, Jerry A. 1975. The Language of Thought. New York: Crowell; ve 1983. The Modularity of Mind. Cambridge: MIT Press. ↩1
196Bilim ve deney · deney Libet, Benjamin, Curtis A. Gleason, Elwood W. Wright ve Dennis K. Pearl. 1983. "Time of Conscious Intention to Act in Relation to Onset of Cerebral Activity (Readiness-Potential)." Brain 106 (3): 623–642. https://doi.org/10.1093/brain/106.3.623 ↩1 ↩2
197Bilim ve deney · derleme Kandel, Eric R. 2001. "The Molecular Biology of Memory Storage: A Dialogue between Genes and Synapses." Science 294 (5544): 1030–1038. https://doi.org/10.1126/science.1067020 ↩1 ↩2
198Bilim ve deney · monografi LeDoux, Joseph. 1996. The Emotional Brain: The Mysterious Underpinnings of Emotional Life. New York: Simon and Schuster. ↩1
199Bilim ve deney · kuram Crick, Francis ve Christof Koch. 1990. "Towards a Neurobiological Theory of Consciousness." Seminars in the Neurosciences 2: 263–275. ↩1
200Yöntem ve bütün resim · monografi Hutchins, Edwin. 1995. Cognition in the Wild. Cambridge: MIT Press. ↩1
201Bilim ve deney · kuram Mercier, Hugo ve Dan Sperber. 2011. "Why Do Humans Reason? Arguments for an Argumentative Theory." Behavioral and Brain Sciences 34 (2): 57–74. https://doi.org/10.1017/S0140525X10000968 ↩1
202Dil ve anlam · monografi Izutsu, Toshihiko. 1964. God and Man in the Koran: Semantics of the Koranic Weltanschauung. Tokyo: Keio Institute. Türkçesi: Süleyman Ateş, çev. Kur'an'da Allah ve İnsan. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1975. ↩1
203Yöntem ve bütün resim · deneme Meriç, Cemil. 1974. Bu Ülke. İstanbul: Ötüken; Topçu, Nurettin. 1961. Yarınki Türkiye. İstanbul: Yağmur Yayınları; Duralı, Ş. Teoman. 2006. Felsefe-Bilime Giriş. İstanbul: Dergâh Yayınları. ↩1
204Yöntem ve bütün resim · monografi Floridi, Luciano. 2019. The Logic of Information: A Theory of Philosophy as Conceptual Design. Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780198833635.001.0001 ↩1
205Bilim ve deney · ön baskı Wang, Binglu, Weixin Liang, Jiahui Xue, Yuhui Zhang, Hancheng Cao, Dashun Wang ve Yian Yin. 2026. "Human-AI Collaboration in Science at Scale: A Global Large-scale Randomized Field Experiment." arXiv 2605.24180, 22 Mayıs 2026. Hakemsiz ön baskı.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Özet ve arşiv sürümü okundu; yüzde 12,55 göreli yenileme artışı. Açık: Tam yöntem ve kalite ölçümü kontrolü açık. Erişilen adres. https://arxiv.org/abs/2605.24180 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7
206Bilim ve deney · deney Zhao, C., J. Zhu, J. Liu, W. Zhao ve Y. Pang. 2026. "Effectiveness of a generative AI-powered digital tutor integrated with a knowledge graph in anatomy education for nursing students: a randomized controlled trial." BMC Medical Education 26 (1): 1026.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Bibliyografik/özet arama görünümü okundu; doğrudan PubMed sayfası gövde vermedi. Açık: Tam yöntem, kayıp ve körleme bu tur yeniden kontrol edilmedi. Erişilen adres. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42174555/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5
207Bilim ve deney · deney Jain, P., D. Shajit, A. Maini, Y. Shahin ve A. Panda. 2026. "Cognitive offloading, critical thinking and attitudes towards artificial intelligence in the era of ChatGPT: a comparative study of artificial intelligence-assisted and manual task performance in young adults." Cognitive Processing, çevrimiçi 30 Haziran 2026.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Bibliyografik arama görünümü; sonuç pasajı okunamadı. Açık: Tam yöntem, rastgele atama ve sonuç açık. Erişilen adres. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42377671/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5
208Bilim ve deney · gözlemsel Zhu, Qiuhan, Xiangnan Li, Yiang Dong, Pengcheng Chang ve Mengmeng Fan. 2026. "Not all cognitive offloading is equal: distinguishing dependent and autonomous offloading to generative AI." Frontiers in Psychology, 16 Temmuz 2026.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Üç dalgalı yöntem, örneklem akışı ve seçilmiş sınırlamalar okundu. Açık: Yeni ölçeklerin kapsamlı geçerliği ve tam analiz yeniden yapılmadı. Erişilen adres. https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2026.1878629/full ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7
209Kutsal metin · birincil Diyanet İşleri Başkanlığı. Kur'an-ı Kerîm Meâli. Hazırlayanlar Halil Altuntaş ve Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. Çevrimiçi: Kur'an-ı Kerîm Portalı. https://kuran.diyanet.gov.tr/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 16 yer daha
210Kutsal metin · birincil Karaman, Hayreddin, Mustafa Çağrıcı, İbrahim Kâfi Dönmez ve Sadrettin Gümüş. Kur'an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. Çevrimiçi: Kur'an-ı Kerîm Portalı, tefsir bölümü. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ve 17 yer daha
211Kutsal metin · birincil Sefaria. İbranice metin: Miqra according to the Masorah. Sefaria uygulama arayüzü. https://www.sefaria.org/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11
212Bilim ve deney · deney Ballot, Paul, Yana van de Sande, Hanna Schraffenberger ve Philipp Schmid. 2026. "Chatbots reduce health-related conspiracy beliefs not because of but despite being perceived as AI." Scientific Reports 16, 17 Ağustos 2026.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Özet, ilgili sonuçlar ve aldatmaya bağlı seçilim açıklaması okundu. Açık: Ekler ve bütün analiz yeniden üretilmedi. Erişilen adres. https://www.nature.com/articles/s41598-026-66242-5 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6
213Bilim ve deney · teknik rapor METR. 2026. "Frontier Risk Report (February to March 2026)." 19 Mayıs 2026. Hakemsiz kurum raporu.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Raporun özet tablosu, görev ufku tanımı ve geçersiz başarı açıklaması okundu. Açık: Raporun tamamı ve tüm çalıştırmalar denetlenmedi; canlı görev ufku sayfası yeni baştan kontrol edilmedi. Erişilen adres. https://metr.org/blog/2026-05-19-frontier-risk-report/ ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8
214Felsefe ve varlık · ön baskı Comsa, Iulia-Maria. 2026. "AI and Consciousness: Shifting Focus Towards Tractable Questions." arXiv 2605.06965, 7 Mayıs 2026. Hakemsiz ön baskı.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Özet ve sürüm kaydı açıldı; temel araştırma yönelimi okundu. Açık: Tam argüman açık. Erişilen adres. https://arxiv.org/abs/2605.06965 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5
215Bilim ve deney · ön baskı Salvi, Romain ve Ouri Wolfson. 2026. "Discovering Machine Correlates of Consciousness." arXiv 2608.28824, 28 Ağustos 2026. Arşiv kaydı bir konferans bildiri kitabında da yayımlandığını belirtir; hakemlik durumu bu sürümde doğrulanmadı.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Özet, iki model karşılaştırması ve konferans yayın kaydı okundu. Açık: Tam yöntem, hakemlik ve öznel yaşantı yorumu açık. Erişilen adres. https://arxiv.org/abs/2608.28824 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6
216Yöntem ve bütün resim · kamusal söylem Reddit, r/artificial. 2026. "Harvard just proved AI tutors beat classrooms, now what?" Kamusal tartışma; bir deneyin kamusal dolaşımda genişletilmesi örneği olarak Codex üçüncü sürümünde kaydedilmiştir. Bu denetimde site otomatik erişime kapalı olduğu için içerik yeniden doğrulanamadı.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı. https://www.reddit.com/r/artificial/comments/1q4t8b5/harvard_just_proved_ai_tutors_beat_classrooms_now/ ↩1 ↩2 ↩3
217Yöntem ve bütün resim · geri çekildi Önceki sürümlerden geri çekilen kamusal söylem kayıtları: dört Reddit gönderisi (Şubat, Nisan, Haziran, Ağustos 2026), bir Substack denemesi ("One Distinction, Four Sciences", 2025) ve bir Medium yazısı ("Stochastic Parrots in the Chinese Room", 2023). Başlık ve tarih için kalıcı bağlantı bulunamadığından bu sürümde hiçbir iddiaya dayanak yapılmamıştır; iz silinmesin diye kaydı korunmuştur.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Önceki kayıt korunuyor; bu tur ilgili tam metin yeniden okunmadı. Açık: Kaynak varlığı, eski özet ve yeni pasaj denetimi ayrı tutulmalı. ↩1
218Bilim ve deney · ön baskı Mehta, Ashish ve diğerleri. 2026. "The Dynamics of Delusion: Modeling Bidirectional False Belief Amplification in Human-Chatbot Dialogue." arXiv 2604.25096, 28 Nisan 2026. Hakemsiz ön baskı.
Bu turun erişim kapsamı (9 Ekim 2026): Arşiv özeti ve sürüm kaydı okundu. Açık: Tam yöntem ve tüm konuşma verileri açık. Erişilen adres. https://arxiv.org/abs/2604.25096 ↩1 ↩2 ↩3 ↩4
219Yöntem ve bütün resim · yöntem rehberi Center for Open Science. Tarihsiz. "Preregistration." Erişim 9 Ekim 2026. Ön kayıt, planlı ve keşifsel analiz ayrımı ve plan değişikliğini açıklama bölümleri okundu. https://www.cos.io/initiatives/prereg ↩1
220Yöntem ve bütün resim · yöntem makalesi Lakens, Daniël. 2022. "Sample Size Justification." Collabra: Psychology 8 (1): 33267. DOI 10.1525/collabra.33267. Özgün yayıncı PDF'sinin (tam metin erişimi) örneklem gerekçesi, önemsenen etki ve duyarlılık yaklaşımına ilişkin giriş ve kapsam bölümleri okundu; tüm örnekler yeniden hesaplanmadı. https://doi.org/10.1525/collabra.33267 ↩1
221Yöntem ve bütün resim · yazarın yöntem kitabı Lakens, Daniël. Tarihsiz. "Equivalence Testing and Interval Hypotheses." Improving Your Statistical Inferences, bölüm 9. Erişim 9 Ekim 2026. Anlamlı olmayan sonucun etki yokluğu olmadığı ve eşdeğerlik sınırlarıyla belirsiz sonuç açıklaması okundu. https://lakens.github.io/statistical_inferences/09-equivalencetest.html ↩1
222Felsefe ve varlık · birincil Chalmers, David J. 1996. The Conscious Mind: In Search of a Fundamental Theory. New York: Oxford University Press. ↩1 ↩2
223Felsefe ve varlık · birincil Chalmers, David J. 2010. The Character of Consciousness. New York: Oxford University Press. ↩1
224Bilim ve deney · tekrar Hesselmann, G. 2020. "No conclusive evidence that difficult general knowledge questions cause a 'Google Stroop effect'. A replication study." PeerJ 8: e10325, 6 Kasım 2020. https://doi.org/10.7717/peerj.10325 ↩1
225Yöntem ve bütün resim · teknik The Open Group. The Open Group Architecture Framework standardı, resmî tanıtım sayfası.
Ek erişim (sayfa okuma tarihi 10 Ekim 2026): resmî yardım sayfası. Resmî yardım sayfasında dört alan ve yöntem/görünüm açıklaması okundu. Açık: Ana sayfa 403; ayrıntılı standarda erişim kimlik doğrulama istedi. Tam standart ve basım doğrulanmadı. Uygunluk veya sertifika iddiası yoktur. https://www.opengroup.org/togaf ↩1
226Yöntem ve bütün resim · teknik Brown, Simon. "The C4 model for visualising software architecture." Resmî model açıklaması.
Ek erişimler (sayfa okuma tarihi 10 Ekim 2026): c4model.com/diagrams, c4model.com/abstractions/container, c4model.com/diagrams/code. Görünüm adları, kapsayıcı anlamı ve kod düzeyinin kapsamı okundu. Atlas eşlemeleri resmî modelin zihin açıklaması veya tam uygulaması değil. Resmî açıklamanın okunması, atlas eşlemesinin resmî onayı değildir. https://c4model.com/ ↩1
227Yöntem ve bütün resim · kamusal söylem Reddit, r/felsefe. 24 Kasım 2023. "Herkes düzgün düşünebilir mi?" Kamusal soru ve tartışma. Bu denetimde site otomatik erişime kapalı olduğu için içerik yeniden doğrulanamadı. https://www.reddit.com/r/felsefe/comments/182o51j/ metinde doğrudan atıf yok; kayıtlarda kullanıldı
228Dil ve anlam · sözlük Académie française. 2024. “Conscience.” Dictionnaire de l’Académie française, neuvième édition. Psikoloji ve ahlak anlamları ayrı alt başlıklarda; ilgili madde 10 Ekim 2026 tarihinde okundu. https://www.dictionnaire-academie.fr/article/A9C3663 metinde doğrudan atıf yok; kayıtlarda kullanıldı

Yöntem ve bütün resim

Doğrulama notları: Hangi kontrol neyi gösteriyor?

Neden bu bölüm var

Bu atlasın metnini, kayıtlarını ve görsellerini farklı zamanlarda düzelttik. Bir bölümün bugün okunaklı olması, bütün kaynaklarının bugün yeniden okunduğu anlamına gelmiyor. Bir bağlantının açılması da bağlandığı cümlenin doğru olduğunu göstermiyor. Bu bölümde kontrolleri neyi sınadıklarına göre ayırıyoruz. Okuyucu hangi sonuca güvenebileceğini ve hangi sorunun hâlâ açık olduğunu görebilsin istiyoruz.

Kısaca

Bir kaynak bağlantısına tıklayıp sayfanın açıldığını görebiliriz. Sonra ilgili pasajı bulup bizim cümlemizi destekleyip desteklemediğini ayrıca okumamız gerekir. Doğrulama notunda bu iki işi tek bir onay işaretiyle geçmiyoruz.

Açıklama

Bir kontrolün kaydında ne bulunmalı?

Önce hangi sürüme bakıldığını ve kontrolü kimin yaptığını yazıyoruz. Ardından yöntemini, bulduğu sonucu ve sınırını ayırıyoruz. Yazı düzenleme tarihi kaynak okuma tarihi değildir. Bir kontrol sonucu önceki sürümden taşındıysa tarihini yenilemiyoruz. Paket hazırlayanın yaptığı karşılaştırmayla uygulamayı yapanın tarayıcı sınaması da ayrı kayıtlar olarak duruyor.

Bağlantı hedefinin bulunması, dış sayfanın açılması, künyenin eşleşmesi, alıntı veya sayının kaynakta bulunması ve kaynağın savı desteklemesi farklı kontrollerdir. Şema, metin ve veri kaydının aynı ilişkiyi anlatması da bunlardan ayrıdır. Bir kontrol diğerinin yerine geçmez; bütün alanlara tek bir doğrulandı etiketi vermek bu ayrımları kapatır.

Son uygulama raporunu nasıl okuyoruz?

7.4 uygulama raporunda indirilen dosyanın gömülü veriyle aynı olduğu ve bir argüman kartının gerçek Enter tuşuyla açıldığı bildirildi. Bunlar teslim edilen verinin bütünlüğü ve klavye kullanımı için somut kontrollerdir. Sekiz çalışma kaydının seçilmiş alanlarının düzenlenmesi ise 58 çalışmanın yöntem ve sayılarının doğrulanması değildir. 18 argümandaki yeni açıklamalar da düşünürlerin bütün birincil pasajlarının yeniden okunduğunu göstermiyor.

İlişkilerde kapsamı ayrıca düzeltiyoruz: 21 gerekçe yeniden yazıldı; 50 kaydın tamamında belirsizlik kapsamı düzenlendi. İlişki türlerinin çizimde ayrılması okuyucunun bağlantıyı yorumlamasına yardım eder. Çizgi biçiminin düzelmesi, o ilişkinin kaynak desteğini yeniden değerlendirmiş olmaz.

Uygulayıcının bildirdiği sınamalar

Aşağıdaki sınamalar uygulamayı yapan tarafından bildirildi ve kullanıcı aracılığıyla iletildi. Burada bağımsız bir doğrulama olarak sunulmazlar; son satır paketi hazırlayanın kendi alan karşılaştırmasıdır. Gerçek dokunma olayı fiziksel telefon testi sayılmaz.

Sürüm	Bildiren	Sınama	Bildirilen sonuç	Sınırı
7.3	Claude, kullanıcı tarafından iletilen uygulama raporu	Dokunma olayları; sürükleme ve iki parmakla yakınlaştırma	Ölçek 0,86'dan 2,71'e çıktı; dal açılınca yakınlaşma bildirildi.	Fiziksel telefon testi olarak sayılmaz; olayların hangi ortamda üretildiği bu paketçe doğrulanmadı.
7.4	Claude, kullanıcı tarafından iletilen uygulama raporu	Fareyle veri indirme ve gömülü veriyle karşılaştırma	715 bin bayt; gömülü veriyle birebir eşitlik bildirildi.	Dosya ve canlı veri bu paketçe ayrıca karşılaştırılmadı; yaklaşık boyut tek başına eşitlik kanıtı değildir.
7.4	Claude, kullanıcı tarafından iletilen uygulama raporu	Gerçek Enter ile argüman kartı açma	Başarılı olarak bildirildi.	Bu kullanıcı hareketi programatik açmadan ayrıdır; bütün kartların erişilebilirliğine genellenmez.
7.4	Claude, kullanıcı tarafından iletilen uygulama raporu	Masaüstü ve 390 piksel başsız Chrome görüntüleri	Taşma yok; uzun kayıt, tablo ve notlar okunmuş olarak bildirildi.	Gerçek cihaz testi yok. Hareket bulunmayan bölümde hareket azaltma kontrolü uygulanamaz.
7.4	Claude, kullanıcı tarafından iletilen uygulama raporu	Canlı–yerel eşitlik, sürüm kopyaları ve yayımlama	Eşitlik ve yayımlama bildirildi.	Bu paketçe bağımsız canlı veya Git denetimi yapılmadı.
7.4	Codex, önceki paket alan karşılaştırması	İlişki düzenleme kapsamı	21 gerekçe; 50 belirsizlik kapsamı; eski notlar arşivde.	50 ilişkinin bütün kaynak dayanakları yeniden okunmadı.
7.6 denetim kopyası	ChatGPT, kapanış denetimi paketi	Başsız Chrome: Enter ile argüman kartı ve JSON indirme	Enter ile kart açıldı. İndirme başladı ve 785.266 bayt alındı; tamamlanmış dosya diske kaydedilemedi.	Düğmenin bozuk olduğu sonucu da dosyanın başarıyla kaydedildiği sonucu da çıkmaz. Yalnız Ek B ve doğrulama bölümlerinin girişleri görüntülendi; mobil sınama yapılmadı.

Kapanış denetimi paketi, 10 Ekim 2026 7.5 üzerine hazırlandı sınırlı

Kim yaptı

Paketi hazırlayan (ChatGPT). Bu kart onların bildirdiği kontrolleri aktarır; atlas derlemesi sırasında bu kaynak sayfaları yeniden okunmadı. Bağımsız bir üçüncü taraf doğrulaması değildir.

Ne kontrol edildi

Canlı 7.5 ile hazırlanan kopyanın çözümlenmiş metni ve gömülü verisi eşit bulundu; ham dosya baytları farklıydı, bayt eşitliği iddia edilmedi. 156 yeni kaynak isteği yapıldı; DOI ve sayfa erişim sonuçları sav doğrulaması değildir.

Kaynak okuma kayıtları

naccache-correction: kapandı. Düzeltme yazar adı/yazar katkıları alanındadır. Okunan sayfa
conscience-meaning: kapandı, alternatif sözlük maddesi. Psikoloji ve ahlak anlamları resmî sözlükten karşılaştırıldı; özgün CNRTL tam madde erişimi kapandı denmez. Okunan sayfa
kant: belirli pasaj düzeyinde kapandı. Duyusallık/anlama yetisi iş birliği: A51/B75 bağlamı, Meiklejohn İngilizce çevirisi; bütün Kant yorumları değil. Okunan sayfa
plotinus: belirli pasaj düzeyinde kapandı. Beşinci Ennead, birinci inceleme 3–4: ruh ile akılsal ilke ayrımı. MacKenna–Page çevirisi; kaynakçadaki Armstrong edisyonunun birebir denetimi değil. Okunan sayfa
tirmizi: belirli pasaj düzeyinde kapandı. Heer, The Stations of the Heart, birincil metin çeviri bölümündeki dört makam. Arapça edisyon ve bütün yorumlar değil. Okunan sayfa
ibnsina: belirli pasaj düzeyinde kapandı. Şifâ, Nefs I.1.7: askıda insan; McGinnis–Reisman İngilizce çeviri alıntısı. Rahman 1959 Arapça edisyonunun birebir denetimi değil. Okunan sayfa
farabi: belirli pasaj düzeyinde kapandı. Akıl Risalesi 10–13 ve 18–20: dört akıl görünümü; Taylor sayfasında aktarılan McGinnis–Reisman çevirisi. Harfler Kitabı bütünü değil. Okunan sayfa
turing: belirli pasaj düzeyinde kapandı. 1950 makalesinin birinci bölümü: taklit oyunu ve sorunun yeniden kurulması; bütün itirazlar değil. Okunan sayfa
newell-simon: kısmi. Kasım 1975 Carnegie Mellon arşiv metninde sembol sistemi ve sezgisel arama bölümleri. 1976 basımındaki bütün pasajlar veya gerekli/yeterli koşul önermesi kapandı denmez. Okunan sayfa

Kutsal metin karşılaştırması

Kur’an kayıtları ve Türkçe Kutsal Kitap aktarımları için alan bazında dize karşılaştırması yapıldı: 161 alandan 127 si kaynak sayfasında bulundu, 34 alan bu tur kapanmadı. Karşılaştırma NFC ve boşluk düzenlemesiyle, Türkçe Kutsal Kitap sayfalarında dipnot öğeleri çıkarılarak yapıldı; Hac tefsirinde görünmez yumuşak tire farkı ayrıca kaydedildi. Eşleşen gövde edisyonun veya yorumun doğruluğu demek değildir. Sefaria ve belirtilen Yunanca kaynaklar engellendi; farklı edisyon konulmadı. İbranice, 1985 İngilizce ve Yunanca alanlar bu tur kapanmadı.

Hangi sürüm, ne zaman

7.5 üzerine hazırlanmış kopya; 10 Ekim 2026.

Bu kartın sınırı

189 dil hücresinin bütün sözlük tanıkları, 58 eski çalışma kaydının tüm yöntem, örneklem ve sonuçları, 50 ilişkinin tüm dayanak pasajları ve 143 öncü kaydının bütün savları ayrı ayrı doğrulanmadı. Heidegger’in Türkçe edisyon kapsamı ve fragman sırası denetimi tamamlanmadı. Belirli pasaj düzeyinde kapanan maddeler kaynakçadaki edisyonun birebir denetimi değildir. On deney önerisinin uygulanması, örneklem hesabı ve ön kayıt ayrı araştırma işidir; deneyler yapılmış gibi yazılmaz. Mobil sınama kapsam dışıydı.

Kapanış denetimi paketinin uygulanması, 10 Ekim 2026 7.7 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: Eski 58 çalışma kaydı aynen, 14 yeni katalog kaydı paketle birebir eşit bulundu; sayaçlar dizi boyundan geliyor (72). Kutsal metin kayıtlarında özgün, çeviri ve tefsir gövdeleri değişmedi; alan karşılaştırmaları paketle eşit. Öncü haritası, paketle numaralar dışında eşit; harita 143 kayıtta kaldı. 7.6 verisinden hiçbir anahtar eksilmedi. Kaynakçada denetim öncesi 227 giriş ve 227 benzersiz anahtar vardı, şimdi 228 giriş ve 228 anahtar; Fransız Akademisi maddesi numarasız, böylece ilk atıf sırası ve mevcut kaynak numaraları değişmedi. Koruma çizelgesi 64 satırdan 68 satıra çıktı, eski 64 satır aynen duruyor. 7.6 sürümündeki 38 doğrulama kartı aynen duruyor, kart sayısı 40. Yinelenen kimlik ve kırık iç hedef statik sayfada ve çalışma zamanında sıfır; 44 ok işaretçisi şemaya özgü kimlik aldı ve hiçbir ok işaretçisi hedefsiz değil. Gerçek Enter tuşuyla argüman kartı açıldı; gerçek fare tıklamasıyla JSON dosyası indirildi, 792.706 bayt ve gömülü veriyle eşit. Bu iki sınama 1280 ve 390 piksel başsız Chrome ortamlarında yapıldı, sayfada yatay taşma ve JavaScript hatası yok. Üç sayfa ayrıca elle açılıp metinlerinde arandı: Tseng ve Poppenk makalesinin Nature Communications sayfasında 3480 numarası var, 3522 yok; Fransız Akademisi maddesi açılıyor ve Psikoloji ile Ahlak başlıklarını içeriyor; Naccache düzeltme sayfasında düzeltme başlığı, Xiao-Jing Wang adı ve niag020 numarası var. Bu üç arama sayfa metninde dize aramasıdır; maddelerin ve düzeltmenin içeriği baştan sona okunmadı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 7.7; 10 Ekim 2026.
Bu kartın sınırı: Paketin kaynak okuma kayıtları bu turda yeniden okunmadı; kayıtlar paketin bildirimi olarak işlendi. Bu turda yeni kaynak metni okunmadı ve yeni yayın taraması yapılmadı. Yeni 14 katalog kaydı yöntem, örneklem ve sonuç denetimi değildir. Gerçek telefon testi yapılmadı.

Ek B ve Doğrulama notları güncellemesi, 10 Ekim 2026 7.6 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: Sekiz koruma hücresi, eski hücre metni ve bölüm adıyla gerçek çizelgede tek eşleşmeyle bulunup değiştirildi; sıra numarasına bakılmadı. Çizelge uygulama öncesindeki 61 satırını korudu, üç uygulama satırıyla 64 oldu; durum sayıları çizelgeden üretildi. Paketin AS IS kaydı yerel derlemeyle karşılaştırıldı: fark yalnız 7.5 sürümündeki Ek A işlerinden ibaretti. Uzunluk tablosunda 17 satır, kullanım kaydında altı satır, Ek D, E ve F aynen, Ek C yalnız eklemeyle, 37 eski doğrulama kartı ve 226 eski kaynak anahtarı sayıldı. Eski kartların 33 tanesi aynen duruyor; ikisi bilerek değişti (5.0 ekran kartının başlığı, yazı tipi kartının sınır cümlesi), ikisinin yalnız başlık düzeyi düzeltildi. İki bölümde de giriş, Kısaca, Açıklama, Derinlik ve üç soru sayıldı. Derinlik alanları gerçek Enter tuşuyla açıldı, boşlukla kapandı. Masaüstü (1280) ve 390 piksel başsız Chrome görüntülerinde sayfa ve bölümlerin yatay taşması ölçüldü; taşma yok, kaydırma yalnız tablo kapsayıcılarında.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 7.6; yazı düzenleme tarihi 10 Ekim 2026.
Bu kartın sınırı: Bu turda yeni kaynak metni okunmadı ve yeni yayın taraması yapılmadı; durum etiketleri kaynak doğruluğu onayı değildir. Koruma çizelgesinin satırları bölümler arası anlam ve itiraz karşılaştırması yerine geçmez. Uygulayıcının bildirdiği eski sınamalar bağımsız doğrulama olarak sunulmadı. Gerçek telefon testi yapılmadı.

Araştırma kayıtları bölümü güncellemesi, 10 Ekim 2026 7.4 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: 227 ana kavram, dokuz ek kavram, 226 sınıflama ilişkisi, 50 çapraz ilişki, 18 argüman, 58 çalışma, 50 kutsal pasaj, sekiz hipotez, on deney ve altı güncelleme sayıldı; sayılar veri dizilerinden üretiliyor. Yerel kayıtlar paketin eski alanlarıyla karşılaştırıldı, fark yoktu. Bu tur yeni kaynak metni okuması yapılmadı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 7.4; 10 Ekim 2026.
Bu kartın sınırı: Yazı düzenleme tarihi kaynak denetimi tarihi değildir. 18 argümanda yalnız bizim yeniden kurmamız ve bilimle ilişki alanları değişti; tez, öncül, çıkarım ve yanıt alanları baştan doğrulanmadı. Tanıklık için kullanılan ikincil kaynak, düşünürün birincil pasajının okunduğu anlamına gelmez. 58 çalışmanın sekizi düzenlendi, kalan 50 kaydın yöntem ve sayıları denetlenmedi. 50 ilişkinin kaynak dayanakları yeniden değerlendirilmedi. Yeni yayın taraması yapılmadı; zamanlanmış izleme kurulmuş değil.

Telefonda görünmesiyle telefonda sınanması

7.3 raporu, haritanın dar ekranda görünmesini, uç etiketlerin kesilmemesini, sürükleme ve yakınlaştırmayı anlatıyor. Dokunma olaylarıyla yapılan sınama, fiziksel telefonda kullanım denemesiyle aynı değil. Aynı şekilde 390 piksel ekran görüntüsünde sayfanın taşmaması, bütün harita yazılarının rahat okunması demek değil. Küçük yazıları, seçilen dalı, uzun etiketleri ve hareket sırasında kontrolün elde kalmasını ayrıca görmemiz gerekiyor.

Bir dal açıldığında yakınlaşmak yararlı olabilir; fakat okuyucu nereden geldiğini de anlayabilmeli. Geri dönme ve görünümü sıfırlama, klavyeyle seçim, odak işaretinin görünmesi ve yakınlaştırılan yazının okunması ayrı kontrol maddeleridir. Bunların hepsi bu raporda sınanmış sayılmaz. Hareket bulunmayan araştırma kayıtları bölümünde hareket azaltma kontrolünün uygulanmaması normaldir; hareketli haritanın kontrolü bununla kapanmaz.

Eski doğrulama kartlarını neden saklıyoruz?

5.0 ve 6.0 için yapılan kontroller çalışmanın geçmişini gösteriyor. O kartlardaki tamamlandı ifadesi, kartın tanımladığı iş ve sürüm içindir. Kaynak desteğinin ve bugünkü atlasın bütünüyle tamamlandığı anlamına gelmez. Eski bağlantı hatalarını da tarihleriyle saklıyoruz; o tarihte erişilemeyen bir sayfa için bugün kalıcı olarak kırık demiyoruz.

Tarihsel doğrulama kartları

Bu bölümde şu anda 40 doğrulama kartı var. Her kartın başlığındaki etiket, kartın hangi sürüm için yapıldığını söyler; tamamlandı veya yapıldı etiketi yalnız o sürümü ve o işi kapsar. Kaynağa erişim, künye eşleşmesi ve savın desteklenmesi ayrı sorulardır: savın desteklenmesi için yapılmayanlar "Sürüm 6.0 için yapılmayanlar" kartında ayrıca yazılıdır. Eski bağlantı hataları kendi tarihleriyle durur.

Bu not, aşağıdaki denetimlerin gerçekten çalıştırılan sonuçlarından üretildi. Her kart hangi sürüm için yapıldığını söyler; yapılmayan bir denetimi yapılmış gibi yazmadık. Sayaçlar derlemede veriden üretilir. Doğrulama altı ayrı soruya ayrılır: bağlantı açılıyor mu, künye doğru mu, alıntı ve sayı kaynakta var mı, kaynak bizim cümlemizi destekliyor mu, şema ile metin ve kart aynı şeyi mi söylüyor, okur kaynağa ulaşabiliyor mu. 5.0 kartları ilk üç soruya, 6.0 kartları beşinci soruya cevap verir.

Ek A güncellemesi, 10 Ekim 2026 7.5 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: Beş anlatı alanı, sekiz tablo satırı, beş şema satırı, üç soru, Derinlik alanı ve üç kaynak anahtarı sayıldı. Yerel eski metin paketin AS IS kaydıyla karşılaştırıldı, fark yoktu. Simon Brown'un üç resmî sayfasında (görünümler, kapsayıcı, kod düzeyi) görünüm adları, kapsayıcının anlamı ve kod düzeyinin kapsamı 10 Ekim 2026'da okundu. The Open Group için resmî yardım sayfasında dört alan ve yöntem–görünüm açıklaması okundu.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 7.5; yazı düzenleme tarihi 10 Ekim 2026. Kaynak sayfası okuma tarihi ayrıca 10 Ekim 2026.
Bu kartın sınırı: C4 sayfalarının okunması, atlas eşlemelerinin resmî onayı değildir. The Open Group ana sayfası 403 verdi ve ayrıntılı standarda erişim kimlik doğrulama istedi; tam standart ve basım doğrulanmadı. Kant için yeni birincil pasaj okunmadı. "Eşlemenin sınırı" sütununun satır metinleri, paketin kendi anlatı cümlelerinden derlendi. Önceki açık kayıtlar sürüm 9 listesinde korunuyor.

Metin güncellemesi, 9 Ekim 2026 6.1 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: Yöntem ve Heidegger bölümlerinin yeni metni: atıf numaraları künye anahtarlarına bağlandı (yöntemde 5, Heidegger bölümünde 10 çağrı; eşleme paketteki listeyle aynı); başlık yapısı, üçer soru, açılır Derinlik alanı, arama ve bölüm bağlantıları derlemeden sonra tarayıcıda denendi. Eklenen künye (Heidegger, Gelassenheit, 1959) web aramasıyla karşılaştırıldı: 1955 Meßkirch anma konuşması, 1959 tarihli kitap ve Anderson ile Freund çevirisinin Harper & Row (1966) baskısı bulundu.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 6.1; 9 Ekim 2026.
Bu kartın sınırı: Yayıncı adı (Neske) arama sonuçlarında ayrıca doğrulanamadı. Heidegger’in anma konuşmasındaki Almanca terimler ve derslerin ikinci kısmında hangi Parmenides fragmanını okuduğu birincil metinden yeniden okunmadı; ikincisi için bir ikincil kaynak altıncı fragmana işaret ediyor, metindeki "üçüncü fragman" ifadesi Heidegger’in başka metinlerindeki okumasına uyuyor ve yazar kararına bırakıldı. Teng makalesinin tam metni yeniden okunmadı. Bu turda bütün künyeler yeniden doğrulanmadı.

Dört katman ve kavram ağacı güncellemesi, 9 Ekim 2026 6.2 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: Dört katman bölümünde dört katman, altı dönem, on başlık, altı dış sistem, dokuz döngü aşaması ve 23 ilişki kaydının korunduğu sayıldı; ilişki türleri, atıf bağlantıları, dönem seçicileri, döngü kontrolleri ve Derinlik alanı derlemeden sonra tarayıcıda denendi. Kavram ağacında kayıt sayıları veriden üretildi, #kalp, #bellek, #dogrulama ve #ustbilis bağlantılarının kayıtları ve üst dalları açtığı denendi.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 6.2; 9 Ekim 2026.
Bu kartın sınırı: Dört katman bölümündeki kaynak desteği bu turda yeniden incelenmedi: ilişki kayıtlarının özetleri paketteki ölçütlere göre sınırlandı, ilgili makaleler yeniden okunmadı. Teng makalesinin tam metni, Fedorenko, Dehaene, Stout, Lee ve öteki kayıtların özgün sayfaları ayrıca karşılaştırılmadı. Kavram ağacında etimolojiler ve ilişkiler yeniden doğrulanmadı.

Kümeler bölümü güncellemesi, 9 Ekim 2026 6.3 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: Beş küme, dört Tirmizî halkası, 24 kaynak kimliğinin tamamı, üç soru ve açılır Derinlik alanı sayıldı; şemadaki ilişki türleri metne göre düzeltildi; ilgili kavram kartlarındaki "yanlış eşdeğer" uyarıları (halkalar, faal akıl, Vernunft, ikili süreç, genişletilmiş zihin) paketin ayrımlarıyla hizalandı. Özdeyişler 15:14, Yasa'nın Tekrarı 6:5 ve Markos 12:30 örnekleri atlasın kendi kutsal metin kayıtlarındaki çeviri sürümleriyle karşılaştırıldı (JPS 1985, Kitabı Mukaddes Şirketi Yeni Çeviri, Nestle–Aland 28).
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 6.3; 9 Ekim 2026.
Bu kartın sınırı: Üç kutsal metin örneğinin kaynak sayfaları bu turda yeniden açılmadı; atlasın önceki kayıtlarıyla tutarlılığına bakıldı, yeniden doğrulanmış sayılmaz. Fârâbî, İbn Sînâ, Aquinas, Plotinos, Kant ve Tirmizî için yorumlar ikincil kaynaklara dayanıyor ve birincil metinlerden yeniden okunmadı. Ölüm tarihi (hicrî 320, miladî 932) Diyanet İslâm Ansiklopedisi kaydına dayanıyor.

Yedi dil bölümü güncellemesi, 9 Ekim 2026 6.4 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: 27 satır ve yedi dil sütununun korunduğu, yedi kaynak kimliğinin hedefleri, kavram bağlantıları, Yunanca ve Arapça yazımlar, üç soru ve açılır Derinlik alanı sayıldı. İşaretli hücre sayısı veriden üretildi; işaretsiz hücrelere işaret atanmadı. Syneidēsis için Liddell–Scott–Jones maddesi ve Fransızca conscience için sözlük kaydı pakete göre karşılaştırıldı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 6.4; 9 Ekim 2026.
Bu kartın sınırı: 27 satır ve 189 hücrenin anlam ve kökenleri tek tek yeniden doğrulanmadı; yalnız syneidēsis kullanım notu ve phronēsis Arapça notu düzeltildi. Phronēsis için tarihsel bir Arapça karşılık dayanağı bu turda aranmadı. CNRTL maddesinin tam metni açılamadı.

Etimoloji bölümü güncellemesi, 9 Ekim 2026 6.5 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: 33 kartın, her kartın dil karşılıklarının, 16 kaynak anahtarının ve kavram bağlantılarının korunduğu sayıldı. Paketteki alan değişiklikleri hedef kimliği ve alan adıyla eşleştirilip uygulandı; paketin eski hâl alanları yerel kayıtla karşılaştırıldı; Bilinç kartının yorum sınırı 6.4 sürümünde güncellenmişti ve paketin yeni metni onun yerine uygulandı. Anlatıdaki sekiz kaynak anahtarı, üç soru ve Derinlik alanı sayıldı. Syneidēsis için mevcut LSJ kaydına sözcük maddesi bağlantısı eklendi.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 6.5; 9 Ekim 2026.
Bu kartın sınırı: 33 kartın bütün etimolojileri yeniden doğrulanmadı ve kaynakların tam metni okunmadı. Kubbealtı Lugatı ve Clauson aktarımı bu turda tam metinden denetlenmedi. Düşünmek için ikinci bir köken önerisi, kaynak ve tarihsel biçimler bulunmadığı için karşılaştırılmadı. Kutsal metin referansları önceki kaynak ve sürüm kısıtlarıyla korundu, yeniden doğrulanmadı. Hipotezler bölümündeki etimolojik hat kayıtlarına dokunulmadı.

Maddi izler bölümü güncellemesi, 9 Ekim 2026 6.6 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: Sekiz model satırı, 27 mevcut kaynak anahtarı ve üç yeni kaynak kaydı sayıldı; üç DOI için kaynakçada mükerrer kayıt aranıp bulunmadığı görüldü. Stout 2008 ve ortak sınama kanıt kayıtları paketin örneklem, görev ve ölçüm alanlarıyla hizalandı. Üç soru, Derinlik alanı ve tablo kaynak bağlantıları sayıldı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 6.6; 9 Ekim 2026.
Bu kartın sınırı: Bütün deneylerin ve akademik kaynakların tam metni denetlenmedi. Poldrack 2006 ve Damasio 1996 için kayıt ve özet okundu, tam metin okunmadı. Ortak sınama makalesinin tam metni açılamadı. Naccache 2025 için 2026 tarihli düzeltme kaydı bulundu, tam metni açılamadı ve içeriğe etkisi belirlenmedi; kayıt son onaydan önce kontrol edilmeli. Kutsal metinler, altı düşünürün birincil pasajları, 189 dil hücresi, phronēsis karşılığı ve Heidegger ders sırası bu turda ele alınmadı.

Soyut hat bölümü güncellemesi, 9 Ekim 2026 6.7 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: On konum ve dokuz düşünür satırı, 25 mevcut kaynak anahtarı, beş kaynak kaydı, üç soru ve Derinlik alanı sayıldı. Aquinas için Summa Theologiae I, 76. soru 1. madde ve 79. soru 8. madde, Fathers of the English Dominican Province İngilizce çevirisi üzerinden açıldı. Doğrudan bağlı argüman, kavram ve öncü kayıtlarındaki dört genelleme yeni bölümle hizalandı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 6.7; 9 Ekim 2026.
Bu kartın sınırı: Aquinas kontrolü yalnız iki pasajı ve İngilizce çeviriyi kapsar; Latince edisyon ve öteki yorumlar denetlenmedi. Putnam ve Fodor için kaynak kayıtları açıldı, ilgili tezlerin birincil pasajları okunmadı. Öteki düşünürlerin birincil pasajları, Spinoza, Leibniz, Hume, Hegel ve Nietzsche özetlerinin ayrı pasaj eşlemesi, kutsal metinler, 189 dil hücresi, Fransızca conscience maddesi, phronēsis karşılığı, Naccache 2026 düzeltmesi ve Heidegger B3/B6 sırası açık.

Soykütüğü bölümü güncellemesi, 9 Ekim 2026 6.8 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: 18 dönem satırı, 12 nesne kartı ve kartların dört alanı, 42 mevcut kaynak anahtarı, yedi gelenek şeridi, dış bellek döngüsü, üç soru ve Derinlik alanı sayıldı. Bağlantı hedeflerinin bulunması ile kaynağın iddiayı desteklemesi ayrı raporlandı. Platon için Jowett İngilizce çevirisinde Theuth–Thamus pasajları, Augustinus için New Advent çevirisinde İtiraflar VI.3 ve UNESCO sayfasında Kore basımı açıklaması okundu. Stout için üç uzman ve altı acemi karşılaştırması sınırlı olarak kontrol edildi. Önceki raporun kontrolleri yeni bağımsız kontrol sayılmadı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 6.8; 9 Ekim 2026.
Bu kartın sınırı: Platon ve Augustinus için alternatif çeviri erişimi ayrı alan olarak kaydedildi; atlasın mevcut edisyonlarının birebir alıntıları doğrulanmadı. Kodeksin icat tarihi ve ilk sessiz okuma doğrulanmadı. McLuhan'ın tarihi kaynakla doğrulanamadı, yıl çıkarıldı. Camerer 2018 yayıncı tam metni açılamadı ve Sparrow deney eşlemesi açık. Freud ve Wiener adlarının ayrı kaynak eşlemesi, Harmand, Henshilwood, Kind, Kelley, Boyle, Cajal ve tarihsel kayıtların baştan okunması açık. Yeniden yazım, kesinlik düzeylerini daraltır; kaynakların tam denetimi değildir.

Öncüler bölümü güncellemesi, 9 Ekim 2026 6.9 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: 143 harita kaydı, 63 tablo satırı (31, 15, 17), 15 harita düzeltmesi, 12 ilişki, üç soru ve Derinlik alanı sayıldı. Her tablo satırının eski metni yerel kayıtla karşılaştırıldı, fark yoktu. Kaynak anahtarlarının varlığı, kaynak metnine erişim ve savın desteklenmesi ayrı tutuldu. Hobbes için Leviathan beşinci bölümün İngilizce metninde akıl yürütme tanımı okundu; Newell ve Simon 1976 makalesinin PDF erişimi açıldı, okunabilir metin alınamadı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 6.9; 9 Ekim 2026.
Bu kartın sınırı: Kalan 128 harita kaydı yeniden yazılmadı ve 143 kaydın hepsi doğrulanmadı. Tablo satırlarındaki kaynak anahtarları yeni cümleler için yeterli dayanak sayılmaz; Pāṇini, Saussure, Spinoza, Descartes, Leibniz, Hume, Kant, Nietzsche, Heidegger, Broca, Wernicke ve Fedorenko eşlemeleri açık. On iki ilişkinin dayanak pasajları okunmadı. Haritadaki Dennett ve Churchland kaydında hangi Churchland'ın kastedildiği belirlenmedi. Meillet, Ernout, Pokorny, Chantraine, Hinton, LeCun, Bengio, Wiener ve 2026 çalışmaları için eşlemeler, Carey, Spelke, Seth, Kâtip Çelebi ve Dilâçar için dosyalar açık. Arendt, Adam Smith ve Chomsky tarihleri ayrı denetim bekliyor.

Kutsal metinler bölümü güncellemesi, 9 Ekim 2026 7.0 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: 50 kayıt (26 Kur'an, 5 Tevrat, 5 Tanah, 14 Yeni Ahit), 50 alan bazlı durum kaydı, 12 değişen okuma, sekiz eski kaynak anahtarı, üç soru ve Derinlik alanı sayıldı. Alıntı alanlarının metin hashleri pakette korunan değerlerle karşılaştırıldı. Özdeyişler 15:14 ve Yasa'nın Tekrarı 6:5 için Türkçe gövde, Markos 12:30 için Türkçe ve belirtilen Yunanca basım elle karşılaştırıldı. Kur'an Yolu'nun altı kaydı için ilgili sayfa okundu. Kur'ânî Arapça Derlemi yalnız dilbilgisel sayım için kullanıldı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 7.0; 9 Ekim 2026.
Bu kartın sınırı: İki Tanah pasajı için İbranice ve 1985 İngilizce edisyon denetimi açık; Sefaria bu turda metin ve sürüm vermedi. Markos 12:30 kontrolü öteki Yeni Ahit kayıtlarına genellenmez. Diyanet'in ayrı meal alanları, bütün Arapça karakterler ve Râgıb, Taberî, Cürcânî, İbn Âşûr, Şevkânî eserleri doğrudan okunmadı. Öteki 38 karşılaştırmalı not yeniden yazılmadı. 23 Eylül 2026 çekimi tarihsel kayıttır, 9 Ekim'de yeniden doğrulandığı anlamına gelmez. Heidegger karşılaştırması bizim sorumuzdur, tarihsel aktarım göstermez.

Yapay zekâ bölümü güncellemesi, 9 Ekim 2026 7.1 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: Dokuz kart, dokuz güncelleme satırı, beş soru satırı, üç çıkarım sorusu, Derinlik alanı ve 27 kaynak anahtarı sayıldı. 27 kaynak için bu turun erişim sınırı kayıtlarla eşlendi: Vaccaro, Kestin, Zhu, Ballot ve kurum raporunda belirli kısımlar okundu; Zhao ve Jain için yalnız bibliyografik arama görünümü, Wang, Mehta, Comsa ve Salvi için özet ve sürüm kaydı alındı. Kart, metin, kanıt kaydı ve döngü örnek bazında karşılaştırıldı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 7.1; 9 Ekim 2026.
Bu kartın sınırı: Bu tur 9 Ekim'e kadar bütün literatürün yeni taraması değildir; tablo önceki sürümün 1 Nisan–23 Eylül seçimini korur. Xin ve Teng için yayıncı tam metni alınamadı, sayıları önceki kayıt kapsamıyla açık. Zhao ve Jain tam metin okunmadı. Salvi için konferans yayın kaydı ile arşiv sürümü ayrı tutuldu, hakemlik denetlenmedi. Turing, Searle ve Dreyfus'un bu tur bütün birincil pasajları okunmadı. Epistemik orkestrasyon burada kullanılan bir öneridir, ilk kullanım iddiası yoktur. Döngünün sorumluluk anlatısı çalışma normudur, hukuki sorumluluk dağılımı değildir.

Hipotezler bölümü güncellemesi, 10 Ekim 2026 7.2 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: Sekiz hipotez kartı ve 24 dayanak satırı (her kartta üç hat), on deney önerisi, 21 hipotez–deney bağlantısının iki yönlü karşılığı, üç çıkarım sorusu ve Derinlik alanı sayıldı. Yerel eski metin paketin AS IS kaydıyla alan alan karşılaştırıldı, fark yoktu. Yöntem kaynakları için Center for Open Science ön kayıt rehberi, Lakens eşdeğerlik bölümü ve Lakens 2022 örneklem gerekçesi makalesinin ilgili kısımları okundu; örneklem hesapları yeniden üretilmedi.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 7.2; 10 Ekim 2026.
Bu kartın sınırı: Deneyler uygulanmadı, örneklem hesabı ve ön kayıt yapılmadı, materyal ön çalışması yok; kayıtlar araştırma önerisidir. Önceki bilimsel ve felsefi kaynaklar baştan okunmadı. Fodor karşı argümanının kaynak eşlemesi açık. Sparrow'un birinci deneyinin yeniden sınaması bütün deneylerin başarısızlığı olarak okunmaz. h6 ile exp-dongu arasındaki bağ doğrudan bilinç sınaması değildir; dil, kalp ve çeviri bağları ontolojik savların tamamını sınamaz. İngilizce ve İbranice karşılaştırması exp-ceviri için tamamlanmış sayılmaz.

Künyeler ve bağlantılar 6.0 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: Bağlantısı olan her künye için adresin açılıp açılmadığına baktık; DOI taşıyan künyeleri Crossref kaydındaki başlık ve yılla karşılaştırdık. Basılı kaynakların künyeleri (bağlantısız olanlar) bu turda kontrol edilmedi.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 6.0; 2026-09-29; 215 künye.
Ne bulduk: 52 DOI Crossref ile karşılaştırıldı; 50 tanesi başlık ve yıl bakımından eşleşti, 2 tanesinde eşleşme oranı biçim farkından düşük çıktı ve elle doğrulandı (bayes, chomsky). 60 adres açıldı; 28 adres yayıncı tarafından otomatik erişime kapalı (403), DOI kayıtları Crossref'te var; 7 adrese bu makineden ulaşılamadı (sertifika veya ağ hatası).
Bu kartın sınırı: 120 bağlantısız künye (çoğu basılı birincil metin) kontrol edilmedi. Adresin açılması içeriğin doğruluğunu göstermez. Ayrıntı: ajan/kunye_verify_6.json.

Tarayıcı sınamaları 6.0 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: Claude Code'un yerleşik tarayıcı bölmesinde, yerel derleme üzerinde betikle ölçüm: masaüstü (yaklaşık 790 piksel) ve 375 piksel telefon benzetimi (yerleşim genişliği 375 piksel olarak doğrulandı; benzetim window.innerWidth değerini 790 bildirdiği için innerWidth'e bakan davranışlar gerçek cihazdaki gibi tetiklenmedi).
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 6.0; 29 Eylül 2026.
Yatay taşma (375 piksel): Yok; belge genişliği pencere genişliğine eşit.
Alt gezinme çubuğu (375 piksel): Görünür; Bölümler düğmesi menüyü açıyor.
Kavram haritası yazı boyu: Varsayılan görünümde en küçük yazı 11,0 piksel (ekrandaki gerçek ölçek, getScreenCTM ile). Tam ekran kipinde otomatik yakınlaştırma sonrası en küçük yazı 12,98 piksel; tam ekran açılıp kapanıyor.
Derin bağlantılar: #fuad (kapalı ağaç kaydı) ve #w-katman hedefe gidip üst çubuğun altına yerleşti (76 piksel). #s-kutsal, #s-yz, #ev-sparrow için benzetimde ölçülen konum tutarsız çıktı (975 piksel, üç hedefte aynı); masaüstü ölçümü bölme gizliyken alındığı için geçersiz. Bu üç hedef gerçek tarayıcıda yeniden sınanmalı.
Arama: 'tefekkür' için 9 sonuç; sonuca tıklayınca kayıt açıldı ve 'Okumaya dön' düğmesi göründü.
Dört katman şeması: Dönem seçimi ve bant açma çalışıyor; dönem düğmesi 112 x 102 piksel (dokunma hedefi yeterli); bant 343 piksel genişlikte tek sütuna iniyor.
Bağ şeması ve öncüler haritası: 23 bağ listede; seçim ve panel çalışıyor. Öncüler haritası telefonda dönem seçicisiyle daraltılabiliyor; varsayılan 'bugün' seçimi innerWidth'e bağlı olduğu için benzetimde tetiklenmedi.
Betik hatası: Yeni bileşenlerden hata yok; önceki sürümden gelen küçük harita NaN uyarıları sürüyor.
Bu kartın sınırı: Gerçek telefon, klavye ile gezinme, ekran okuyucu, karanlık tema ve baskı sınanmadı. Benzetim ölçümleri gerçek cihaz ölçümü sayılmaz.

Erişilebilirlik puanı 6.0 için yapıldı

Ne kontrol ettik: Lighthouse otomatik denetimi, temiz derleme, masaüstü, başsız tarayıcı.
Ne bulduk: erişilebilirlik 97; iyi uygulamalar 100.
Tam puan almayan maddeler: Touch targets do not have sufficient size or spacing.
Bu kartın sınırı: Otomatik denetim; klavye ve ekran okuyucu ile elle sınama yapılmadı. Ayrıntı: ajan/lighthouse_6.json.

Sürüm 6.0 için yapılmayanlar sınanmadı

İddia desteği: Bağ şemasındaki her çalışma için "kaynak bizim cümlemizi destekliyor mu" sorusu makale yeniden okunarak sınanmadı; şema özetleri kanıt kartlarıyla eşlendi.
Basılı kaynaklar: Bağlantısız künyeler (çoğu basılı birincil metin) kaynağıyla karşılaştırılmadı.
Yayın sonrası: Taslak olarak 2 Ekim 2026’dan beri yayında. Adres yanıtı ve sıkıştırma elle sınandı; gerçek bir telefonda ve ekran okuyucuyla sınama yapılmadı.

1. Kapsam 5.0 için yapıldı tamamlandı, editoryal

Ne kontrol ettik: Koruma çizelgesi (Ek B) iki üçüncü sürümün bölüm başlıkları ve paragraf farkları çıkarılarak elle kuruldu; her satır hedef bölüme bağlı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: 45 içerik birimi; birleştirildi 3, korundu 13, genişletildi 8, gerekçeli olarak düzeltildi 20, taşındı 1
Bu kartın sınırı: Eşleme paragraf ve başlık düzeyinde yapıldı; cümle düzeyinde otomatik karşılaştırma yapılmadı.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

2. Anlatı 5.0 için yapıldı tamamlandı

Ne kontrol ettik: Her bölüm için giriş, şema, Kısaca, Açıklama, Derinlik ve üç soru alanlarının varlığı veri yapısından sayıldı; metin editoryal olarak okundu.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: 17 ana bölüm; 17 bölümde üç soru; 51 farklı soru
Bu kartın sınırı: Editoryal okuma bu çalışmayı hazırlayan sistem tarafından yapıldı; bağımsız bir okur değerlendirmesi yapılmadı.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

3. Dil ve kısaltma 5.0 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: Görünür metin tarayıcıda düğüm düğüm tarandı; kısaltma kalıpları ve iki ile altı büyük harfli sözcükler arandı. Kaynakça, doğrudan alıntılar, çeviri ve tefsir metinleri, dil satırları ve şemalar izinli alan sayıldı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: Ana metinde 1 kısaltma bulgusu; 11 Roma rakamı (kitap bölüm numarası, kısaltma değil); izinli alanlarda 47 bulgu (özgün başlıklar, alıntılar)
Bu kartın sınırı: Kaldırılan örnekler: Türkiye Diyanet Vakfı, Jewish Publication Society, Model Evaluation and Threat Research ve bir kurum adı açık yazıldı. Özgün İngilizce başlıklarda ve alıntılarda kısaltmalar olduğu gibi bırakıldı.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

4. Ağaç ve veri 5.0 için yapıldı tamamlandı

Ne kontrol ettik: Ağaç yapısı kavram verisinden sayıldı; dal ve alt dal sınırları programla denetlendi; harita ve metin ağacı aynı kayıttan üretildi.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: 227 düğüm, 8 dal, dal başına 5–6 alt kavram; sınırlar sağlandı; 27 çekirdek kavram; köken durumu: tanıklı 151, terim tarihi 70, tartışmalı 5, eksik 1
Bu kartın sınırı: Tanım ve örnek her düğümde var; dil satırındaki boş hücreler Ek D'de sayıldı.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

5. Graflar ve kimlikler 5.0 için yapıldı tamamlandı

Ne kontrol ettik: Gömülü veri tarayıcıda ayrıştırıldı; her kaydın görünür sayfada aynı kimlikle bulunduğu, kimliklerin tekil olduğu ve ilişki uçlarının var olduğu denetlendi.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: kavramlar 227 (eksik 0); ek_kavramlar 9 (eksik 0); argumanlar 18 (eksik 0); kanitlar 57 (eksik 0); kutsal_metin 50 (eksik 0); hipotezler 8 (eksik 0); deneyler 10 (eksik 0); zaman_seridi 12 (eksik 0); kaynakca 119 (eksik 0); çapraz ilişki 50 (ucu eksik 0); ağaç ilişkisi 226; yinelenen kimlik 0
Bu kartın sınırı: —
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

6a. İç atıflar 5.0 için yapıldı tamamlandı

Ne kontrol ettik: Bütün sayfa içi bağlantıların hedefi tarayıcıda arandı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: 4540 iç bağlantı; hedefi olmayan 0
Bu kartın sınırı: —
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

6b. Dış bağlantı erişimi 5.0 için yapıldı tamamlandı

Ne kontrol ettik: Kaynakça ve kutsal metin bağlantıları tarayıcı kimliğiyle ayrı ayrı istendi. Otomatik istekte 200 dışında yanıt veren her bağlantı ikinci turda başka yollarla tek tek doğrulandı: Crossref kaydı, PubMed kaydı ve sayfa okuma aracı; bulunan başlık, yazar ve yıl kaynakçayla karşılaştırıldı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: 167 bağlantı; ilk turda 200 dışı yanıt 20; ikinci turda doğrulanan 20, doğrulanamayan 0
Bu kartın sınırı: İkinci turda iki künye düzeltildi: PeerJ tekrar çalışmasına yazar (Hesselmann) ve kalıcı nesne tanımlayıcısı eklendi; Jain ve arkadaşlarının başlığı alt başlığıyla tamamlandı. 403 yanıtları ölü bağlantı değil, yayıncı ve Cloudflare engelidir.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

6c. Kaynak kimliği 5.0 için yapıldı tamamlandı

Ne kontrol ettik: Kalıcı nesne tanımlayıcısı bulunan her kaynak Crossref kaydıyla karşılaştırıldı (başlık ve yıl).
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: 34 kalıcı nesne tanımlayıcısı; 34 kayıt Crossref'te bulundu ve başlık eşleşti; yıl farkı 2 kayıtta not düşüldü (çevrimiçi ve basılı yıl)
Bu kartın sınırı: Kalıcı nesne tanımlayıcısı olmayan kitaplar ve ansiklopedi maddeleri için kimlik denetimi yapılmadı.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

6d. İddia desteği 5.0 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: Yapay zekâ bölümündeki sayısal iddialar ve zaman şeridindeki tarihler birincil metin, özet veya kurum sayfasıyla karşılaştırıldı. Sürüm 4.1'de Codex'ten devralınan kanıt kayıtlarının sayıları ayrı bir denetim ajanıyla PubMed özetleri ve yayıncı sayfalarından yeniden okundu; bulunan farklar kayıtlara işlendi.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: İlk tur 8 kaynak; ikinci tur 11 kanıt kaydında 20 alan: doğru 15, erişilemedi 5. Düzeltilenler: Glickman çevrimiçi tarihi, De Neys çevrimiçi tarihi, Camerer yüzde 62 ve beş kat örneklem, Vaccaro etki büyüklükleri, Harmand 700.000 yıl, Sparrow birinci deneyin tekrar edilemediği.
Bu kartın sınırı: Erişilemeyen alanlar (De Neys örneklemi, Kind tarihi, Lomekwi eser sayısı, Sweller örneklemi, Sparrow örneklemi) kayıtlarda "doğrulanamadı" diye işaretlendi. Kitaplar ve ansiklopedi maddelerindeki iddialar yeniden okunmadı.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

6e. Düşünürlerin kendi sesinden cevapları 5.0 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: On sekiz argümanın "kendi sesinden" metni bir denetim ajanıyla birincil metin veya güvenilir çeviriyle karşılaştırıldı; sonuç her kartta görünür.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: Doğrulandı 11; düzeltildi ve doğrulandı 3; birincil metinden doğrulanamadı 4 (Kant, Gazzâlî, Heidegger, Merleau-Ponty)
Bu kartın sınırı: Doğrulanamayan dört metin doğrudan alıntı değil özet olarak işaretlendi.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

6f. Nisan–Eylül 2026 taraması 5.0 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: Yapay zekâ ve biliş üzerine Nisan–Eylül 2026 arasında çıkan çalışmalar web aramasıyla tarandı; seçilenler özet veya rapor sayfasından okunup kanıt kaydına çevrildi.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: 9 yeni kanıt kaydı; toplam kanıt kaydı 57
Bu kartın sınırı: Tarama kapsamlı bir sistematik derleme değildir; kayıtların çoğu hakemsiz ön baskıdır.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

6g. Editör okuması, insanlaştırma ve karşılaştırma notları 5.0 için yapıldı tamamlandı

Ne kontrol ettik: Anlatı metni önce ayrı bir editör ajanına okutuldu (80 öneri uygulandı; Tirmizî tarihine ilişkin bir öneri Türkiye Diyanet Vakfı kaydıyla çeliştiği için reddedildi). İkinci turda on yedi bölümün bütün anlatı alanları, eksiltme yasağıyla yeniden yazıldı; her alan için sözcük sayısı, atıf işaretleri, şema yer tutucuları, biçim etiketleri, sayılar, kısaltma ve orta nokta programla karşılaştırıldı. Kutsal metin karşılaştırma notları kaynak metinden yeniden yazıldı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: İnsanlaştırma turunda 102 alan denetlendi; kısalan alan 0, kaybolan atıf 0, kaybolan sayı 0, yeni kısaltma 0; 50 karşılaştırma notu yeniden yazıldı
Bu kartın sınırı: Yeniden yazımı dil modeli ajanları yaptı ve denetimi programla yapıldı; bir insan editörün okuması yapılmadı.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

6h. Bölüm uzunluğu 5.0 için yapıldı tamamlandı

Ne kontrol ettik: Her bölümün görünür sözcük sayısı Claude üçüncü sürümündeki karşılığıyla karşılaştırıldı; kısa kalan bölümlerde üçüncü sürüm ile bu sürüm içerik birimi düzeyinde karşılaştırılıp eksik birimler geri yazıldı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: Kısa kalan 3 bölüm (çekirdek kümeler, öncüler, kutsal metinler); 24 eksik içerik birimi geri eklendi
Bu kartın sınırı: Kasıtlı olarak düzeltilen veya geri çekilen iddialar geri eklenmedi; Ek B uzunluk tablosu güncel sayıları gösterir.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

6i. Kaynak politikası (sürüm 5.0) 5.0 için yapıldı tamamlandı

Ne kontrol ettik: Tartışmalı veya düşük güvenilirlikli kaynaklar tarandı: Nişanyan Sözlük atıfları ve olası Wikipedia atıfları kaynakça ve kavram kayıtlarında arandı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: Nişanyan atfı kalan kayıt: 0; Wikipedia atfı: 0; Kubbealtı Lugatı'ndan yeniden okunan sözcük: 44
Bu kartın sınırı: Kubbealtı Lugatı sayfaları tarayıcıdan tek tek okundu; basılı nüshayla karşılaştırma yapılmadı. Kubbealtı'nın köken vermediği sözcüklerde yalnız türetme yapısı gözlemi var, sözlük tanığı yok.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

7. Kutsal metin doğruluğu 5.0 için yapıldı tamamlandı

Ne kontrol ettik: Elli pasajın görünür metni, portallardan çekilen kaynak metinle programla karşılaştırıldı; tefsir aktarımlarının kaynakta birebir bulunduğu ve cümle sonunda bittiği denetlendi; Tevrat etiketi yalnız ilk beş kitaba verildi.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: 50 pasaj (26 Kur'an, 5 Tevrat, 5 Tanah Tevrat dışı, 14 Yeni Ahit); uyuşmazlık 0; kısaltmada kesilen tefsir 0
Bu kartın sınırı: Karşılaştırma 23 Eylül 2026'da çekilen sayfa metnine göredir; basılı nüshalarla karşılaştırma yapılmadı. Diyanet İşleri Başkanlığı sayfasındaki Arapça metinde iki özel işaret (U+08D6, U+08DE) gömülü Amiri yazı tipinde yok; bu iki işaret cihazın yedek yazı tipiyle çizilir.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

8. Görsel doğruluk 5.0 için yapıldı tamamlandı

Ne kontrol ettik: Bölüm şemaları, iki döngü, dış bellek döngüsü, harita, dil matrisi, pasajlar, zaman şeridi ve kaynakça ekran görüntülerinden tek tek incelendi; bulunan taşma ve çakışmalar düzeltilip yeniden görüntülendi.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: 17 bölüm şeması, 3 döngü, eşzamanlı gelenekler şeması, ağaç haritası (tam ve dal seçili), açılır kapanır ağaç, mobil tablo kartları
Bu kartın sınırı: Ağaç haritasında masaüstü tam görünümde yazılar küçüktür; yakınlaştırma ve dal seçimiyle okunur. Çapraz ilişki çizgileri başta gizlidir.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

9. Tarayıcıda ekran kontrolü 5.0 için yapıldı tamamlandı

Ne kontrol ettik: 390 piksel (açık ve koyu), 820 piksel ve 1280 piksel (koyu) genişlikte temsilî bölümler görüntülendi ve incelendi; şema yazıları tarayıcıda ölçüldü; sayfa taşması dört genişlikte ölçüldü.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: En küçük şema yazısı 390 pikselde 10.2 piksel (269 şema yazısı ölçüldü); ağaç haritası mobilde açıldığında en küçük yazı 10.1 piksel; en küçük metin yazısı 10.5 piksel; yatay taşma 360 pikselde 0, 390 pikselde 0, 820 pikselde 0, 1280 pikselde 0
Bu kartın sınırı: Gerçek telefon cihazında deneme yapılmadı; ölçümler masaüstü tarayıcının mobil benzetimiyle yapıldı.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

10. İşlev ve teslim 5.0 için yapıldı tamamlandı

Ne kontrol ettik: Tarayıcı otomasyonuyla arama, sonuçtan kayda geçiş ve okumaya dönüş, kapalı kayda derin bağlantı, açılır kapanır ağaçta artı ve eksi düğmeleri, tümünü aç ve kapat, ağaç araması, haritayı gösterme ve çapraz ilişki anahtarı, mobilde tablo kartları, yakınlaştırma, hareketi başlatma, durdurma ve adım, azaltılmış hareket, veri indirme, yazdırma görünümü ve ağ kapalıyken açılış denendi.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: Dış istek 0; betik hatası 0; ağ kapalıyken yazı tipi yüklü: True; indirilen veri 441271 karakter; yazdırmada gezinme gizli: True; derin bağlantı açıldı: True
Bu kartın sınırı: Yazdırma yalnız yazdırma ortamı benzetimiyle denetlendi; kâğıt veya taşınabilir belge çıktısı sayfa sayfa incelenmedi. Açılır ağacın kapalı dalları yazdırmada kapalı kalır; tam ağaç için önce Tümünü aç düğmesine basılmalıdır.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

Yazı tipi kapsamı 5.0 için yapıldı sınırlı

Ne kontrol ettik: Görünür metindeki karakterler gömülü yazı tiplerinin karakter tablolarıyla karşılaştırıldı.
Hangi sürüm, ne zaman: Sürüm 5.0; 24 Eylül 2026
Ne bulduk: Arapça 58 farklı karakter (eksik 2), İbranice 57 (eksik 0), Latin ve Yunan 229 (gövde yazı tipinde eksik 3: ok ve eşit değil işaretleri)
Bu kartın sınırı: Eksik işaretler için cihazın yedek yazı tipine başvurulabilir. Bu karşılaştırma tek başına okunurluğu garanti etmez; kullanılan tarayıcıda karakterlerin biçimi, hizası ve boyutu ayrıca görülmelidir.
Bu sürümde: 6.0 için yeniden çalıştırılmadı.

Bağlantı denetimi ayrıntısı (sürüm 5.0)

Erişilemeyen bağlantılar: https://doi.org/10.1093/analys/58.1.7 (403); https://lexicon.quranic-research.net/ (000); https://doi.org/10.1093/mind/LIX.236.433 (403); https://doi.org/10.1146/annurev-psych-120710-100422 (403); https://doi.org/10.1177/1745691612460685 (403); https://doi.org/10.1111/nyas.12360 (403); https://doi.org/10.1126/science.aan8871 (403); https://doi.org/10.1098/rstb.2008.0001 (403); https://doi.org/10.1098/rstb.2011.0099 (403); https://doi.org/10.1126/science.1207745 (403); https://doi.org/10.1207/s15516709cog1202_4 (403); https://doi.org/10.1145/3442188.3445922 (403); https://doi.org/10.1145/3706598.3713778 (403); https://doi.org/10.1073/pnas.2422633122 (403); https://whc.unesco.org/en/list/1572/ (403); https://doi.org/10.1112/plms/s2-42.1.230 (403); https://doi.org/10.1080/09515080120033571 (403); https://doi.org/10.7717/peerj.10325 (403); https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42174555/ (203); https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42377671/ (203)

Derinlik Tamamlandı sözcüğünün sınırı

Bir dosyanın indirildiğini ve gömülü veriyle aynı olduğunu karşılaştırarak gösterebiliriz. Bir filozofun görüşünü doğru aktardığımızı göstermek başka tür bir çalışma ister: ilgili metin, edisyon, pasaj ve bizim yorumumuz birlikte incelenir. Bazı açık sorular da tek bir doğrulama işlemiyle kapanmaz. Karşı argümanları korumak ve yorumun nereden başladığını göstermek bu yüzden işin parçasıdır.

Bu tur yeni kaynak metni okuması veya yayın taraması yapılmadı. Canlı sürümün yerel derlemeyle aynı olduğu, sürüm kopyalarının açıldığı ve yayımlandığı bilgileri uygulama raporundan geliyor; bu paketi hazırlarken bağımsız olarak doğrulanmadı. Bunu söylemek önceki çalışmayı değersizleştirmiyor. Hangi kontrolün kim tarafından yapıldığını doğru yerde tutuyor.

Kendi çıkarımınız için

Bir kaynak sayfasının açılmasıyla savın desteklenmesi arasında siz hangi adımları ararsınız?
Bir görselin ekrana sığmasıyla okunabilmesi arasında hangi farkları fark ediyorsunuz?
Eski bir kontrolü yeni sürüm için geçerli saymak adına nelerin değişmediğini göstermemiz gerekir?

Türkçe	benzetim, simülasyon
Antik Yunanca	——
Latince	simulatio
İngilizce	simulation
Almanca	Simulation
Fransızca	simulation
Arapça	مُحَاكَاة (muḥākāt)

Türkçe	olasılık, ihtimal
Antik Yunanca	τὸ εἰκός (to eikos)
Latince	probabilitas
İngilizce	probability
Almanca	Wahrscheinlichkeit
Fransızca	probabilité
Arapça	اِحْتِمَال (iḥtimāl)

Türkçe	iletişim
Antik Yunanca	κοινωνία (koinōnia)
Latince	communicatio
İngilizce	communication
Almanca	Kommunikation
Fransızca	communication
Arapça	تَوَاصُل (tawāṣul)

Türkçe	metafor, istiare
Antik Yunanca	μεταφορά (metaphora)
Latince	translatio
İngilizce	metaphor
Almanca	Metapher
Fransızca	métaphore
Arapça	اِسْتِعَارَة (istiʿāra)

Türkçe	hakikat, doğruluk
Antik Yunanca	ἀλήθεια (alētheia)
Latince	veritas
İngilizce	truth
Almanca	Wahrheit
Fransızca	vérité
Arapça	حَقِيقَة (ḥaqīqa)

Türkçe	tanıklık
Antik Yunanca	μαρτυρία (martyria)
Latince	testimonium
İngilizce	testimony
Almanca	Zeugnis
Fransızca	témoignage
Arapça	شَهَادَة (šahāda)

Türkçe	kuramsal bilgelik
Antik Yunanca	σοφία (sophia)
Latince	sapientia
İngilizce	theoretical wisdom
Almanca	Weisheit
Fransızca	sagesse
Arapça	حِكْمَة نَظَرِيَّة (ḥikma naẓariyya)

Türkçe	norm, kural
Antik Yunanca	κανών (kanōn)
Latince	norma
İngilizce	norm
Almanca	Norm
Fransızca	norme
Arapça	مِعْيَار (miʿyār)

Türkçe	matbaa, basım
Antik Yunanca	—— Antik Yunancada karşılık yoktur.
Latince	ars impressoria
İngilizce	printing press
Almanca	Buchdruck
Fransızca	imprimerie
Arapça	مَطْبَعَة (maṭbaʿa)

Türkçe	ruh
Antik Yunanca	πνεῦμα (pneuma)
Latince	spiritus
İngilizce	spirit
Almanca	Geist
Fransızca	esprit
Arapça	رُوح (rūḥ)

Türkçe	sadr, göğüs
Antik Yunanca	στῆθος (stēthos)
Latince	pectus
İngilizce	chest, breast
Almanca	Brust
Fransızca	poitrine
Arapça	صَدْر (ṣadr)

Türkçe	taakkul, akletme
Antik Yunanca	νοεῖν (noein)
Latince	intellegere
İngilizce	to reason, understand
Almanca	verstehen
Fransızca	comprendre
Arapça	تَعَقُّل، عَقَلَ (taʿaqqul, ʿaqala)

Türkçe	zikir
Antik Yunanca	μνήμη (mnēmē)
Latince	memoria
İngilizce	remembrance
Almanca	Gedenken
Fransızca	souvenir, invocation
Arapça	ذِكْر (ḏikr)

Türkçe	hikmet, bilgelik
Antik Yunanca	σοφία (sophia)
Latince	sapientia
İngilizce	wisdom
Almanca	Weisheit
Fransızca	sagesse
Arapça	حِكْمَة (ḥikma)

Türkçe	iman
Antik Yunanca	πίστις (pistis)
Latince	fides
İngilizce	faith
Almanca	Glaube
Fransızca	foi
Arapça	إِيمَان (īmān)

Türkçe	ruh, can
Antik Yunanca	ψυχή (psychē)
Latince	anima
İngilizce	soul, psyche
Almanca	Seele
Fransızca	âme
Arapça	نَفْس (nafs)

Türkçe	soluk, ruh
Antik Yunanca	πνεῦμα (pneuma)
Latince	spiritus
İngilizce	breath, spirit
Almanca	Geist, Hauch
Fransızca	souffle, esprit
Arapça	رُوح (rūḥ)

Türkçe	Akıl (hipostaz)
Antik Yunanca	Νοῦς (Nous)
Latince	Intellectus
İngilizce	Intellect
Almanca	Geist
Fransızca	Intellect
Arapça	العقل الأول

Türkçe	ittisal
Antik Yunanca	—— Antik Yunancada karşılık yoktur.
Latince	coniunctio, continuatio
İngilizce	conjunction
Almanca	Verbindung
Fransızca	conjonction
Arapça	اِتِّصَال (ittiṣāl)

Türkçe	akıl yürütme
Antik Yunanca	λογισμός (logismos)
Latince	ratio
İngilizce	reason, reasoning
Almanca	Vernunft
Fransızca	raison
Arapça	نُطْق (nuṭq), فِكْر

Türkçe	anlama yetisi, anlık
Antik Yunanca	——
Latince	intellectus
İngilizce	understanding
Almanca	Verstand
Fransızca	entendement
Arapça	الفهم (al-fahm)

Türkçe	yürek
Antik Yunanca	καρδία
Latince	cor
İngilizce	heart
Almanca	Herz
Fransızca	cœur
Arapça	قَلْب

Türkçe	can, yaşayan varlık
Antik Yunanca	ψυχή (psychē)
Latince	anima
İngilizce	soul, living being
Almanca	Seele
Fransızca	âme, être vivant
Arapça	نَفْس (nafs)

Türkçe	soluk
Antik Yunanca	πνοή (pnoē)
Latince	spiraculum
İngilizce	breath
Almanca	Atem, Odem
Fransızca	souffle
Arapça	نَسَمَة (nasama)

Türkçe	ruh, rüzgâr
Antik Yunanca	πνεῦμα (pneuma)
Latince	spiritus
İngilizce	spirit, wind
Almanca	Geist, Wind
Fransızca	esprit, vent
Arapça	رُوح (rūḥ)

Türkçe	güç
Antik Yunanca	ἰσχύς (ischys), δύναμις
Latince	virtus
İngilizce	might
Almanca	Kraft
Fransızca	force
Arapça	قُوَّة (quwwa)

Türkçe	bilgelik, beceri
Antik Yunanca	σοφία (sophia)
Latince	sapientia
İngilizce	wisdom, skill
Almanca	Weisheit
Fransızca	sagesse
Arapça	حِكْمَة (ḥikma)

Türkçe	tövbe, zihin değişimi
Antik Yunanca	μετάνοια (metanoia)
Latince	paenitentia
İngilizce	repentance
Almanca	Umkehr, Buße
Fransızca	repentance, conversion
Arapça	تَوْبَة (tawba)

Türkçe	vicdan
Antik Yunanca	συνείδησις (syneidēsis)
Latince	conscientia
İngilizce	conscience
Almanca	Gewissen
Fransızca	conscience
Arapça	ضَمِير (ḍamīr)

Türkçe	düalizm, ikicilik
Antik Yunanca	—— Terim moderndir.
Latince	—— Terim moderndir.
İngilizce	substance dualism
Almanca	Substanzdualismus
Fransızca	dualisme des substances
Arapça	الثنائية